Luận án tiến sĩ về chính sách tiền tệ và phân phối thu nhập hộ gia đình tại Việt Nam

Chuyên đề Chính sách tiền tệ và phân phối thu nhập hộ gia đình Việt Nam: Nghiên cứu từ mô hình, tiếp cận liên ngành, kết quả nghiên cứu có giá trị

• Tác giả: Triệu Kim Lanh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đức Trung
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính Ngân Hàng
• Đề tài: Chính Sách Tiền Tệ Với Phân Phối Thu Nhập Khu Vực Hộ Gia Đình Việt Nam: Bằng Chứng Từ Mô Hình DSGE
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP.Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 1.7. Kết cấu của luận án
• 2. Cơ sở lý thuyết về CSTT, phân phối thu nhập và mô hình nghiên cứu
• 3. Phương pháp nghiên cứu
• 4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Tóm tắt

I. Giới thiệu tổng quan về đề tài nghiên cứu

Nghiên cứu về tác động của chính sách tiền tệ (CSTT) đến phân phối thu nhập hộ gia đình Việt Nam đã trở thành một chủ đề quan trọng trong bối cảnh kinh tế hiện đại. Tính cấp thiết của đề tài này xuất phát từ những biến động kinh tế vĩ mô và các cú sốc như dịch bệnh COVID-19, khủng hoảng tài chính, và bất ổn chính trị. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế mà còn tác động mạnh mẽ đến phân phối thu nhập và bất bình đẳng xã hội. Đặc biệt, khu vực hộ gia đình thường là đối tượng chịu tác động lớn từ các chính sách kinh tế vĩ mô. Mô hình DSGE (Dynamic Stochastic General Equilibrium) được lựa chọn làm công cụ phân tích chính trong nghiên cứu này, nhằm đánh giá tác động của CSTT đến thu nhập và chi tiêu hộ gia đình. Kết quả từ nghiên cứu này không chỉ cung cấp bằng chứng thực nghiệm mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng chính sách nhằm giảm bất bình đẳng thu nhập.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu về tác động phân phối của CSTT đối với bất bình đẳng thu nhập đã nhận được sự quan tâm đáng kể từ sau khủng hoảng kinh tế tài chính toàn cầu. Tại Việt Nam, vấn đề này càng trở nên cấp bách khi mà khu vực hộ gia đình ngày càng chiếm vai trò quan trọng trong nền kinh tế. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào tác động tổng thể của CSTT mà chưa đi sâu vào phân tích phân phối thu nhập giữa các nhóm hộ gia đình. Việc đánh giá tác động phân phối của CSTT không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cơ chế tác động của chính sách mà còn góp phần vào việc xây dựng các chính sách kinh tế hiệu quả hơn, nhằm cải thiện đời sống cho các hộ gia đình có thu nhập thấp. Hơn nữa, nghiên cứu này cũng sẽ làm rõ mối quan hệ giữa CSTT và bất bình đẳng thu nhập, từ đó đưa ra các khuyến nghị chính sách cụ thể.

II. Cơ sở lý thuyết về CSTT và phân phối thu nhập

Cơ sở lý thuyết về chính sách tiền tệ và phân phối thu nhập được xây dựng dựa trên các lý thuyết kinh tế vĩ mô hiện đại. CSTT được hiểu là các biện pháp mà ngân hàng trung ương áp dụng để điều tiết lượng tiền trong nền kinh tế, nhằm đạt được các mục tiêu như ổn định giá cả và tăng trưởng kinh tế. Phân phối thu nhập, ngược lại, liên quan đến cách thức mà thu nhập được phân chia giữa các hộ gia đình khác nhau trong nền kinh tế. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng CSTT mở rộng có thể làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập thông qua việc tăng giá tài sản, trong khi những hộ gia đình có thu nhập thấp thường không có khả năng tiếp cận các tài sản này. Tuy nhiên, CSTT cũng có thể giảm bất bình đẳng khi hỗ trợ cho những người đi vay và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, từ đó cải thiện thu nhập cho nhóm thu nhập thấp. Mô hình DSGE sẽ được áp dụng để phân tích mối quan hệ này một cách khoa học và có hệ thống.

2.1. Các lý thuyết về CSTT

Các lý thuyết về CSTT thường tập trung vào cách thức điều hành và tác động của các công cụ CSTT đến nền kinh tế. Một trong những lý thuyết quan trọng là lý thuyết về cơ chế truyền dẫn của CSTT, trong đó nhấn mạnh vai trò của lãi suất và cung tiền trong việc ảnh hưởng đến chi tiêu và đầu tư của hộ gia đình. Lý thuyết này cho rằng khi ngân hàng trung ương điều chỉnh lãi suất, nó sẽ tác động trực tiếp đến chi phí vay mượn của hộ gia đình, từ đó ảnh hưởng đến khả năng tiêu dùng và đầu tư của họ. Hơn nữa, các nghiên cứu gần đây cũng chỉ ra rằng các chính sách tiền tệ phi truyền thống như nới lỏng định lượng có thể có những tác động không rõ ràng đến phân phối thu nhập, đặc biệt trong bối cảnh các nền kinh tế mới nổi như Việt Nam.

III. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong luận án này bao gồm việc sử dụng mô hình DSGE để phân tích tác động của CSTT đến phân phối thu nhập hộ gia đình. Mô hình DSGE được thiết kế với các phương trình phản ánh hành vi của hộ gia đình, doanh nghiệp và ngân hàng trung ương, cho phép mô phỏng các cú sốc CSTT và quan sát phản ứng của các biến kinh tế vĩ mô. Dữ liệu được thu thập từ nhiều nguồn đáng tin cậy, bao gồm Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Tổng cục Thống kê và các tổ chức quốc tế như IMF và WB. Phân tích dữ liệu sẽ được thực hiện thông qua các phương pháp kinh tế lượng, nhằm đánh giá mối quan hệ giữa CSTT và phân phối thu nhập. Kết quả từ mô hình sẽ cung cấp các thông tin quan trọng về mức độ tác động của CSTT đến thu nhập và chi tiêu của hộ gia đình, từ đó giúp đưa ra các khuyến nghị chính sách phù hợp.

3.1. Mô hình DSGE

Mô hình DSGE được sử dụng trong nghiên cứu này bao gồm các phương trình chính phản ánh các mối quan hệ giữa các biến kinh tế vĩ mô. Mô hình này cho phép phân tích tác động của CSTT đến thu nhập và chi tiêu hộ gia đình thông qua các cú sốc từ chính sách. Cụ thể, mô hình sẽ bao gồm phương trình cung tiền, phương trình tiêu dùng và các phương trình phản ánh hành vi của hộ gia đình và doanh nghiệp. Việc áp dụng mô hình DSGE không chỉ giúp đánh giá tác động của CSTT mà còn cung cấp cái nhìn sâu sắc về cơ chế truyền dẫn của chính sách đến các biến kinh tế vĩ mô trong bối cảnh Việt Nam.

IV. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng CSTT có tác động đáng kể đến phân phối thu nhập hộ gia đình tại Việt Nam. Các phân tích từ mô hình DSGE cho thấy rằng khi ngân hàng trung ương thực hiện các biện pháp nới lỏng CSTT, thu nhập của các hộ gia đình có thu nhập thấp thường tăng nhanh hơn so với các hộ gia đình có thu nhập cao. Điều này cho thấy rằng CSTT không chỉ ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc giảm bất bình đẳng thu nhập. Hơn nữa, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các chính sách tiền tệ phi truyền thống có thể mang lại lợi ích lớn cho các hộ gia đình có thu nhập thấp, giúp họ cải thiện khả năng tiêu dùng và đầu tư. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng việc thực hiện CSTT cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng để tránh những tác động tiêu cực đến các nhóm hộ gia đình khác.

4.1. Tác động của CSTT đến phân phối thu nhập

Phân tích cho thấy rằng CSTT có thể làm giảm bất bình đẳng thu nhập trong ngắn hạn thông qua việc cải thiện thu nhập của các hộ gia đình có thu nhập thấp. Các chính sách nới lỏng CSTT giúp kích thích tiêu dùng và đầu tư, từ đó tạo ra nhiều cơ hội việc làm hơn cho nhóm thu nhập thấp. Tuy nhiên, trong dài hạn, nếu không được điều chỉnh hợp lý, CSTT có thể dẫn đến việc gia tăng bất bình đẳng thu nhập do sự gia tăng giá tài sản, khiến cho các hộ gia đình có thu nhập cao hưởng lợi nhiều hơn. Do đó, việc điều hành CSTT cần phải được thực hiện một cách linh hoạt và đồng bộ với các chính sách tài khóa nhằm đảm bảo sự công bằng trong phân phối thu nhập.

V. Hàm ý chính sách

Nghiên cứu này không chỉ cung cấp những hiểu biết sâu sắc về tác động của CSTT đến phân phối thu nhập hộ gia đình mà còn đưa ra các khuyến nghị chính sách quan trọng. Đầu tiên, ngân hàng trung ương cần tiếp tục theo dõi và đánh giá tác động của CSTT đến các nhóm thu nhập khác nhau để có thể điều chỉnh chính sách kịp thời. Thứ hai, cần có sự phối hợp giữa CSTT và chính sách tài khóa để đảm bảo rằng các biện pháp hỗ trợ kinh tế không chỉ tập trung vào tăng trưởng mà còn phải chú trọng đến công bằng xã hội. Cuối cùng, việc nâng cao khả năng tiếp cận tài chính cho các hộ gia đình có thu nhập thấp là rất cần thiết, nhằm giúp họ có thể tận dụng tốt hơn các cơ hội từ chính sách tiền tệ.

5.1. Khuyến nghị chính sách

Các khuyến nghị chính sách từ nghiên cứu này bao gồm việc điều chỉnh các công cụ CSTT để đảm bảo rằng tác động tích cực đến thu nhập hộ gia đình được duy trì. Ngân hàng trung ương cần xem xét việc sử dụng các công cụ phi truyền thống một cách linh hoạt để hỗ trợ cho các hộ gia đình có thu nhập thấp. Đồng thời, chính phủ cũng nên xem xét việc triển khai các chương trình hỗ trợ tài chính cho nhóm thu nhập thấp nhằm giảm thiểu bất bình đẳng trong phân phối thu nhập. Việc này không chỉ giúp cải thiện đời sống của các hộ gia đình mà còn góp phần vào sự ổn định và phát triển bền vững của nền kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 luận án trình bày tính cấp thiết của đề tài, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Ngoài ra, luận án cũng chỉ rõ mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu nhằm làm người đọc nắm bắt được tinh thần chung của luận án. Luận án cũng đưa ra bố cục và thiết kế nghiên cứu để mô phỏng tiến trình nội dung mà luận án sẽ thực hiện. 11 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ, PHÂN PHỐI THU NHẬP VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 2.

Cơ sở lý thuyết về chính sách tiền tệ truyền thống 2. Khái niệm chính sách tiền tệ truyền thống Chính sách tiền tệ (CSTT) là tổng hòa những phương thức mà ngân hàng trung ương thông qua các hoạt động của mình tác động đến khối lượng tiền trong lưu thông, nhằm phục vụ cho việc thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội của đất nước trong một thời kỳ nhất định. Nó là một bộ phận quan trọng trong hệ thống các chính sách kinh tế - tài chính vĩ mô của chính phủ. CSTT là một bộ phận của chính sách kinh tế tài chính của một quốc gia, là tổng thể các biện pháp của nhà nước pháp quyền (Dương Thị Bình Minh & cộng sự, 2004; Lê Thị Tuyết Hoa & cộng sự, 2017; Mishkin, 2019).

Tại Việt Nam, “CSTT quốc gia là các quyết định về tiền tệ ở tầm quốc gia của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, bao gồm quyết định mục tiêu ổn định giá trị đồng tiền biểu hiện bằng chỉ tiêu lạm phát, quyết định sử dụng các công cụ và biện pháp để thực hiện mục tiêu đề ra” (Luật NHNN, 2010) - Khoản 1, Điều 3. Các công cụ của chính sách tiền tệ truyền thống Các ngân hàng trung ương điều hành CSTT thông qua các công cụ và các biện pháp của mình từng thời kỳ nhằm để đạt được mục tiêu đã đề ra. Mục tiêu cuối cùng của các NHTW cơ bản đều là hướng tới ổn định giá trị đồng tiền, tăng trưởng kinh tế, công ăn việc làm cao, ổn định các thị trường. Để đạt được các mục tiêu đó, NHTW sẽ điều hành CSTT thông qua các công cụ của mình lần lượt đạt được các mục tiêu hoạt động, mục tiêu trung gian và hướng tới mục tiêu cuối cùng (Dương Thị Bình Minh & cộng sự, 2004; Lê Thị Tuyết Hoa & cộng sự, 2017; Mishkin, 2019).

Các công cụ điều hành CSTT của NHTW bao gồm: - Dự trữ bắt buộc (required reserve) là một phần vốn huy động tiền gửi mà các tổ chức tín dụng bắt buộc phải dự trữ theo luật định. - Nghiệp vụ thị trường mở (open market operations): là công cụ để NHTW thực hiện việc cung ứng và điều hòa khối lượng tiền tệ thông qua nghiệp vụ mua hoặc bán các loại công trái, trái phiếu kho bạc, hay các chứng thư tài sản khác. Đây là công cụ CSTT quan trọng nhất 12 bởi vì những nghiệp vụ này là yếu tố quyết định quan trọng nhất đối với những thay đổi trong lãi suất (interest rate) và cơ số tiền tệ (monetary base), và là nguồn chính gây nên những biến động trong cung ứng tiền tệ (money supply). Việc mua trên thị trường mở làm tăng dự trữ (reserves) và cơ số tiền tệ, do đó tăng cung ứng tiền tệ và làm giảm lãi suất ngắn hạn.

Còn việc bán trên thị trường mở thì thu hẹp dự trữ và cơ số tiền tệ, làm giảm cung ứng tiền tệ và làm tăng lãi suất ngắn hạn. - Chính sách chiết khấu (discount window) – tái cấp vốn (refinaning): là hình thức cấp tín dụng có đảm bảo của NHTW nhằm cung ứng vốn ngắn hạn và phương tiện thanh toán cho ngân hàng thương mại. - Quy định khung lãi suất (policy rate framework): là biện pháp quản lý hành chính về mặt lãi suất của NHTW đối với các ngân hàng thương mại. NHTW sẽ quy định khung lãi suất cho từng đối tượng, ngành nghề, khu vực kinh tế, … cho mỗi món vay hay loại tiền gửi cụ thể cho hệ thống ngân hàng và các ngân hàng phải kinh doanh dựa trên khung lãi suất đó.

- Hạn mức tín dụng (Credit): là giới hạn tối đa khối lượng tín dụng mà các ngân hàng thương mại được cung cấp cho nền kinh tế trong một khoảng thời gian nhất định. Tại Việt Nam, “NHNN quyết định việc sử dụng công cụ thực hiện CSTT quốc gia, bao gồm tái cấp vốn, lãi suất, tỷ giá hối đoái, dự trữ bắt buộc, nghiệp vụ thị trường mở và các công cụ, biện pháp khác theo quy định của Chính phủ linh hoạt và tuỳ từng thời kỳ” (Luật NHNN, 2010). Truyền dẫn của chính sách tiền tệ truyền thống Để đạt được các mục tiêu đã định, nhà hoạch định chính sách sẽ sử dụng các công cụ cần thiết, tuy nhiên, cả lý thuyết và thực tiễn đều chỉ rõ rằng phải mất một thời gian đáng kể thì các công cụ của CSTT mới tác động đến nền kinh tế với các mục tiêu mong muốn và quá trình này trước hết tác động đến mục tiêu hoạt động, mục tiêu trung gian rồi mới đến mục tiêu cuối cùng, dẫn đến sự thay đổi trong sản lượng, việc làm, giá cả và lạm phát. Quá trình này gọi là cơ chế truyền dẫn CSTT (Lê Thị Tuyết Hoa & cộng sự, 2017).

Mục tiêu của CSTT là để tạo ra những thay đổi trong tổng chi tiêu của nền kinh tế (bao gồm chi tiêu tiêu dùng và chi đầu tư), từ đó dẫn đến những thay đổi trong tổng sản lượng, mức giá và lạm phát, việc làm và thất nghiệp. Truyền dẫn CSTT cho thấy sự thay đổi trong tổng hợp chi tiêu thông qua một loạt các kênh, các kênh này dẫn truyền những thay đổi trong tổng hợp chi và từ đó đạt mục tiêu cuối cùng của CSTT. Những kênh dẫn truyền chính bao gồm: kênh lãi suất, kênh tín 13 dụng, kênh tỷ giá hối đoái, kênh giá tài sản tài chính. Ngoài ra, còn có thể có các kênh dẫn truyền khác như kênh của cải, kênh chấp nhận rủi ro (Chu Khánh Lân & cộng sự, 2017; Lê Thị Tuyết Hoa & cộng sự, 2017; Mishkin, 2019) (Hình 2.

- Kênh lãi suất: lãi suất được nhìn nhận ở hai góc độ khi nói về vai trò truyền tải những thay đổi trong quyết sách điều hành CSTT. Thứ nhất, lãi suất là công cụ điều hành CSTT, thường là lãi suất chiết khấu, tái chiết khấu hoặc lãi suất tái cấp vốn của NHTW khi cho các NHTM vay. Thứ hai, lãi suất là kênh truyền tải thông điệp của CSTT thông qua các công cụ khác như dự trữ bắt buộc, kênh thị trường mở…. Dù là ở góc độ nào, sự thay đổi của lãi suất sau đó cũng tạo ra những thay đổi trong chi phí đầu tư hàng hoá vốn của khu vực kinh doanh và chi phí tiêu dùng đối với hàng hoá lâu bền của khu vực hộ gia đình.

Những thay đổi trong tiêu dùng và đầu tư làm tổng hợp chi thay đổi và điều này sẽ hoặc là kích thích hoặc hạn chế kinh tế vĩ mô tổng thể. Cơ chế truyền dẫn này được thể hiện như sau: thắt chặt tiền tệ → lãi suất tăng → đầu tư giảm → sản lượng giảm và ngược lại (Lê Thị Tuyết Hoa & cộng sự, 2017; Mishkin, 2019). - Kênh tín dụng: kênh này phản ánh những thay đổi trong điều hành CSTT tác động đến các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô thông qua việc làm thay đổi mức độ và sự sẵn sàng cho vay của NHTM. Quá trình truyền dẫn CSTT qua kênh tín dụng như sau: sự thay đổi trong CSTT làm thay đổi số lượng dự trữ trong hệ thống ngân hàng1 dẫn đến sự thay đổi trong sự sẵn sàng cho vay của ngân hàng.

Quá trình tạo tiền xảy ra khi thay đổi cho vay được hỗ trợ thông qua các khoản tiền gửi, kết quả là các khoản cho vay được mở rộng đến các lĩnh vực kinh doanh, ảnh hưởng đến chi phí đầu tư2, dẫn đến ảnh hưởng tiếp tục thông qua tổng chi, đến tổng sản phẩm trong nước và các chỉ tiêu còn lại của kinh tế vĩ mô (Lê Thị Tuyết Hoa & cộng sự, 2017; Mishkin, 2019). 1 CSTT mở rộng làm tăng dự trữ ngân hàng và ngược lại. 2 Cho vay nhiều hơn có nghĩa là chi phí đầu tư lớn hơn và ngược lại.1: Truyền dẫn chính sách tiền tệ trong điều kiện bình thường Nguồn: Chu Khánh Lân & cộng sự (2017) - Kênh tỷ giá hối đoái : nền kinh tế ngày càng hội nhập toàn cầu thì kênh tỷ giá ngày càng trở nên quan trọng trong điều hành CSTT. CSTT thay đổi gây ra sự thay đổi của lãi suất và ảnh hưởng đến dòng chảy của vốn tài chính giữa các quốc gia, sau đó ảnh hưởng đến tỷ giá hối đoái, tác động đến giá tương đối của hàng nhập khẩu và xuất khẩu.

Cơ chế này được thể hiện như sau : thắt chặt tiền tệ → đồng nội tệ lên giá → xuất khẩu giảm, nhập khẩu tăng → xuất khẩu ròng giảm → sản lượng giảm và ngược lại (Lê Thị Tuyết Hoa & cộng sự, 2017; Mishkin, 2019). - Kênh giá tài sản tài chính: bằng cách tác động làm thay đổi giá các tài sản tài chính của nền kinh tế, CSTT gây ra một sự điều chỉnh trong danh mục tài sản của người tiêu dùng. Cụ thể là, CSTT thắt chặt làm giảm giá các tài sản tài chính khiến cho các hộ gia đình giảm kỳ vọng về thu nhập và điều chỉnh tiêu dùng. Ngoài ra, nó cũng ảnh hưởng đến giá trị tài sản mà công ty đang nắm giữ, làm giảm giá trị thị trường của công ty, làm tăng tỷ lệ nợ/tài sản, khiến các công ty gặp khó khăn trong thanh toán các khoản nợ.

Các hộ gia đình và công ty cố gắng phục hồi bảng tổng kết tài sản của mình thông qua cắt giảm chi tiêu và vay mượn, dẫn 15 tới đầu tư và tiêu dùng đều giảm, và cuối cùng là sản lượng của nền kinh tế giảm (Lê Thị Tuyết Hoa & cộng sự, 2017; Mishkin, 2019). Cơ sở lý thuyết về chính sách tiền tệ phi truyền thống 2. Khái niệm chính sách tiền tệ phi truyền thống Chính sách tiền tệ (CSTT) phi truyền thống được các nước sử dụng từ đầu thế kỷ 20 nhằm mục tiêu tác động trực tiếp đến chi phí cũng như tác động vào các nguồn vốn sẵn có từ bên ngoài đến các chủ thể trong nền kinh tế. CSTT phi truyền thống thường gắn với những cuộc khủng hoảng kinh tế lớn, trong lúc các công cụ của CSTT truyền thống không thể phát huy hiệu quả như kỳ vọng hoặc đã bị vô hiệu (Nguyễn Trọng Tài, 2018; Mishkin, 2019).