Chương 1: Một số vấn đề lý luận và quy định của pháp luật về nhiệm vụ quyền hạn của kiểm sát viên khi giải quyết các vụ án Hôn nhân gia đình Chương 2: Thực tiễn thực hiện và một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và bảo đảm thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của Kiểm sát viên trong giải quyết các vụ án hôn nhân và gia đình từ thực tiễn Huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội. 6 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ NHIỆM VỤ QUYỀN HẠN CỦA KIỂM SÁT VIÊN KHI GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN HÔN NHÂN GIA ĐÌNH 1. Khái niệm nhiệm vụ, quyền hạn của Kiểm sát viên trong giải quyết các vụ án hôn nhân và gia đình Hiến pháp năm 2013, BLTTDS 2015, Luật Tổ chức VKSNDTC đã khẳng định Kiểm sát viên là người tiến hành tố tụng trong VKSND, thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự; tham gia phiên toà xét xử vụ án dân sự (trong đó có các vụ án hôn nhân và gia đình), phiên họp giải quyết việc dân sự. Mục đích của hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự là nhằm bảo đảm cho các hành vi xử sự của các chủ thể tiến hành, tham gia tố tụng và văn bản áp dụng pháp luật giải quyết vụ việc dân sự được thực hiện theo quy định của pháp luật.
Nội dung hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự là việc sử dụng các biện pháp, quyền năng pháp lý do BLTTDS quy định để kịp thời phát hiện và loại bỏ vi phạm, tiêu cực của cơ quan, người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng, nhằm bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất, bảo vệ lợi ích nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Để có thể sử dụng được các biện pháp, quyền năng pháp lý quy định trong BLTTDS, Kiểm sát viên có những nhiệm vụ, quyền hạn nhất định. Trong khoa học pháp lý, "nhiệm vụ" và "nghĩa vụ" "thẩm quyền", là các khái niệm khác nhau. Thẩm quyền được hiểu là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ hành động, quyết định của các cơ quan, tổ chức thuộc bộ máy nhà nước do pháp luật quy định [41, tr.
Khái niệm "thẩm quyền" bao hàm hai nội dung chính là quyền hành động và quyền quyết định của cơ quan, tổ chức trong bộ máy nhà nước. Quyền hành động là quyền được làm những công việc nhất định, còn 7 quyền quyết định là quyền hạn giải quyết công việc đó trong phạm vi pháp luật cho phép (thẩm quyền hành động); trong khi đó, “nghĩa vụ” là việc mà theo đó một chủ thể (cá nhân, cơ quan, tổ chức) phải thực hiện hoặc không được phép thực hiện khi tham gia vào một quan hệ pháp luật. Theo Đại Từ điển tiếng Việt của tác giả Nguyễn Như Ý thì "nhiệm vụ" được hiểu là "công việc phải làm, gách vác" [45, tr. 1384]; Ngoài ra theo cách giải thích của tác giả Hoàng Phê trong cuốn Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng năm 2006 thì "nhiệm vụ" là "công việc phải làm vì một mục đích và trong một thời gian nhất định" [17].
Theo cách giải thích này thì nhiệm vụ nói chung là công việc mang tính chất bắt buộc đối với chủ thể phải thực hiện. Nhiệm vụ của một chủ thể xuất phát từ tư cách chủ thể trong quan hệ xã hội mà chủ thể đó tham gia và được pháp luật quy định. Cùng một chủ thể, nhưng mỗi quan hệ xã hội khác nhau thì quy định pháp luật xác định nhiệm vụ khác nhau. Do đó, có thể hiểu nhiệm vụ của Kiểm sát viên là những hoạt động cụ thể của Kiểm sát viên được Hiến pháp và pháp luật quy định nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ trong một thời gian nhất định của Kiểm sát viên.
Nhiệm vụ của Kiểm sát viên trong tố tụng dân sự nói chung và trong việc giải quyết các vụ án hôn nhân gia đình nói riêng là những yêu cầu cụ thể do Nhà nước đặt ra và được quy định trong Hiến pháp, Luật tổ chức VKSND, BLTTDS, Pháp lệnh Kiểm sát viên và các văn bản pháp luật khác mà Kiểm sát viên phải thực hiện bằng những hình thức, biện pháp nhất định trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự, cụ thể là: - Bảo đảm việc giải quyết các vụ án dân sự ở Tòa án các cấp nhanh chóng, khách quan, toàn diện, đầy đủ và kịp thời. - Bảo đảm mọi bản án, quyết định dân sự của Tòa án có căn cứ và đúng pháp luật. 8 - Bảo đảm mọi bản án, quyết định dân sự của của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật được đưa ra thi hành đúng pháp luật, kịp thời. Như vậy, nhiệm vụ của Kiểm sát viên trong giải quyết các vụ án hôn nhân gia đình là những công việc cụ thể do pháp luật quy định đối với kiểm sát viên trong các giai đoạn khác nhau của quá trình tố tụng các vụ án hôn nhân, gia đình (từ khi Tòa án thụ lý, chuẩn bị xét xử đến phiên tòa) nhằm kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án và những người tham gia tố tụng.
Còn về khái niệm "quyền hạn" được hiểu là quyền theo cương vị, chức vụ cho phép [45]. Dưới góc độ pháp lý, quyền hạn của một cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân được xác định theo phạm vi nội dung, lĩnh vực hoạt động, cấp và chức vụ, vị trí công tác và trong phạm vi không gian, thời gian nhất định theo quy định của pháp luật [41, tr. Quyền hạn thông thường sẽ gắn chủ thể với một cương vị, tư cách cụ thể. Trong khoa học pháp lý, quyền hạn được gắn liền với cơ quan, tổ chức trong bộ máy nhà nước hoặc của người có thẩm quyền của cơ quan, tổ chức đó.
Quyền hạn của người có thẩm quyền của cơ quan, tổ chức là quyền quyết định giải quyết công việc trong phạm vi thẩm quyền của cơ quan, tổ chức đó. Đối với quyền của chủ thể khi tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự phải xuất phát từ sự thỏa thuận giữa các bên hoặc do pháp luật quy định. Quyền hạn và nhiệm vụ là hai khái niệm khác nhau, song lại có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Nhiệm vụ của Kiểm sát viên là việc phải thực hiện các chức năng tố tụng mà BLTTDS quy định, nếu không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nhiệm vụ thì tùy theo tính chất và mức độ giải quyết vụ việc dân sự sẽ không chính xác.
Tuy nhiên, khái niệm quyền hạn và nhiệm vụ đặt trong một điều kiện với một chủ thể xác định thì quyền hạn và nhiệm vụ là tương đối thống nhất. Pháp luật quy định nhiệm vụ của Kiểm sát viên phải thực hiện những công việc gì, đồng nghĩa là pháp luật trao cho Kiểm sát viên những quyền hạn để thực 9 hiện nhiệm vụ đó. Nhiệm vụ, quyền hạn của Kiểm sát viên nói chung được quy định trong Luật tổ chức VKS và Pháp lệnh Kiểm sát viên. Còn trong tố tụng dân sự, nhiệm vụ, quyền hạn của Kiểm sát viên được quy định cụ thể trong BLTTDS và các văn bản pháp luật tố tụng dân sự có liên quan.
Như vậy, quyền hạn của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự nói chung và trong giải quyết các vụ án hôn nhân gia đình nói riêng là quyền quyết định thực hiện các hoạt động tố tụng (từ khi Tòa án thụ lý, chuẩn bị xét xử đến phiên tòa giải quyết vụ án hôn nhân gia đình) nhằm kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án và những người tham gia tố tụng. Đặc điểm nhiệm vụ, quyền hạn của Kiểm sát viên trong giải quyết các tranh chấp hôn nhân, gia đình Thứ nhất, nhiệm vụ quyền hạn của Kiểm sát viên do pháp luật quy định, Kiểm sát viên không thực hiện những hoạt động ngoài nhiệm vụ, quyền hạn do pháp luật quy định. Đây chính là nội dung trong nguyên tuân thủ pháp luật trong TTDS (Điều 3 BLTTDS 2015) - nguyên tắc quan trọng trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước, của tổ chức xã hội, của những người có chức vụ, quyền hạn và của công dân. Đây là nguyên tắc hiến định được hiểu là việc thường xuyên, nhất quán tuân thủ và chấp hành các quy định của Hiến pháp, của các đạo luật và các văn bản quy phạm pháp luật khác của tất cả các cơ quan nhà nước và các tổ chức xã hội, của những người có chức vụ, quyền hạn, của công dân.
Để đảm bảo việc kiểm sát các vụ án hôn nhân gia đình khách quan, công bằng, đúng pháp luật thì trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của mình Kiểm sát viên phải độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Đây là vấn đề có ý nghĩa rất lớn đối với việc giải quyết vụ việc dân sự nên việc chỉ thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn do pháp luật quy định. 10 Khi thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động giải quyết vụ án hôn nhân, gia đình của Tòa án nhân dân (TAND), Kiểm sát viên có nhiệm vụ, quyền hạn kiểm sát thông báo, quyết định và các văn bản có liên quan đến việc giải quyết vụ việc dân sự của Tòa án; kiểm sát việc chuyển giao các loại văn bản có liên quan đến việc giải quyết vụ việc dân sự của Tòa án; kiểm sát việc chuyển giao các loại văn bản trên của Tòa án có đúng quy định của BLTTDS hay không. Thứ hai, nhiệm vụ, quyền hạn bảo đảm cho Kiểm sát viên thực hiện tốt chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án và những người tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án hôn nhân và gia đình, góp phần bảo đảm tính đúng đắn, khách quan của bản án, quyết định của Tòa án.
Là người tiến hành tố tụng trong tố tụng dân sự, Kiểm sát viên có những quyền và nghĩa vụ tố tụng nhất định (quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị) với vị trí pháp lý hoàn toàn khác với vị trí của các chủ thể tham gia tố tụng để thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong toàn bộ quá trình tố tụng dân sự. Khi tham gia phiên tòa, phiên họp kiểm sát viên đại diện cho VKSND thực hiện chức năng, nhiệm vụ của VKSND được pháp luật tố tụng dân sự quy định. Đó là kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án, người tham gia tố tụng. Vấn đề này được thể hiện rõ nét nhất tại phiên tòa mà chủ thể tiến hành là kiểm sát viên.