CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ PHÂN PHỐI THU NHẬP TRONG CÁC DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÂN PHỐI THU NHẬP TRONG CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG 1. Khái luận về lợi ích kinh tế 1. Bản chất lợi ích kinh tế Để thoả mãn các nhu cầu của mình, con người không thể trông chờ vào những gì có sẵn trong tự nhiên mà phải tiến hành quá trình sản xuất.
Chính những kết quả của quá trình sản xuất là cơ sở, điều kiện để thoả mãn các nhu cầu của con người. Nhưng kết quả của quá trình sản xuất lại phụ thuộc vào quy mô và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Sự phát triển của lực lượng sản xuất không những quyết định mức độ thoả mãn các nhu cầu của con người, mà quyết định cả phương thức thoả mãn các nhu cầu đó. Trình độ phát triển lực lượng sản xuất càng cao, phương thức thoả mãn các nhu cầu của con người càng văn minh.
Phương thức và mức độ thoả mãn các nhu cầu của con người không chỉ tuỳ thuộc vào sự phát triển của lực lượng sản xuất, mà còn tuỳ thuộc vào địa vị của con người trong hệ thống các quan hệ sản xuất xã hội. Tại một thời điểm nhất định, kết quả của quá trình sản xuất là một lượng xác định. Phần mỗi người nhận được từ kết quả đó nhiều ít khác nhau tuỳ thuộc chủ yếu và trước hết vào địa vị của họ đối với tư liệu sản xuất. Ai làm chủ tư liệu sản xuất, quá trình phân phối sẽ được thực hiện vì lợi ích của người đó.
Lợi ích kinh tế là một phạm trù kinh tế mang tính khách quan trong hoạt động kinh tế của con người, do quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất quy định. Lợi ích kinh tế quy định động cơ, mục đích các hoạt động kinh tế của mỗi người và của cả loài người. Xét về bản chất thì tính chất và đặc điểm của lợi ích kinh tế phụ thuộc vào tính chất và đặc điểm của QHSX, phụ thuộc vào trình độ phát triển của LLSX và không tách rời với hệ thống các lợi ích chính trị, văn hóa. Lợi ích kinh tế có những đặc trưng cơ bản sau đây: 22 z Thứ nhất, lợi ích kinh tế là biểu hiện những mối quan hệ kinh tế giữa những giai cấp, những nhóm người, những cá nhân khác trong những quan hệ xã hội nhất định.
Nó là hình thức biểu hiện của QHSX, của chế độ sở hữu đối với tư liệu sản xuất.Ăngghen đã viết: Những quan hệ kinh tế của một xã hội nhất định nào đó được biểu hiện trước hết dưới hình thức lợi ích [45, tr. Thứ hai, lợi ích kinh tế bao giờ cũng là lợi ích vật chất xã hội, ngay cả lợi ích vật chất cá nhân thì lợi ích đó cũng gắn chặt với những điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội nhất định.Mác đã chỉ rõ: “Những cá nhân luôn luôn xuất phát từ bản thân mình - dĩ nhiên là xuất phát từ những cá nhân ở trong khuôn khổ những điều kiện và quan hệ lịch sử nhất định, chứ không xuất phát từ cá nhân thuần tuý” [43, tr. Thứ ba, lợi ích kinh tế trước hết biểu hiện kết quả sản xuất. Chỉ có sản xuất con người mới tạo ra cho mình những điều kiện để thỏa mãn những nhu cầu vật chất.Ăng ghen đã nói: “Sản xuất ra tất cả những gì cần thiết cho sự sống là cơ sở vật chất cho mọi hoạt động của con người” [44, tr.
Từ sự nhận thức về lợi ích, con người suy nghĩ và hành động, quá trình đó dù muốn hay không, con người phải tuân theo những quy luật kinh tế khách quan và phải chịu sự chi phối của QHSX đang tồn tại. Như vậy, lợi ích kinh tế vừa chịu sự chi phối khách quan của các quy luật kinh tế, vừa phản ánh nhu cầu, nguyện vọng của con người trong xã hội. Thực hiện lợi ích kinh tế, một mặt nhằm thoả mãn nhu cầu, mặt khác quá trình đó cũng đồng thời thực hiện những xu hướng phát triển khách quan của sản xuất. Thứ tư, không thể tách rời lợi ích kinh tế ra khỏi nhu cầu vật chất để xét nó như một hiện tượng độc lập riêng lẻ.
Không thể quan niệm lợi ích kinh tế và nhu cầu vật chất là phạm trù phản ánh sự khác biệt hoàn toàn về bản chất và sự tồn tại. Những người theo quan điểm độc lập trên cho rằng cơ sở tác động của lợi ích là quá trình lao động sản xuất xã hội, còn nhu cầu vật chất thì nảy sinh trong mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Đồng thời, cũng không thể tán thành quan điểm đem đồng nhất nhu cầu vật chất và lợi ích kinh tế. Lợi ích kinh tế và nhu cầu vật chất không phải là một, nhưng chúng có quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau.
Lợi ích kinh tế 23 z và nhu cầu vật chất là hai phạm trù cùng loại, vừa giống nhau vừa khác nhau. Nhu cầu vật chất thể hiện quan hệ chung của con người với hoàn cảnh vật chất xung quanh, còn lợi ích kinh tế thể hiện mối quan hệ giữa người với người có cùng nhu cầu vật chất và đối tượng thoả mãn nhu cầu vật chất với nhau trong việc thực hiện nhu cầu vật chất ở giai đoạn lịch sử nhất định. Điều này lý giải cơ sở xã hội của sự hình thành lợi ích vật chất cụ thể. Giữa nhu cầu vật chất và lợi ích kinh tế có cái chung.
Cả hai đều chịu sự chi phối bởi sự phát triển của trình độ LLSX và QHSX xã hội, do đó chúng đều mang tính lịch sử. Nhu cầu vật chất và lợi ích kinh tế đều chịu sự chi phối của những quan hệ xã hội, nhưng ở mức độ khác nhau. Chẳng hạn do địa vị khác nhau của những người trong hệ thống sản xuất, tuy họ có nhu cầu vật chất như nhau nhưng lợi ích kinh tế của họ lại khác nhau. Nhu cầu vật chất thể hiện nội dung vật chất của lợi ích kinh tế và lợi ích kinh tế thể hiện quan hệ nhu cầu vật chất của các QHSX.
Thứ năm, lợi ích kinh tế hình thành một cách khách quan, là động cơ khách quan của hoạt động con người, phản ánh vị trí của con người trong hệ thống sản xuất xã hội. Lợi ích kinh tế là hình thức biểu hiện của các quan hệ xã hội. Lợi ích kinh tế nguyên nhân sâu xa nhất của sự vận động xã hội và của đấu tranh giai cấp. Hoạt động chính trị - xã hội xét đến cùng là nhằm thoả mãn lợi ích căn bản của các giai cấp.
Hoạt động chính trị - xã hội xét cho cùng là nhằm thoả mãn lợi ích kinh tế căn bản của các giai cấp. Từ những phân tích trên, kết luận được rút ra là: Lợi ích kinh tế là những quan hệ kinh tế, phản ánh những nhu cầu, những động cơ khách quan về sự hoạt động của các chủ thể khi tham gia vào các hoạt động kinh tế - xã hội và do hệ thống quan hệ sản xuất quyết định [60]. Xét ở góc độ phân phối thu nhập: Lợi ích kinh tế là quyền lợi (quyền được hưởng) của các chủ thể tham gia trên cơ sở đóng góp nguồn lực dựa vào kết quả hoạt động kinh tế. Lợi ích kinh tế là một phạm trù kinh tế, một mặt nó phản ánh những điều kiện, phương tiện nhằm đáp ứng nhu cầu vật chất của mỗi con người, mỗi chủ thể.
Suy cho 24 z cùng, lợi ích kinh tế được biểu hiện ở mức độ của cải vật chất mà mỗi con người có được khi tham gia vào các hoạt động kinh tế - xã hội. Mặt khác, lợi ích kinh tế phản ánh quan hệ giữa con người với con người trong quá trình tham gia vào các hoạt động đó để tạo ra của cải vật chất cho mình. Những quan hệ đó là quan hệ sản xuất. Vì vậy, lợi ích kinh tế còn là hình thức biểu hiện của QHSX và do QHSX quyết định.
Các hình thức lợi ích kinh tế Phương thức và mức độ thoả mãn các nhu cầu vật chất luôn thuộc về những chủ thể kinh tế nhất định. Trong nền kinh tế có các chủ thể như: Cá nhân, tập thể, giai cấp, nhà nước, dân tộc. Tương ứng với mỗi chủ thể đó là một hình thức lợi ích kinh tế: lợi ích cá nhân, lợi ích tập thể, lợi ích giai cấp, lợi ích nhà nước, lợi ích quốc gia, dân tộc. Các lợi ích kinh tế vừa thống nhất vừa mâu thuẫn với nhau.
Chúng thống nhất với nhau vì một chủ thể có thể trở thành bộ phận cấu thành của chủ thể khác. Do đó, lợi ích của chủ thể này được thực hiện thì lợi ích của chủ thể khác cũng trực tiếp hoặc gián tiếp được thực hiện. Chẳng hạn, mỗi cá nhân người lao động có lợi ích riêng của mình, đồng thời các cá nhân đó lại là bộ phận cấu thành tập thể doanh nghiệp và tham gia vào lợi ích tập thể đó. Doanh nghiệp hoạt động càng có hiệu quả, lợi ích doanh nghiệp càng được đảm bảo thì lợi ích người lao động càng được thực hiện tốt: việc làm được đảm bảo, thu nhập ổn định và được nâng cao.
Ngược lại, lợi ích người lao động không được thực hiện tốt thì người lao động không có ý thức tích cực làm việc, trách nhiệm với doanh nghiệp cũng bị giảm sút và do đó, lợi ích doanh nghiệp không được thực hiện tốt. Trong nền kinh tế hàng hoá, sản lượng đầu ra và các yếu tố đầu vào đều được thực hiện thông qua thị trường. Điều đó có nghĩa là, mục tiêu của các chủ thể chỉ được thực hiện trong mối quan hệ và phù hợp với mục tiêu của các chủ thể khác. Như vậy, các lợi ích kinh tế của các chủ chể độc lập có sự thống nhất với nhau.
Các lợi ích kinh tế mâu thuẫn với nhau vì các chủ thể kinh tế có thể hành động theo những phương thức khác nhau để thực hiện các lợi ích của mình. Sự khác nhau đó đến mức đối lập thì trở thành mâu thuẫn. Chẳng hạn, để thực hiện lợi ích của 25 z mình, doanh nghiệp cải tiến kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm, thay đổi mẫu mã sản phẩm. thì lợi ích doanh nghiệp và lợi ích xã hội thống nhất với nhau.
Nhưng vì lợi ích của mình, các cá nhân, doanh nghiệp có thể làm hàng giả, buôn lậu, trốn thuế. thì lợi ích của cá nhân, doanh nghiệp và lợi ích xã hội mâu thuẫn với nhau.