Chương 1: Cơ sở lý luận về nhận thức của sinh viên về năng lực lãnh đạo của phụ nữ 1. Tổng quan nghiên cứu về nhận thức về năng lực lãnh đạo của phụ nữ 1. Nghiên cứu nước ngoài Từ thời cổ đại, nhà triết học vĩ đại Plato trong tác phẩm “Nền cộng hoà” (“Republic”) đã cho rằng, phụ nữ phải được ngang hàng với nam giới trong cộng đồng chính trị. Plato khẳng định, không có điều gì một người đàn ông có thể làm trong hoạt động cộng đồng mà một phụ nữ không thể làm giỏi y như vậy.
Ông thừa nhận ở vài khía cạnh nào đó một phụ nữ, đơn giản vì họ là phụ nữ, không giỏi bằng đàn ông trong hoạt động chính trị. Nhưng ông nghĩ rằng những khác biệt giữa các cá nhân - đàn ông hay đàn bà - quan trọng hơn những những khác biệt giữa các giới tính. Theo ông, một phụ nữ thông minh và có năng lực thì giỏi hơn một người đàn ông thiếu những phẩm chất này, và quả là lãng phí khả năng con người nếu không sử dụng người phụ nữ đó trong việc quản lý nhà nước. [12] Theo nghiên cứu của Uỷ Ban Kinh Doanh Và Phát Triển Bền Vững Thế Giới, nghiên cứu cho thấy Nếu phụ nữ tham gia vào nền kinh tế giống như nam giới, họ có thể thêm 28 nghìn tỷ đô la Mỹ vào tổng sản phẩm quốc nội hàng năm toàn cầu vào năm 2025.
Cũng có bằng chứng cho thấy các doanh nghiệp có nhiều phụ nữ ở các vị trí quản lý cấp cao hơn, đặc biệt trong ban giám đốc, có khả năng tốt hơn để chuyển trọng tâm kinh doanh của họ từ tối đa hóa lợi nhuận ngắn hạn sang đạt được các mục tiêu tăng trưởng dài hạn. Nghiên cứu cho thấy rằng các nhà lãnh đạo nữ cũng có xu hướng hợp tác và có kỹ năng cân bằng lợi ích của nhiều bên liên quan để đưa ra các quyết định có lợi cho tất cả các bên. Các công ty có nhiều phụ nữ trong hội đồng quản trị của họ có nhiều khả năng đầu tư vào sản xuất điện tái tạo, các sản phẩm carbon thấp. [32] Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng: Thiếu sự lãnh đạo của phụ nữ là một vấn đề kinh doanh toàn cầu.
Phụ nữ chỉ chiếm 15% số ghế hội đồng quản trị trên toàn thế giới. Mối quan tâm lớn của con người đến năng lực lãnh đạo của phụ nữ ngày càng lớn, điều này thể hiện quan những nghiên cứu về năng lực lãnh đạo của phụ nữ gần đây. Mỗi nghiên cứu tiếp cận trên nhiều lĩnh vực, khía cạnh khác nhau nhưng nhìn chung đều có cùng mối quan tâm đến đánh giá của con người đến năng lực lãnh đạo của phụ nữ. Ví dụ một số nghiên cứu như sau: Eagly, A.
Phụ nữ và Mê cung của Lãnh đạo; Kramer, J. Báo cáo của McKinsey: Phụ nữ phải đối mặt với những rào cản đối với vị trí lãnh đạo cấp cao tại nơi làm việc; hay Dee-Ann Schwanke (2013). Rào cản đối với phụ nữ đối với vị trí quyền lực: Cách cấu trúc xã 5 hội và doanh nghiệp, nhận thức về lãnh đạo và phân biệt đối xử hạn chế sự tiến bộ của phụ nữ đối với quyền lực. Báo cáo nghiên cứu tại Plan International.org/TakingTheLead về chủ đề “Dẫn dắt em gái và phụ nữ trẻ trong việc thay đổi diện mạo lãnh đạo” (taking the lead girl and young women on changing the face of leadership) cũng đã mang lại nhiều kết quả quan trọng đáng chú ý về phát triển năng lực lãnh đạo của phụ nữ.
Một số kết quả trong nghiên cứu như sau: 76% em gái và phụ nữ trẻ mang trong mình nguyện vọng trở thành người dẫn dắt đất nước, cộng đồng hoặc trong sự nghiệp; Phụ nữ và trẻ em gái có định nghĩa riêng về lãnh đạo; Phân biệt giới tính và những khuôn mẫu giới tính sai lệch chính là những rào cản đã và đang đi liền với những kỳ vọng về giới xung quanh việc cân bằng giữa công việc và cuộc sống cá nhân; 60% tin rằng phụ nữ phải làm việc cật lực hơn nam giới để có thể được tôn trọng, và nhìn chung, nữ lãnh đạo phải chấp nhận những chỉ trích khắt khe hơn; 94% tin rằng phụ nữ không được đối xử tốt như nam giới trong vị trí lãnh đạo; Tỷ lệ phụ nữ trẻ đã từng có kinh nghiệm tham gia lãnh đạo cho rằng phụ nữ dễ gặp phải phân biệt đối xử giới tính hơn so với phụ nữ chưa từng có kinh nghiệm tham gia lãnh đạo. [34] Nghiên cứu cũng đưa ra một số đề xuất phát triển năng lực lãnh đạo cho trẻ gái và phụ nữ trẻ. Thứ nhất, nuôi dưỡng lãnh đạo trẻ, bắt đầu từ gia đình; Thứ hai, khuyến khích những tầm nhìn mới về lãnh đạo; Thứ ba, thách thức bất bình đẳng và phân biệt giới tính; Thứ tư là chuẩn bị cho em gái sẵn sàng để thành công. Một số nghiên cứu về nhận thức về năng lực lãnh đạo của phụ nữ đã được thực hiện với mục đích nâng cao năng lực lãnh đạo của phụ nữ.
Như nghiên cứu của Samanth C. Paustian – Underdahl, Lisa Slattery Walker và David J. Woehr (2014), Gender and Perceptions of Leadership Effectiveness: A Meta – Analysis of Contextual Moderators. Nghiên cứu có kết quả là không có sự khác về hiệu quả lãnh đạo được nhận thức.
Đề tài cũng chỉ ra rằng, khi xếp hạng chỉ số hiệuu quả lãnh đạo thì nữ lại có phần vượt trội hơn so với nam giới. Nghiên cứu của Amani Hamdan và Neva Alexander (2016), Saudi Female Students’ Perceptions of Leadership: An Overview. Nghiên cứu nhận thức của nữ sinh Ả Rập Xê Út về khả năng lãnh đạo nhằm mục đích nâng cao năng lực lãnh đạo của phụ nữ Ả Rập Xê Út. Nghiên cứu này đã thực hiện nghiên cứu các khía cạnh: văn hóa ảnh hưởng đến nhận thức của nữ sinh Ả Rập Xê Út, ảnh hưởng giới tính về lãnh đạo, nhận thức của nữ sinh Ả Rập Xê Út về khả năng lãnh đạo.
Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng đối với giáo dục phụ nữ thực hành lãnh đạo và để tạo ra nguồn lực cơ bản cần thiết giảm tỉ lệ lãnh đạo ở nam giới và nâng cao tỉ lệ lãnh đạo ở nữ giới. 6 Một số nghiên cứu nhận thức về năng lực lãnh đạo của phụ nữ trong những năm gần đây có một số kết luận cần phải chú ý. Có thể nói đến nghiên cứu của Qaiser Mehmood, Melvyn RW Hamstra và Bert Schreurs (2019) về Nhận thức của nhân viên và khả năng lãnh đạo đích thực của người quản lý: Xem xét kỹ năng chính trị và giới tính của người quản lý. [32] Nghiên cứu đã làm rõ hai ý, thứ nhất là sự chân thành của quản lý có liên quan tích cực đến nhận thức lãnh đạo tích cực của nhân viên; Thứ 2 là mối quan hệ giữ kết nối và nhận thức khả năng lãnh đạo đích thực được điều chỉnh bởi giới tính của người quản lý, đối với phụ nữ là tiêu cực, đối với nam giới thì không.
Nghiên cứu cũng đã chỉ ra nhân viên thường đánh giá phụ nữ thấp hơn nam giới trong vị trí lãnh đạo, điều này tạo ra cho phụ nữ nhiều bất lợi hơn Nghiên cứu cửa Elizabeth McClean (2019). Women and Leadership: Assertion and Perception thực hiện trên 196 người trưởng thành, McClean nghiên cứu xung quanh cách giao tiếp mà các chuyên gia làm việc. Nghiên cứu nhằm xác định tác động của giao tiếp đối với khả năng lãnh đạo được nhận thức của một cá nhân giữa các đồng nghiệp của họ, bà nhận thấy có sự khác biệt lớn trong cách chúng ta mong đợi nam giới và phụ nữ giao tiếp. (Elizabeth McClean, 2019) [34] Ngoài ra, mối quan tâm của xã hội đối với vai trò và năng lực lãnh đạo của phụ nữ còn được thể hiện quan rất nhiều nghiên cứu, hội thảo và các chương trình phát triển lãnh đạo dành cho phụ nữ khác như: FemaLEAD - Vietnam Young Women Leadership,.
Như vậy có thể thấy năng lực lãnh đạo của phụ nữ ngày càng được quan tâm, ủng hộ và khẳng định trên thế giới. Nghiên cứu trong nước. Đến những năm đầu thế kỷ XXI, quan điểm giới đã thực sự làm thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi của nhiều người đối với các vấn đề phụ nữ, bình đẳng, hội nhập và phát triển… Nghiên cứu về giới ở nước ta đã có một bước phát triển mới. Các nghiên cứu khoa học về giới thời kỳ này tập trung nghiên cứu địa vị của người phụ nữ trong xã hội, quyền của phụ nữ, phụ nữ tham gia công tác quản lý và lãnh đạo.
Trên cơ sở những kết quả thu được, các nghiên cứu đã góp phần nhận diện thực trạng nhận thức về giới, quan hệ giới, sự vi phạm quyền của phụ nữ, sự bất bình đẳng giới của hệ thống pháp luật, những cản trở sự tham gia lãnh đạo và quản lý của phụ nữ, những thế mạnh và tiềm năng của mỗi giới trong điều kiện kinh tế thị trường. ( Đỗ Minh Thúy, 2008) [7] Vấn đề thúc đẩy sự phát triển lãnh đạo trẻ và lãnh đạo phụ nữ ngày càng được chú trọng. Nhiều nghiên cứu về khả năng lãnh đạo của phụ nữ cũng ra đời. Tạp chí Nghiên cứu gia đình và giới, trong số 2 năm 2008, trong bài viết “Định kiến giới đối với nữ trong lãnh đạo, quản lý”, tác giả Nguyễn Thị Thu Hà đã đưa ra 7 nhận định, một trong những rào cản lớn đối với phụ nữ trong lãnh đạo, quản lý đó là định kiến giới sâu sắc còn phổ biến trong xã hội.
Đó chính là nguyên nhân gốc rễ và sâu xa khiến người phụ nữ khó cải thiện được địa vị của mình trong xã hội. Nghiên cứu Đỗ Minh Thúy (2008). Nhận thức của sinh viên về năng lực lãnh đạo của phụ nữ”. Đã chỉ ra sự khác nhau trong nhận thức của sinh viên ở các trường đại học trên địa bàn Hà Nội, đồng thời nói lên thực trạng tiếp cận thông tin về bình đẳng giới của sinh viên.
Nghiên cứu đã chỉ ra được nhận thức của sinh viên về vấn đề năng lực lãnh đạo của phụ nữ theo các khía cạnh tiếp cận như các yếu tố đánh giá năng lực lãnh đạo, thuận lợi và khó khăn, so sánh sự đánh giá năng lực lãnh đạo của nam và nữ, … Ngoài ra còn có nghiên cứu của Cao Minh Qúy (2009). Nhận thức của trí thức Hà Nội về vai trò của cán bộ nữ trong việc tham gia lãnh đạo, quản lý nhà nước hiện nay. Những bài viết và nghiên cứu gần đây ở trong nước thể hiện sự quan tâm đến vấn đề lãnh đạo của phụ nữ như: Lê Thị Anh Trâm (2019).