Những Trở Ngại Trong Việc Hình Thành Tổ Chức Nghiên Cứu Và Triển Khai Trong Doanh Nghiệp Ở Việt Nam

Khám phá những trở ngại trong việc hình thành tổ chức nghiên cứu và triển khai tại doanh nghiệp Việt Nam qua luận văn thạc sĩ USSH.

• Tác giả: Nguyễn Thị Minh Hạnh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Học
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Quản lý khoa học và công nghệ
• Đề tài: Những Trở Ngại Trong Việc Hình Thành Tổ Chức Nghiên Cứu Và Triển Khai Trong Các Doanh Nghiệp Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Đặt vấn đề
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến chủ đề nghiên cứu
• 0.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.5. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Kết cấu của báo cáo luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ CẦN THIẾT HÌNH THÀNH TỔ CHỨC NC&TK TRONG DOANH NGHIỆP
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.1.1. Khoa học
• 1.1.2. Công nghệ
• 1.1.3. Đổi mới công nghệ
• 1.1.4. Năng lực cạnh tranh
• 1.2. Khái niệm doanh nghiệp và một số đặc điểm của doanh nghiệp Việt Nam
• 1.2.1. Khái niệm doanh nghiệp
• 1.2.2. Một số đặc điểm của các doanh nghiệp Việt Nam
• 1.3. Hoạt động NC&TK và vai trò của tổ chức NC&TK trong doanh nghiệp
• 1.3.1. Hoạt động NC&TK là gì?
• 1.3.2. Vai trò của tổ chức NC&TK trong doanh nghiệp
• 1.3.3. Vai trò của tổ chức NC&TK trong các doanh nghiệp lựa chọn đổi mới công nghệ thông qua kênh chuyển giao công nghệ
• 1.4. Kết luận của chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: HIỆN TRẠNG TỔ CHỨC NC&TK TRONG CÁC DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 2.1. Một số mô hình tổ chức NC&TK trong doanh nghiệp ở Việt Nam
• 2.1.1. Phòng chuyên trách về NC&TK
• 2.1.2. Cán bộ chuyên trách hoạt động NC&TK trong doanh nghiệp
• 2.1.3. Phòng NC&TK chuyên trách đồng thời với các nhóm cán bộ kỹ thuật thuộc các đơn vị chuyên môn khác trong doanh nghiệp
• 2.1.4. Liên kết với các tổ chức ngoài doanh nghiệp
• 2.2. Một số đặc điểm trong tổ chức hoạt động NC&TK trong các doanh nghiệp Việt Nam
• 2.2.1. Về trình độ chuyên môn, năng lực của đội ngũ cán bộ kỹ thuật trong doanh nghiệp
• 2.2.2. Về cơ sở vật chất và trang thiết bị phục vụ nghiên cứu
• 2.2.3. Về tỷ lệ đầu tư cho hoạt động NC&TK tính trên phần trăm doanh thu của doanh nghiệp
• 2.3. Kết luận của chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ NHÂN TỐ CHỦ QUAN VÀ KHÁCH QUAN GÂY TRỞ NGẠI TRONG VIỆC HÌNH THÀNH TỔ CHỨC NC&TK TRONG CÁC DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 3.1. Một số nhân tố chủ quan gây trở ngại trong việc hình thành tổ chức NC&TK trong các doanh nghiệp ở Việt Nam
• 3.1.1. Chiến lược phát triển doanh nghiệp
• 3.1.2. Nhận thức và trình độ quản lý của chủ doanh nghiệp
• 3.1.3. Trình độ của đội ngũ cán bộ kỹ thuật trong doanh nghiệp
• 3.1.4. Lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp
• 3.1.5. Quy mô hoạt động của doanh nghiệp
• 3.2. Một số nhân tố khách quan gây trở ngại trong việc hình thành tổ chức NC&TK trong các doanh nghiệp ở Việt Nam
• 3.2.1. Thể chế kinh tế
• 3.2.2. Môi trường cạnh tranh bất bình đẳng
• 3.2.3. Cơ chế khuyến khích hoạt động NC&TK trong doanh nghiệp
• 3.3. Kết luận của chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 0.1. Kết luận
• 0.2. Khuyến nghị
• 0.2.1. Nhóm giải pháp liên quan đến tạo lập môi trường hoạt động bình đẳng và tích cực cho các doanh nghiệp Việt Nam
• 0.2.2. Nhóm giải pháp liên quan trực tiếp đến các yếu tố hỗ trợ doanh nghiệp hình thành tổ chức NC&TK trong cơ cấu của doanh nghiệp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về những thách thức trong nghiên cứu tại doanh nghiệp Việt Nam

Việc hình thành tổ chức nghiên cứu và triển khai (NC&TK) tại doanh nghiệp Việt Nam đang gặp nhiều thách thức. Những thách thức này không chỉ đến từ nội lực của doanh nghiệp mà còn từ môi trường bên ngoài. Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, cần phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành tổ chức NC&TK.

1.1. Định nghĩa tổ chức NC TK và vai trò của nó

Tổ chức NC&TK là một bộ phận quan trọng trong doanh nghiệp, có nhiệm vụ kết nối giữa khoa học và sản xuất. Vai trò của tổ chức này là thúc đẩy đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp.

1.2. Tình hình hiện tại của tổ chức NC TK tại doanh nghiệp Việt Nam

Hiện nay, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa có tổ chức NC&TK chính thức. Điều này dẫn đến việc thiếu hụt nguồn lực và chiến lược cho hoạt động nghiên cứu và phát triển.

II. Những thách thức chủ quan trong việc hình thành tổ chức NC TK

Các thách thức chủ quan thường xuất phát từ chính nội lực của doanh nghiệp. Những yếu tố này bao gồm chiến lược phát triển, nhận thức của lãnh đạo và trình độ của đội ngũ nhân viên.

2.1. Chiến lược phát triển doanh nghiệp và ảnh hưởng đến NC TK

Chiến lược phát triển không rõ ràng có thể dẫn đến việc doanh nghiệp không đầu tư đúng mức cho hoạt động NC&TK. Điều này làm giảm khả năng cạnh tranh và đổi mới công nghệ.

2.2. Nhận thức và trình độ quản lý của lãnh đạo

Lãnh đạo doanh nghiệp cần có nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của NC&TK. Nếu không, việc đầu tư cho nghiên cứu sẽ bị xem nhẹ, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững.

III. Những thách thức khách quan trong việc hình thành tổ chức NC TK

Ngoài các yếu tố chủ quan, doanh nghiệp còn phải đối mặt với nhiều thách thức khách quan từ môi trường bên ngoài. Những yếu tố này bao gồm chính sách của nhà nước, môi trường cạnh tranh và cơ chế khuyến khích.

3.1. Chính sách hỗ trợ nghiên cứu và phát triển

Chính sách của nhà nước có thể tạo ra môi trường thuận lợi hoặc cản trở cho hoạt động NC&TK. Doanh nghiệp cần nắm bắt và tận dụng các chính sách này để phát triển.

3.2. Môi trường cạnh tranh và áp lực đổi mới

Môi trường cạnh tranh khốc liệt yêu cầu doanh nghiệp phải liên tục đổi mới. Nếu không có tổ chức NC&TK, doanh nghiệp sẽ khó có thể đáp ứng được yêu cầu này.

IV. Phương pháp và giải pháp thúc đẩy tổ chức NC TK tại doanh nghiệp

Để vượt qua những thách thức trong việc hình thành tổ chức NC&TK, doanh nghiệp cần áp dụng các phương pháp và giải pháp hiệu quả. Những giải pháp này có thể bao gồm việc xây dựng chiến lược rõ ràng và tăng cường đào tạo nhân lực.

4.1. Xây dựng chiến lược NC TK rõ ràng

Doanh nghiệp cần xác định rõ mục tiêu và chiến lược cho hoạt động NC&TK. Điều này sẽ giúp tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao hiệu quả nghiên cứu.

4.2. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Đào tạo nhân lực là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực NC&TK. Doanh nghiệp cần đầu tư vào đào tạo để phát triển đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn cao.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về tổ chức NC TK

Việc áp dụng các giải pháp cho tổ chức NC&TK đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho doanh nghiệp. Những nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng, doanh nghiệp có tổ chức NC&TK hoạt động hiệu quả hơn trong việc đổi mới công nghệ.

5.1. Kết quả từ các doanh nghiệp điển hình

Nhiều doanh nghiệp đã thành công trong việc hình thành tổ chức NC&TK và đạt được những kết quả đáng kể trong đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh.

5.2. Bài học kinh nghiệm từ các mô hình tổ chức NC TK

Các mô hình tổ chức NC&TK thành công có thể được áp dụng và điều chỉnh cho phù hợp với từng doanh nghiệp, giúp tối ưu hóa hoạt động nghiên cứu và phát triển.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai của tổ chức NC TK tại doanh nghiệp Việt Nam

Tổ chức NC&TK đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển bền vững của doanh nghiệp Việt Nam. Việc vượt qua các thách thức hiện tại sẽ mở ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp trong tương lai.

6.1. Tương lai của tổ chức NC TK trong doanh nghiệp

Với sự phát triển của công nghệ và nhu cầu đổi mới, tổ chức NC&TK sẽ ngày càng trở nên quan trọng hơn trong doanh nghiệp Việt Nam.

6.2. Khuyến nghị cho doanh nghiệp trong việc hình thành tổ chức NC TK

Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng các chính sách và chiến lược phù hợp để phát triển tổ chức NC&TK, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng sau khi Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới vào năm 2006, năng lực cạnh tranh của khu vực doanh nghiệp trở thành yếu tố sống còn đối với toàn bộ nền kinh tế. Tính đến năm 2008, Việt Nam có hơn 350.000 doanh nghiệp đang hoạt động, trong đó các doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tới 97%. Nhằm thực hiện mục tiêu đạt mốc 500.000 doanh nghiệp vào năm 2010 và tạo nền tảng vững chắc để cơ bản trở thành nước công nghiệp hóa vào năm 2020, việc thúc đẩy các doanh nghiệp tự chủ về công nghệ là nhiệm vụ hàng đầu. Tuy nhiên, phần lớn các đơn vị sản xuất kinh doanh trong nước vẫn phụ thuộc nặng nề vào việc nhập khẩu máy móc nguyên chiếc hoặc gia công thuần túy, thiếu vắng các hoạt động sáng tạo nội sinh.

Vấn đề cốt lõi mà đề tài tập trung giải quyết là nhận diện và phân tích toàn diện những rào cản nội tại và môi trường bên ngoài cản trở sự hình thành, phát triển của các tổ chức Nghiên cứu và Triển khai (NC&TK/R&D) trong khu vực doanh nghiệp. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: phân tích thực trạng các mô hình tổ chức NC&TK tại doanh nghiệp Việt Nam, chỉ ra các yếu tố chủ quan và khách quan gây trở ngại, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp mang tính khả thi cao nhằm thúc đẩy hoạt động này.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào chuỗi dữ liệu thực tiễn giai đoạn 2004–2008, kết hợp khảo sát thực địa tại tỉnh Vĩnh Phúc – một trong những trung tâm công nghiệp phát triển sôi động của miền Bắc. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi chỉ ra thực trạng đáng báo động: chỉ có khoảng 8,5% doanh nghiệp thực hiện hoạt động NC&TK bài bản, trong khi có tới 77,41% doanh nghiệp có mức vốn dưới 5 tỷ đồng. Các kết quả này đóng vai trò quan trọng trong việc định hình lại chính sách quản lý khoa học và công nghệ cấp quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng lý luận vững chắc dựa trên các chuẩn mực quốc tế và các công trình quản lý khoa học công nghệ tiêu biểu. Khung lý thuyết tích hợp Hướng dẫn Frascati 2002 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) để phân định rõ ba cấu phần của NC&TK: nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và triển khai thực nghiệm. Đồng thời, nghiên cứu vận dụng Hướng dẫn Oslo 1992 của OECD nhằm phân biệt rõ ràng giữa đổi mới sản phẩm và đổi mới quy trình công nghệ trong doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, tác giả kế thừa mô hình phân tích 20 yếu tố ảnh hưởng đến NC&TK của Hoàng Văn Tuyên (2007), bao gồm 6 yếu tố bên trong (quy mô, nguồn lực, sở hữu, chiến lược, ban lãnh đạo, tập thể lao động) và 14 yếu tố môi trường bên ngoài (chính sách vốn, thuế, tín dụng, sở hữu trí tuệ, áp lực cạnh tranh). Luận văn cũng áp dụng lý thuyết tương tác giữa chính sách đẩy (supply-push) và chính sách kéo (demand-pull) của Trần Ngọc Ca (2000) để đánh giá động lực đổi mới.

Năm khái niệm công cụ xuyên suốt công trình gồm:

• Khoa học: Lĩnh vực sản xuất tri thức mới về tự nhiên, xã hội và tư duy.
• Công nghệ: Tập hợp 4 thành phần theo định nghĩa của Sharif (1986) và Luật Chuyển giao công nghệ 2006, bao gồm vật thể (kỹ thuật), con người, thông tin (bí quyết) và tổ chức.
• Đổi mới công nghệ: Quá trình chủ động thay thế một phần hoặc toàn bộ công nghệ cũ bằng công nghệ tiên tiến nhằm thương mại hóa sản phẩm hoặc tối ưu hóa quy trình.
• Năng lực cạnh tranh: Tiềm năng duy trì hiệu quả vượt trội của doanh nghiệp dựa trên giá trị gia tăng và hàm lượng tri thức nội sinh.
• Tổ chức NC&TK trong doanh nghiệp: Bộ phận chuyên trách hoặc cơ chế liên kết thực hiện chức năng sáng tạo, thích nghi và làm chủ công nghệ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê (năm 2006), Bộ Kế hoạch và Đầu tư (năm 2008), Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) và nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập từ Đề án đánh giá tiềm lực khoa học công nghệ tỉnh Vĩnh Phúc giai đoạn 2004–2008 do Viện Chiến lược và Chính sách Khoa học và Công nghệ (NISTPASS) chủ trì.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 35 doanh nghiệp đại diện cho 3 khối hình thức sở hữu: doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu định mức phân tầng theo ngành nghề sản xuất chủ lực (dệt nhuộm, cơ khí lắp ráp, hóa chất, vật liệu xây dựng). Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện đa chiều, phản ánh chân thực các quy mô doanh nghiệp từ siêu nhỏ đến các tập đoàn đa quốc gia.

Các phương pháp phân tích chủ yếu bao gồm: phương pháp phân tích thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm, phương pháp nghiên cứu tài liệu tổng hợp và phương pháp xin ý kiến chuyên gia (chuyên gia quản lý chính sách và lãnh đạo doanh nghiệp) để kiểm định tính xác thực của các kết luận.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra sự hạn chế nghiêm trọng về quy mô nguồn lực của doanh nghiệp Việt Nam, tạo thành rào cản tự nhiên đối với hoạt động NC&TK. Theo số liệu thống kê, có tới 56,96% doanh nghiệp có quy mô dưới 10 lao động và 77,41% doanh nghiệp có mức vốn hoạt động dưới 5 tỷ đồng (tương đương dưới 300.000 USD). Quy mô lao động bình quân của doanh nghiệp giảm từ 63 người năm 2004 xuống còn 51 người năm 2006. Mức trang bị tài sản cố định thấp (chỉ từ 150 đến 300 triệu đồng/lao động) khiến doanh nghiệp không đủ khả năng tài chính để thiết lập phòng thí nghiệm hay trang trải chi phí nghiên cứu dài hạn.

Thứ hai, tồn tại sự lệch pha rõ rệt giữa nhu cầu cải tiến kỹ thuật ngắn hạn và hoạt động NC&TK thực chất. Kết quả điều tra thực tế cho thấy:

• 98% doanh nghiệp từng thực hiện cải tiến sản phẩm hiện có.
• 85% doanh nghiệp thực hiện cải tiến quy trình công nghệ sẵn có.
• 45% doanh nghiệp thiết kế sản phẩm mới.
• 30% doanh nghiệp thiết kế hoặc áp dụng quy trình công nghệ mới.
• Chỉ có 8,5% doanh nghiệp thực hiện hoạt động NC&TK đúng nghĩa.

Thứ ba, luận văn nhận diện và phân loại được 4 mô hình tổ chức NC&TK điển hình trong doanh nghiệp Việt Nam:

1. Mô hình phòng chuyên trách về NC&TK: Thường chỉ xuất hiện ở các doanh nghiệp quy mô lớn, doanh nghiệp xuất khẩu hoặc ngành dược phẩm, thiết bị y tế.
2. Mô hình cán bộ kỹ thuật chuyên trách kiêm nhiệm: Phổ biến nhất ở các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), nơi nhân sự kỹ thuật chỉ tập trung xử lý sự cố máy móc và vận hành công nghệ sẵn có.
3. Mô hình phòng NC&TK kết hợp nhóm kỹ thuật chuyên môn: Xuất hiện tại các tập đoàn FDI lớn như Công ty Trách nhiệm hữu hạn Piaggio Việt Nam (doanh nghiệp có 65 cán bộ công nhân viên nhưng sở hữu 7 thạc sĩ, 39 kỹ sư/cử nhân; riêng phòng kỹ thuật có tới 5 thạc sĩ và 9 kỹ sư).
4. Mô hình liên kết với tổ chức bên ngoài: Xuất hiện ở các xưởng sản xuất truyền thống, gia công may mặc, da giày thiếu vắng năng lực thiết kế độc lập.

Thứ tư, bất bình đẳng trong phân bổ nguồn lực vĩ mô tạo rào cản khách quan lớn. Khối doanh nghiệp nhà nước nắm giữ 75% tài sản cố định quốc gia, 60% tín dụng ngân hàng trong nước và hơn 70% vốn vay nước ngoài nhưng chỉ đóng góp 9% thuế thu nhập doanh nghiệp, trong khi các doanh nghiệp dân doanh năng động lại gặp khó khăn trong việc tiếp cận các ưu đãi về vốn và mặt bằng nghiên cứu.

Thảo luận kết quả

Thực trạng đổi mới công nghệ tại Việt Nam chủ yếu mang tính chất thụ động. Doanh nghiệp chủ yếu nhập khẩu dây chuyền thiết bị đã định hình và thuê chuyên gia hướng dẫn vận hành, hoàn toàn thiếu vắng các hoạt động giải mã, làm chủ và phát triển công nghệ tiếp theo. Trong khi các quốc gia phát triển như Nhật Bản và Hàn Quốc dành tỷ lệ đầu tư cho việc đồng hóa công nghệ tương đương 100% chi phí nhập khẩu công nghệ trong giai đoạn đầu, các doanh nghiệp Việt Nam gần như không trích lập ngân sách cho hoạt động này.

Sự khác biệt rõ nét còn nằm ở nhận thức của ban lãnh đạo: đa số chủ doanh nghiệp coi NC&TK là khoản chi phí tốn kém thay vì một khoản đầu tư sinh lợi dài hạn. Để trực quan hóa các dữ liệu này, một biểu đồ mạng nhện so sánh giữa các loại hình đổi mới sẽ làm nổi bật khoảng cách chênh lệch giữa hoạt động cải tiến bề nổi (98%) và nghiên cứu chiều sâu (8,5%). Đồng thời, bảng tổng hợp cơ cấu nhân lực tại các doanh nghiệp FDI công nghệ cao như Piaggio Việt Nam cho thấy tỷ lệ kỹ sư chiếm trên 70% tổng lao động chính là điều kiện tiên quyết giúp doanh nghiệp duy trì chu kỳ cải tiến công nghệ liên tục.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tháo gỡ các rào cản và thúc đẩy việc hình thành tổ chức NC&TK trong doanh nghiệp, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Kiến tạo môi trường thể chế bình đẳng và kích hoạt chính sách kéo: Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ hoàn thiện cơ chế cho phép doanh nghiệp trích lập từ 3% đến 10% thu nhập tính thuế trước thuế để lập Quỹ phát triển khoa học và công nghệ nội bộ. Xóa bỏ triệt để sự phân biệt đối xử trong tiếp cận tín dụng ưu đãi giữa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân, hoàn thành mục tiêu ban hành khung hướng dẫn trước quý IV năm 2011.
2. Nâng cao năng lực quản trị và nhận thức của chủ doanh nghiệp: Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chủ trì các khóa đào tạo bắt buộc về quản trị đổi mới sáng tạo và chiến lược công nghệ cho ít nhất 2.000 giám đốc điều hành doanh nghiệp vừa và nhỏ giai đoạn 2010–2013, giúp lãnh đạo doanh nghiệp định vị rõ vai trò sống còn của bộ phận R&D.
3. Phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật tinh nhuệ trong doanh nghiệp: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai chương trình liên kết đào tạo theo đơn đặt hàng, hỗ trợ 50% chi phí bồi dưỡng kỹ năng nghiên cứu chuyên sâu cho đội ngũ kỹ sư trưởng tại các nhà máy sản xuất công nghiệp, phấn đấu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo kỹ thuật lên mức 40% vào năm 2015.
4. Xây dựng mạng lưới liên kết Viện - Trường - Doanh nghiệp: Nhà nước thành lập các tổ chức trung gian và sàn giao dịch công nghệ vùng, tạo cơ chế chia sẻ phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia cho các doanh nghiệp tư nhân, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ doanh nghiệp có bộ phận NC&TK chính thức từ 8,5% lên mức 25% vào năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách (Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, CIEM, NISTPASS): Tham khảo làm căn cứ thực tiễn để điều chỉnh các luật chuyên ngành, chuyển đổi phương thức hỗ trợ từ "cung cấp tài chính trực tiếp" sang "tạo lập môi trường cạnh tranh và ưu đãi thuế gián tiếp", thúc đẩy thị trường công nghệ vận hành hiệu quả.
2. Chủ doanh nghiệp, Giám đốc điều hành (CEO) và Giám đốc kỹ thuật (CTO): Ứng dụng các mô hình tổ chức NC&TK linh hoạt (từ nhóm dự án kiêm nhiệm đến phòng ban chuyên trách) phù hợp với quy mô vốn dưới 10 tỷ đồng, tối ưu hóa quy trình cải tiến sản phẩm và giảm thiểu rủi ro khi tiếp nhận chuyển giao công nghệ.
3. Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Quản lý KH&CN, Quản trị Kinh doanh: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận đánh giá tiềm lực công nghệ địa phương, khung lý thuyết phân tích rào cản R&D tại các nền kinh tế đang chuyển đổi.
4. Chuyên gia tư vấn chuyển giao công nghệ và hiệp hội ngành nghề (VCCI, hiệp hội doanh nghiệp các tỉnh): Khai thác bức tranh thực trạng để thiết kế các chương trình ươm tạo công nghệ, hỗ trợ doanh nghiệp phụ trợ nâng cao tỷ lệ nội địa hóa khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao tỷ lệ doanh nghiệp có bộ phận NC&TK chính thức tại Việt Nam chỉ đạt khoảng 8,5%?
Nguyên nhân chủ yếu do hơn 77% doanh nghiệp có mức vốn dưới 5 tỷ đồng và 56,96% có dưới 10 lao động. Tiềm lực tài chính mỏng kết hợp với nhận thức coi NC&TK là chi phí rủi ro thay vì khoản đầu tư phát triển khiến phần lớn doanh nghiệp chỉ dừng lại ở việc cải tiến kỹ thuật nhỏ lẻ để giải quyết nhu cầu trước mắt.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa có vốn dưới 5 tỷ đồng nên tổ chức hoạt động NC&TK như thế nào?
Doanh nghiệp nhỏ không nhất thiết phải lập phòng thí nghiệm đắt đỏ. Thay vào đó, mô hình tối ưu là thành lập tổ kỹ thuật kiêm nhiệm, phân công kỹ sư trưởng theo dõi việc tối ưu hóa quy trình, đồng thời ký kết hợp đồng nghiên cứu theo dự án với các viện nghiên cứu hoặc trường đại học chuyên ngành để tiết kiệm chi phí.

Đổi mới công nghệ thụ động khác gì so với đổi mới công nghệ chủ động dựa trên NC&TK?
Đổi mới thụ động là việc mua máy móc sẵn có về chỉ để vận hành, không hiểu sâu nguyên lý và không thể tự nâng cấp. Ngược lại, đổi mới chủ động dựa trên NC&TK giúp doanh nghiệp làm chủ công nghệ, giải mã bí quyết, cải tiến thiết kế và tạo ra sản phẩm độc quyền có giá trị gia tăng cao trên thị trường.

Trường hợp của Piaggio Việt Nam đem lại bài học gì về cơ cấu nhân lực cho bộ phận R&D?
Công ty Trách nhiệm hữu hạn Piaggio Việt Nam chứng minh rằng chất lượng nhân lực quyết định năng lực đổi mới. Với 65 nhân sự nhưng có tới 7 thạc sĩ và 39 kỹ sư/cử nhân, việc tập trung nhân lực trình độ cao vào bộ phận kỹ thuật giúp doanh nghiệp làm chủ quy trình lắp ráp phức tạp và cải tiến mẫu mã liên tục.

Các chính sách ưu đãi tài chính của Nhà nước trước đây gặp hạn chế gì trong việc thúc đẩy R&D?
Các chính sách trước đây tập trung vào cơ chế "đẩy" mang tính hành chính (chuyển viện nghiên cứu về tổng công ty hoặc cho vay trực tiếp) nhưng văn bản hướng dẫn còn chung chung, thủ tục phức tạp và chưa giải quyết được nhu cầu "kéo" từ thị trường cạnh tranh thực tế của doanh nghiệp.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng quy mô doanh nghiệp Việt Nam với 97% là doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong đó 77,41% có vốn dưới 5 tỷ đồng, tạo nên rào cản lớn cho hoạt động nghiên cứu.
• Công trình chỉ rõ sự chênh lệch lớn giữa tỷ lệ cải tiến sản phẩm bề nổi (98%) và tỷ lệ thực hiện NC&TK chiều sâu bài bản (8,5%).
• Đề tài nhận diện và hệ thống hóa thành công 4 mô hình tổ chức NC&TK thích ứng với từng nhóm quy mô và hình thức sở hữu doanh nghiệp tại Việt Nam.
• Đóng góp quan trọng của luận văn là chuyển dịch tư duy hoạch định chính sách từ cơ chế hỗ trợ trực tiếp (chính sách đẩy) sang tạo lập môi trường cạnh tranh thị trường lành mạnh (chính sách kéo).
• Xác lập lộ trình tái cấu trúc quản trị công nghệ giai đoạn 2010–2020 nhằm nâng tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động NC&TK lên mức 25%, phục vụ mục tiêu công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước.

Việc tháo gỡ các rào cản tổ chức NC&TK không chỉ là nhiệm vụ nội bộ của mỗi doanh nghiệp mà đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ từ các nhà hoạch định chính sách vĩ mô. Hãy chủ động rà soát cơ cấu kỹ thuật, trích lập quỹ phát triển khoa học công nghệ và đầu tư thích đáng cho đội ngũ nhân sự sáng tạo ngay hôm nay để bứt phá năng lực cạnh tranh trong kỷ nguyên kinh tế tri thức.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ CẦN THIẾT HÌNH THÀNH TỔ CHỨC NC&TK TRONG DOANH NGHIỆP I. Một số khái niệm cơ bản 1. Khoa học Qua các tài liệu được tra cứu, về cơ bản có 4 định nghĩa về khoa học dựa trên 4 cách tiếp cận sau6:  Khoa học là một hệ thống tri thức;  Khoa học là một hoạt động sản xuất tri thức;  Khoa học là một hình thái ý thức xã hội;  Khoa học là một thiết chế xã hội. Cả 4 khái niệm này đều có chỗ đứng trong tư duy và hành động của cộng đồng những người làm nghiên cứu và quản lý khoa học.

Tuy nhiên, trong phạm vi luận văn này, khái niệm khoa học được hiểu là “lĩnh vực hoạt động nhằm mục đích sản xuất ra những tri thức mới về tự nhiên, xã hội và tư duy bao gồm tất cả những điều kiện và những yếu tố của sự sản xuất này” (Từ điển Triết học của Liên Xô - bản tiếng Việt, 1975). Công nghệ Thuật ngữ công nghệ gần đây đã trở thành một cụm từ được nhiều người ở các lĩnh vực hoạt động khác nhau nhắc tới. Có thể nói, công nghệ xuất hiện đồng thời với sự hình thành loài người. Từ “công nghệ” xuất phát từ chữ Hy Lạp “Techne” có nghĩa là một khoa học hay sự nghiên cứu.

Công 6 Vũ Cao Đàm, “Định nghĩa khái niệm “khoa học” trong Luật Khoa học và Công nghệ nên như thế nào?”, Tạp chí Hoạt động khoa học số tháng 5 năm 2008 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nghệ là sản phẩm do con người tạo ra làm công cụ để sản xuất ra của cải vật chất. Tuy vậy, cho đến tận bây giờ, định nghĩa về công nghệ lại chưa hoàn toàn thống nhất7. Điều đó được giải thích là do số lượng các loại công nghệ nhiều đến mức không thể thống kê hết được, ngay một loại sản phẩm lại có nhiều công nghệ khác nhau nên những người sử dụng công nghệ ở trong những điều kiện và hoàn cảnh khác nhau sẽ dẫn đến sự hiểu biết của họ về công nghệ không giống nhau. Một trong những định nghĩa về công nghệ được dùng khá phổ biến là định nghĩa của Sharif (1986) cho rằng “công nghệ bao gồm khả năng sáng tạo, đổi mới và lựa chọn từ những kỹ thuật khác nhau và sử dụng chúng một cách tối ưu và tập hợp các yếu tố bao gồm môi trường vật chất, xã hội và văn hoá”.

Công nghệ là một tập hợp của phần cứng và phần mềm, bao gồm 4 dạng cơ bản: - Dạng vật thể (vật liệu, công cụ sản xuất, thiết bị và máy móc, sản phẩm hoàn chỉnh). - Dạng con người (kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm). - Dạng ghi chép (bí quyết, quy trình, phương pháp, dữ kiện thích hợp …được mô tả trong các ấn phẩm, tài liệu, …) - Dạng thiết kế tổ chức (dịch vụ, phương tiện truyền bá, công ty tư vấn, cơ cấu quản lý, cơ sở luật pháp, …) Ở Việt Nam, Luật Chuyển giao công nghệ được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XI, kỳ họp thứ 10 thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2006 đã định nghĩa: Công nghệ là giải pháp, quy trình, bí quyết 7 Trong Đề tài “Nghiên cứu cơ chế và chính sách phát triển thị trường công nghệ ở Việt Nam”, tác giả Trần Ngọc Ca (Viện Chiến lược và Chính sách KH&CN, 2003) đã sưu tầm và dịch ra tiếng Việt 10 định nghĩa khác nhau về công nghệ. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] kỹ thuật có kèm hoặc không kèm công cụ, phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm.

Từ những phân tích trên đây, khái niệm công nghệ được sử dụng trong luận văn được hiểu là tập hợp các phương pháp, quy trình, kỹ năng bí quyết, các loại công cụ, thiết bị máy móc, phương tiện, tư liệu sản xuất và một số tiềm năng khác (tổ chức, pháp chế, dịch vụ, .) dùng để biến đổi các nguồn lực thành sản phẩm. Đổi mới công nghệ Đổi mới công nghệ là việc chủ động thay thế một phần hay toàn bộ công nghệ đang được sử dụng bằng một công nghệ khác tiên tiến hơn nhằm nâng cao hiệu quả của sản xuất - kinh doanh8. Quan điểm chung9 đều nhấn mạnh yêu cầu đối với một doanh nghiệp được xem là đã đổi mới công nghệ là sản phẩm mới phải được đưa ra thị trường (đổi mới sản phẩm), hoặc một quy trình sản xuất mới được đưa vào ứng dụng trong sản xuất - kinh doanh (đổi mới quy trình). Như vậy, một sản phẩm mới không thương mại hoá được không coi là đổi mới sản phẩm, tương tự những thay đổi về quy trình chưa được áp dụng trong sản xuất thì chưa được tính là đổi mới quy trình.

Năng lực cạnh tranh Tính cạnh tranh ban đầu là một khái niệm được dùng hạn chế ở phạm vi doanh nghiệp trong các lý thuyết tổ chức công nghiệp. Năng lực cạnh tranh của một doanh nghiệp hay một ngành công nghiệp là tiềm năng sản xuất một loại hàng hoá hay cung cấp một loại dịch vụ ở một mức giá ngang bằng hay 8 Nguyễn Thanh Tùng, “Nghiên cứu xây dựng tài liệu hướng dẫn kỹ năng nghiệp vụ đổi mới công nghệ cho DNNVV”, NISTPASS, 2007 9 Quan điểm này được đưa ra trong Tài liệu hướng dẫn Oslo, OECD (1992) và đã được nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng trong hoạt động thống kê về đổi mới công nghệ trong doanh nghiệp. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thấp hơn mức giá phổ biến trên thị trường mà không có sự trợ cấp nào từ phía Chính phủ. Năng lực cạnh tranh được xem xét ở nhiều cấp độ khác nhau như năng lực cạnh tranh quốc gia, năng lực cạnh tranh doanh nghiệp, năng lực cạnh tranh của sản phẩm và dịch vụ.

Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thể hiện thực lực và lợi thế của doanh nghiệp so với đối thủ cạnh tranh trong việc thoả mãn tốt nhất các đòi hỏi của khách hàng để thu lợi ngày càng cao hơn. Như vậy, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trước hết phải được tạo ra từ thực lực của doanh nghiệp, năng lực này không chỉ đơn thuần được tính bằng các tiêu chí về công nghệ, về vốn, về nhân lực mà còn là các tiêu chí về năng lực NC&TK, năng lực đổi mới, trình độ lao động, thị phần và tốc độ tăng trưởng thị phần của doanh nghiệp, năng lực tổ chức và quản trị doanh nghiệp. Trong đó nhóm các tiêu chí sau, đặc biệt là các tiêu chí góp phần tạo nên giá trị gia tăng cho những sản phẩm và dịch vụ mà doanh nghiệp cung cấp như năng lực NC&TK hay năng lực đổi mới ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp. Khái niệm doanh nghiệp và một số đặc điểm của doanh nghiệp Việt Nam 1.

Khái niệm doanh nghiệp Có nhiều quan điểm khác nhau về doanh nghiệp. Quan điểm của các nhà tổ chức cho rằng doanh nghiệp là một tổng thể các phương tiện, máy móc, thiết bị và con người được tổ chức nhằm đạt được một mục đích nhất định. Xét theo quan điểm lợi nhuận: doanh nghiệp là một tổ chức sản xuất, theo đó trong khuôn khổ một tài sản nhất định, người ta kết hợp nhiều yếu tố sản xuất khác nhau, nhằm tạo ra những sản phẩm và dịch vụ cung ứng trên thị trường và thu khoản chênh lệch giữa giá thành và giá bán sản phẩm. Theo 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quan điểm chức năng thì doanh nghiệp là một đơn vị sản xuất kinh doanh nhằm thực hiện một, một số hoặc tất cả các công đoạn trong quá trình đầu tư từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc thực hiện các dịch vụ nhằm mục đích sinh lợi.

Còn theo quan điểm lý thuyết hệ thống cho rằng doanh nghiệp là một bộ phận hợp thành trong hệ thống kinh tế, mỗi đơn vị trong hệ thống đó phải chịu sự tác động tương hỗ lẫn nhau, phải tuân thủ những điều kiện hoạt động mà Nhà nước đặt ra cho hệ thống kinh tế đó nhằm phục vụ cho mục đích tiêu dùng của xã hội. Theo quy định tại Điều 4, Luật Doanh nghiệp được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XI, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2005 (sau đây gọi là Luật doanh nghiệp) thì “Doanh nghiệp là tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh”. Hiện nay, khái niệm doanh nghiệp thường được dùng để chỉ các loại hình: công ty trách nhiệm hữu hạn, doanh nghiệp tư nhân, công ty cổ phần hay công ty hợp danh thuộc các thành phần kinh tế. Tuy vậy, ở Việt Nam ngoài các doanh nghiệp đăng ký hoạt động theo Luật Doanh nghiệp nói trên, cần phải kể tới hơn 3 triệu hộ kinh doanh phi nông nghiệp (theo con số thống kê đến hết năm 2005) như những doanh nghiệp siêu nhỏ, cùng với 15.000 hợp tác xã và gần 12 vạn trang trại hoạt động như loại hình doanh nghiệp.

Đáng chú ý là trong các hộ kinh doanh, có những hộ có quy mô doanh số và lao động khá lớn song vẫn chưa đăng ký hoạt động như một doanh nghiệp, mặc dù theo quy định tại Khoản 4 Điều 170 Luật Doanh nghiệp thì “Hộ kinh doanh sử dụng thường xuyên từ 10 lao động trở lên phải đăng ký thành lập doanh nghiệp hoạt động theo quy định của Luật này”. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hiện ở Việt Nam, có 3 loại hình doanh nghiệp khá rõ, nắm giữ hầu như toàn bộ tài sản quốc gia 10, đó là: (i) Doanh nghiệp nhà nước: khối doanh nghiệp nhà nước hiện nắm giữ khoảng 75% tài sản cố định quốc gia, 20% vốn đầu tư xã hội, gần 50% vốn đầu tư của Nhà nước, 60% tín dụng ngân hàng trong nước, chiếm hơn 70% vốn vay nước ngoài và được hưởng nhiều ưu đãi tài chính khác từ phía Nhà nước. Với nhiều lợi thế như vậy song trong nhiều năm qua khu vực này vẫn hoạt động kinh doanh kém hiệu quả, chỉ đóng góp khoảng 50% thu ngân sách, trong đó thuế thu nhập chỉ có 9%. Đây là khu vực hiện duy trì cơ chế quản lý kém hiệu quả nhất, có nhiều tiêu cực, lãng phí.

Chủ trương sắp xếp lại nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của khối doanh nghiệp nhà nước được tiến hành quá chậm, đến hết năm 2006 cả nước mới cổ phần hoá được khoảng 3.