Phần mở đầu, Phần kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung luận văn được chia thành 3 chương: Chƣơng 1: Khái lược chung về nhân vật trẻ em trong điện ảnh Việt Nam Chƣơng 2: Nhân vật trẻ em trong phim truyện điện ảnh Việt Nam từ phương diện nội dung Chƣơng 3: Nhân vật trẻ em trong phim truyện điện ảnh Việt Nam từ phương diện nghệ thuật 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG CHƢƠNG 1: KHÁI LƢỢC CHUNG VỀ NHÂN VẬT TRẺ EM TRONG ĐIỆN ẢNH VIỆT NAM 1. Một số vấn đề lý luận về nhân vật 1. Nhân vật và ý nghĩa của việc phân tích nhân vật trong điện ảnh “Người ta thường cho rằng nhân vật điện ảnh là con người được phản ánh trong tác phẩm điện ảnh. Tuy nhiên cũng có nhiều tác phẩm mà nhân vật lại không là con người (Lion King nhân vật trung tâm là con sư tử con; Tom and Jerry 2 nhân vật ngộ nghĩnh là con mèo Tom và chuột Jerry, Toy story nhân vật là đồ vật …).
Vì vậy, có thể quan niệm rằng nhân vật là đối tượng được phản ánh trong tác phẩm nghệ thuật với tính cách, đời sống tâm lý, số phận nhất định và có thể là con người, con vật hay đồ vật, cây cỏ đã được nhân cách hóa. Nhân vật có vai trò làm cho câu chuyện phát triển theo tính cách và hoạt động của nó…” [26]. Nhân vật là một trong những yếu tố quan trọng góp phần tạo nên thành công cho tác phẩm nghệ thuật. Ở bất cứ bộ môn nghệ thuật nào, việc xây dựng nhân vật luôn được xem trọng và cần sự sáng tạo của người nghệ sĩ.
Đặc biệt với nghệ thuật điện ảnh, nhân vật lại cần có sức cộng hưởng lớn với những yếu tố khác trong phim, và có thành công hay không phụ thuộc nhiều vào tâm huyết, sự cẩn trọng cùng khả năng sáng tạo của những người tạo ra nó (biên kịch, đạo diễn, diễn viên). Điện ảnh là nghệ thuật mà ở đó, khán giả có thể nhìn thấy nhân vật rõ ràng nhất, nghĩa là nhân vật hữu hình chứ không phải là nhân vật tưởng tượng, liên tưởng, hình tượng phi vật thể như trong văn học. Nhân vật điện ảnh được nhìn thấy rõ ràng, cụ thể chứ không phải qua ngôn từ mà tưởng tượng, hình dung nhân vật theo khả năng liên tưởng. Chính vì thế mà các đạo diễn đã rất kĩ tính trong việc lựa chọn diễn viên hay tạo hình nhân vật đối với 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com loại nhân vật không phải là cá thể người.
Trong văn học, mỗi độc giả có thể sẽ nhìn thấy một nhân vật khác tùy theo trí tưởng tượng. Nhân vật trong điện ảnh là đồng nhất, hoàn toàn là duy nhất đối với mọi khán giả, đó chính là nhân vật hiện hiện trên màn ảnh. Xây dựng thành công một nhân vật điện ảnh điển hình, khái quát với tính thẩm mỹ cao và có tầm ảnh hưởng sâu sắc, tác động đến người xem, thực sự không đơn giản đối với bất kỳ một nhà sáng tác nào. Công việc này đòi hỏi người nghệ sĩ phải suy nghĩ, trăn trở, sáng tạo.
Nhân vật chính là nơi mang chỗ nội dung phản ánh, tư tưởng, chủ đề của tác phẩm, là nơi kí thác quan niệm về con người, về nhân sinh của các tác giả. Ý nghĩa của nhân vật thể hiện ở khả năng biểu đạt của nó trong tác phẩm. Sáng tạo ra nhân vật, đạo diễn nhằm thể hiện những cá nhân xã hội nhất định và các quan niệm về các nhân vật đó trong quan hệ xã hội. Mỗi nhân vật xuất hiện sẽ là tiếng nói của tác giả về con người, về cuộc đời.
Do đó, không thể phán xét nhân vật như những con người thật ngoài đời, mà phải đánh giá ở những khái quát nghệ thuật mà nó thể hiện. Có như vậy mới xem xét nhân vật như là một biểu tượng thẩm mỹ chứ không phải là một hiện tượng xã hội học. Phân tích nhân vật trở thành con đường quan trọng nhất để đi đến giá trị hiện thực, nhân đạo của tác phẩm, để nhận ra lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn. Nhân vật được coi là “con đẻ” tinh thần của tác giả nên khi phân tích nhân vật cũng chính là để tìm ra – nhận ra thủ pháp nghệ thuật của tác giả.
Sức sống của nhân vật chính là ý nghĩa điển hình mà nó khái quát. Những nhân vật thành công và có sức sống lâu bền đều là những nhân vật có giá trị điển hình sâu sắc. Đó là những nhân vật bước ra đời từ điện ảnh. Vai trò của nhân vật trong tác phẩm điện ảnh Là đối tượng cơ bản và quan trọng trong lý luận văn học nghệ thuật, nhân vật được phản ánh, mô tả với những nét cá tính, đặc điểm tính cách cụ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Xây dựng nhân vật là yếu tố cần thiết và quan trọng, có ảnh hưởng nhiều đến sự thành công hay thất bại của tác phẩm. Tác phẩm có sống động, tồn tại lâu dài hay không tùy thuộc vào khả năng sáng tạo của người nghệ sĩ, và xây dựng nhân vật của tác phẩm. Xem một tác phẩm điện ảnh đã khá lâu, có thể quên tác phẩm ở nhiều điểm, đôi khi quên cả ý nghĩa của tác phẩm, nhưng với nhân vật thì ta khó lòng quên được, nếu nhân vật đó có tính cách, cá tính ấn tượng, đời sống tâm lý riêng biệt [26]. Là môn nghệ thuật đặc biệt khắt khe trong việc xây dựng nhân vật, điện ảnh có những đòi hỏi cũng như kỹ thuật trong công việc này.
“Người đọc văn học nhìn thấy vật qua những mô tả của tác giả bằng mắt đọc và nhận thức nhân vật bằng hình dung, trí tưởng tượng. Nhiều khi, người ta còn mặc định cho nhân vật những nét nọ, nét kia, tính cách này, tính cách khác vốn không có trong ý đồ sáng tác của tác giả, tùy theo tình cảm của mình đối với nhân vật. Khán giả yêu thích sân khấu thì nhìn thấy và nhận thức nhân vật của vở diễn từ con người thật bằng tai, bằng mắt nhưng lại trên một không gian ước lệ với những hành động diễn ước lệ của diễn viên. Các nhân vật trong một số loại hình nghệ thuật khác, như trong nhiếp ảnh, hội họa, điêu khắc… chỉ mãi mãi đứng ở một tư thế trong một không gian tĩnh.
Trong khi đó, nhân vật của điện ảnh luôn luôn vận động và thể hiện tính cách từ việc đối mặt với các sự kiện diễn ra trong không gian, thời gian. Đây là điểm mạnh của nhân vật điện ảnh so với nhân vật của các loại hình nghệ thuật khác” [26]. Chính khả năng vận động trên nền bối cảnh thật của hoàn cảnh, của tự nhiên mà người xem trực tiếp cảm nhận nhân vật bằng mọi giác quan như khi họ đối diện với những con người thật trong cuộc sống hàng ngày. Trong bối cảnh thật đó, nhân vật điện ảnh xuất hiện với những hành vi, cử chỉ, hoạt động tác động ngay vào mắt người xem và họ có thể hiểu hoặc ít nhất là cảm nhận thấy nhân vật trong phim như thế nào.
Nói chính xác hơn, nhân vật 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong điện ảnh giúp người xem thưởng thức chân thực nhất so với nhân vật trong các loại hình nghệ thuật khác. “Bởi khi xem một bộ phim, chúng ta thường nhớ nhất là tính cách nhân vật. Thậm chí chúng ta quên những chi tiết về cảnh phim mà họ đóng thì tính cách họ vẫn không phai mờ trong chúng ta. Để làm được điều này, chúng ta phải xây dựng được nhân vật có sự thay đổi về hành vi và tính cách” [33, tr.
Vì vậy muốn tạo được sự chú ý, lấy được cảm xúc của người xem thì nhân vật trong tác phẩm điện ảnh không thể đứng yên, thiên về suy nghĩ, kém về hành động, mà phải luôn vận động và biến đổi. Từ hành động nhân vật mới bộc lộ tính cách và đời sống tâm lý. Đặc thù xây dựng nhân vật trong tác phẩm điện ảnh Một điều rất căn bản là, nhân vật được người sáng tác làm ra, nhưng nó lại không tuân theo mong muốn chủ quan của người sáng tạo ra nó mà có quy luật, một đời sống riêng. Không thể bắt nó phải làm như thế này và nghĩ như thế kia.
Cũng không thể bắt nhân vật của mình phải suy nghĩ gì và hành động ra sao nếu không theo quy luật phát triển tự nhiên nằm ngay trong bản thân nhân vật đó. Nhân vật thực sự chỉ tồn tại lâu bền khi nó được sống, chết, nghĩ và hành động… theo quy luật phát triển tự nhiên hợp logic. “Nhà biên kịch sáng tạo ra kịch bản. Mà kịch bản khác câu chuyện.
Nhà đạo diễn làm phim. Anh ta là tác giả của bộ phim. Mà bộ phim đâu phải chỉ là câu chuyện. Trả lời câu hỏi “Câu chuyện này là của ai” chỉ có một đáp án duy nhất đúng.
Đó là câu chuyện phải là của nhân vật” [33, tr. Yếu tố cơ bản cho việc xây dựng nhân vật chính là hành động của nhân vật. Hành động chính là biểu hiện của tư duy, suy nghĩ của nhân vật. Hành động chính là biểu hiện tâm lý, thái độ nhân vật.
Biên kịch gia Hollywood Syd Field - Nhà biên kịch người Mỹ (1935 - 2003), ông có nhiều tác phẩm viết về kịch - cho rằng: bốn yếu tố làm nên một nhân vật điện ảnh sống động, 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là: nhân vật phải có quan điểm sống, nhân vật phải có thái độ với những người xung quanh, nhân vật phải có hành động, nhân vật phải có sự thay đổi. Đây là những yếu tố quan trọng và cần thiết khi xây dựng và hình thành nhân vật trong tác phẩm điện ảnh. “Xây dựng được nhân vật có bốn yếu tố trên đồng nghĩa với việc để người xem có thể cảm nhận đầy đủ vẻ hình thức bên ngoài cũng như nội tâm bên trong của nhân vật” [33, tr. Nhân vật trong bất kỳ một loại hình nghệ thuật nào cũng phải vận động.
Vận động chính là phương thức để tự bộc lộ và phát triển tính cách tâm lý. Trong tác phẩm nghệ thuật thì tình huống, biến cố chính là “đất” để phát triển tâm lý nhân vật. Những biến cố ở cuộc sống bên ngoài có thể là các mối quan hệ với người thân, bạn bè, xã hội và những mối quan hệ khác tác động lên đời sống nhân vật. Những biến cố từ chính bên trong của nhân vật là tính cách, tâm lý.