CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Khái niệm và đặc điểm các tổ chức phi chính phủ Khái niệm về tổ chức Phi chính phủ và tổ chức Phi chính phủ nước ngoài ở Việt Nam Tổ chức Phi chính phủ - NGO (tiếng Anh: non-governmental organization– NGO) là một tổ chức không thuộc về bất cứ chính phủ nào. Đây không phải là một thuật ngữ thống nhất mang tính pháp lý, mỗi quốc gia sử dụng khác nhau tuỳ tính chất cần nhấn mạnh. Tuy nhiên, khi đề cập đến những thực thể Phi chính phủ, người ta nhìn nhận là những cơ quan, tổ chức và nhóm được thành lập gồm nhiều cá nhân, được trả tiền hoặc tình nguyện, cam kết giải quyết một loạt các vấn đề như bảo vệ môi trường, cải thiện mức sống của thế giới thứ ba, chấm dứt nạn xâm phạm nhân quyền, cung cấp lương thực và thuốc men cho những nơi diễn ra chiến tranh, tăng cường phát triển tôn giáo hay đấu tranh cho quyền lợi của phụ nữ… phục vụ lợi ích công cộng của cả cộng đồng hoặc từng nhóm cộng đồng (Avina, 1993; Ebrahim, 2003; Fornell & Larcker, 1981).
Khái niệm Tổ chức Phi chính phủ được thế giới sử dụng nhiều là định nghĩa của Liên hợp quốc nêu trong điều 71 chương 10 của hiến chương Liên hợp quốc “tổ chức Phi chính phủ là chỉ một tổ chức, hiệp hội, quỹ văn hoá xã hội, Uỷ hội từ thiện, tập đoàn phi lợi nhuận hoặc các pháp nhân khác mà theo pháp luật không phụ thuộc khu vực Nhà nước và không hoạt động vì lợi nhuận - nghĩa là khoản lợi nhuận nếu có không thể phân phối theo kiểu chia lợi nhuận. Loại tổ chức này không bao gồm các nghiệp đoàn, đảng phái chính trị, hợp tác xác phân chia lợi thuận, hay nhà thờ” (Liên Hợp Quốc, 1945). Ở Việt Nam, thuật ngữ “Tổ chức Phi chính phủ” được sử dụng lần đầu trong Luật tổ chức chính phủ 1992, sau đó được sử dụng trong Luật hợp tác xã. Dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, nhiều nhà nghiên cứu và quản lý đã đưa ra các quan điểm nhưng tập trung vào đặc điểm sau: Tổ chức Phi chính phủ là một tổ chức độc lập hình thành từ sự tự nguyện của cộng đồng, được cơ quan có thẩm quyền công nhận và phê chuẩn và phải tuân thủ quy định của nhà nước.
Mục đích hoạt động của các tổ chức này là phi lợi nhuận và hoạt động trong phạm vi luật pháp. Khái niệm tổ chức Phi chính phủ nước ngoài ở Việt Nam lần đầu được định nghĩa theo Nghị định số 58/2022/NĐ-CP của Chính phủ như sau: “Tổ chức Phi chính phủ nước ngoài” là tổ chức phi lợi nhuận, quỹ xã hội, quỹ tư nhân được thành lập theo pháp luật nước ngoài; có nguồn vốn hợp pháp từ nước ngoài; hoạt động hỗ trợ phát triển, viện trợ nhân đạo tại Việt Nam không vì mục đích lợi nhuận và các mục đích khác; không quyên góp tài chính, vận động tài trợ, gây quỹ từ các tổ chức, cá nhân Việt Nam” (Chính 6 phủ, 2022). Từ những định nghĩa trên, có thể kết luận tổ chức Phi chính phủ nước ngoài là những tổ chức được thành lập ở Việt Nam, tham gia hoạt động cứu trợ và phát triển ở Việt Nam trên cơ sở tự nguyện và không vì mục đích lợi nhuận. Phân loại tổ chức Phi chính phủ nước ngoài Có nhiều cách phân loại tổ chức Phi chính phủ dựa trên định hướng hoạt động của chúng: Theo phạm vi hoạt động: - Tổ chức Phi chính phủ mang tính chất chính phủ: Tập trung vào các vấn đề nội bộ của quốc gia hoặc khu vực.
- Tổ chức Phi chính phủ mang tính chất quốc gia: Hoạt động trên phạm vi quốc gia, nhưng không chính thức được chính phủ điều hành. - Tổ chức Phi chính phủ quốc tế: Hoạt động và can thiệp trên phạm vi toàn cầu hoặc giữa các quốc gia. Theo tính chất hoạt động: - Tổ chức Phi chính phủ hoạt động với mục tiêu trợ giúp nhóm người yếu thế: Tập trung vào việc cung cấp hỗ trợ cho các nhóm cần được bảo vệ và phát triển. - Tổ chức Phi chính phủ với mục tiêu tôn giáo: Hoạt động dựa trên các giá trị và tín ngưỡng tôn giáo, thường tham gia vào các hoạt động từ thiện và giáo dục.
- Tổ chức Phi chính phủ với mục tiêu hỗ trợ nghề nghiệp: Tập trung vào việc phát triển nghề nghiệp, cung cấp cơ hội và nguồn lực cho việc phát triển kỹ năng và công việc. Đặc điểm của các tổ chức Phi chính phủ nước ngoài Tổ chức Phi chính phủ nước ngoài có các đặc điểm sau: Tự lập: Hoạt động độc lập và không phụ thuộc vào bất kỳ chính phủ nào, tự quản lý và tự điều hành các hoạt động. Hoạt động phi lợi nhuận: Thường không vì mục đích lợi nhuận, hoạt động nhằm mục tiêu phục vụ cộng đồng và xã hội, thường là trong các lĩnh vực như giáo dục, y tế, môi trường và phát triển kinh tế. 7 Quốc tế hóa: Đa số tổ chức Phi chính phủ nước ngoài có mạng lưới hoạt động không chỉ trong nước mà còn trên phạm vi quốc tế, thường có sự kết nối với các tổ chức, cơ quan và nhóm dân sự khác trên toàn cầu để thúc đẩy các mục tiêu chung.
Hỗ trợ và phát triển: Một trong những mục tiêu chính của tổ chức Phi chính phủ là hỗ trợ và phát triển cộng đồng, đặc biệt là các vùng có hoàn cảnh khó khăn và cần nhiều sự giúp đỡ. Cơ cấu tổ chức linh hoạt: Tùy thuộc vào mục tiêu và phạm vi hoạt động, cơ cấu tổ chức của các tổ chức Phi chính phủ có thể linh hoạt và đa dạng. Các tổ chức này thường có các bộ phận chuyên môn và có thể hợp tác với các đối tác khác để đạt được mục tiêu của mình. Lĩnh vực viện trợ và phương thức viện trợ của các tổ chức Phi chính phủ nước ngoài tại Việt Nam Lĩnh vực viện trợ: lĩnh vực y tế, giáo dục - đào tạo, tài nguyên - môi trường, phát triển kinh tế - xã hội và giải quyết các vấn đề xã hội.
Phương thức viện trợ Phi chính phủ nước ngoài được thể hiện dưới 03 hình thức: Viện trợ thông qua các dự án, chương trình; viện trợ thông qua phi dự án; cứu trợ khẩn cấp. Vai trò của các tổ chức Phi chính phủ nước ngoài ở Việt Nam Các tổ chức Phi chính phủ nước ngoài đóng một vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phát triển và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân Việt Nam thông qua các khía cạnh sau: Hỗ trợ phát triển kinh tế: Các tổ chức Phi chính phủ nước ngoài thường cung cấp vốn và kỹ thuật để hỗ trợ các dự án phát triển kinh tế tại Việt Nam. Điều này có thể bao gồm đầu tư vào các ngành công nghiệp, nông nghiệp và hạ tầng kỹ thuật. Hỗ trợ giáo dục: Các tổ chức này thường tham gia vào các dự án giáo dục nhằm cải thiện chất lượng giáo dục và cơ sở hạ tầng giáo dục ở Việt Nam.
Các tổ chức này cũng cung cấp học bổng, đào tạo giáo viên và xây dựng các trường học mới. Hỗ trợ y tế: Các tổ chức Phi chính phủ thường tham gia vào các dự án y tế để cung cấp dịch vụ y tế cơ bản, đào tạo nhân lực ngành y tế và cải thiện hệ thống y tế cấp cơ sở. Bảo vệ môi trường: Các tổ chức này thường hỗ trợ các dự án bảo vệ môi trường, bao gồm quản lý và bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên, giảm ô nhiễm, thúc đẩy sử dụng năng lượng tái tạo và bền vững. Hỗ trợ cộng đồng: Các tổ chức Phi chính phủ thường tham gia vào các dự án phát 8 triển cộng đồng như xây dựng cơ sở hạ tầng cộng đồng, cung cấp dịch vụ cơ bản và thúc đẩy tổ chức cộng đồng.
Các vai trò này giúp tăng cường khả năng phát triển của Việt Nam và cung cấp những lợi ích cụ thể cho người dân. Đặc thù công việc của người lao động tại các tổ chức Phi chính phủ nước ngoài Trong môi trường làm việc tại các tổ chức Phi chính phủ nước ngoài, người lao động thường phải đối mặt với đặc thù công việc riêng. Cụ thể, người lao động tại các tổ chức Phi chính phủ thường phải làm việc trong môi trường đa quốc gia, giao tiếp và làm việc với đồng nghiệp, cấp dưới và cấp trên từ nhiều quốc gia khác nhau. Sự đa dạng quốc gia này đòi hỏi họ phải có khả năng linh hoạt, sẵn sàng thích nghi và tôn trọng những giá trị và quan điểm khác nhau.
Việc làm việc tại các tổ chức Phi chính phủ thường đòi hỏi sự đặc biệt trong việc quản lý thời gian và công việc. Các dự án thường có tính chất đa dạng và phức tạp, đòi hỏi người lao động phải có khả năng tự quản lý và tự tạo động lực để hoàn thành công việc một cách hiệu quả. Hơn nữa nhiều dự án triển khai ở các địa bàn khó khăn đòi hỏi di chuyển nhiều do đó sự an toàn và sức khoẻ nơi làm việc phải tốt. Tính chất phi chính phủ của tổ chức cũng ảnh hưởng đến các quy trình làm việc và quyết định.
Thường xuyên có sự thay đổi trong chính sách, quy định nên người lao động cần phải linh hoạt và thích nghi với những thay đổi này. Hơn nữa, bên cạnh quy trình, các dự án tại tổ chức Phi chính phủ cũng phụ thuộc vào yêu cầu từ nhà tài trợ, nên ngoài quy trình chính sách của tổ chức mình, người lao động cũng phải tuân thủ chính sách của các nhà tài trợ cho từng dự án cũng như chính sách của nước sở tại. Do đó, người lao động phải có khả năng thích nghỉ và tuân thủ nhiều chính sách khác nhau. Người lao động tại các tổ chức phi chính phủ thường phải đối mặt với áp lực về hiệu suất để đạt được mục tiêu trong một môi trường cạnh tranh.
Dự án tại các tổ chức Phi chính phủ thường tập trung ở nhiều địa phương nên đòi hỏi người lao động phải di chuyển nhiều và phải phối hợp lẫn nhau. Điều này đòi hỏi họ phải có kỹ năng làm việc nhóm tốt, khả năng giải quyết vấn đề và sáng tạo để đảm bảo sự thành công của dự án cũng như của tổ chức.2 Các khái niệm liên quan 1.1 Sự cam kết với tổ chức Hiện nay, quan điểm về mối quan hệ giữa sự gắn bó và cam kết của người lao động với tổ chức đang thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, khái 9 niệm về sự cam kết với tổ chức vẫn chưa hoàn toàn thống nhất.