Luận Văn Thạc Sĩ Về Nguyên Tắc Trách Nhiệm Do Lỗi Của Luật Hình Sự

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ls nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của luật hình sự luận án ts luật 62 38 40 01, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải

• Tác giả: Lê Văn Luật
• Người hướng dẫn: TSKH. Lê Văn Cảm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Nguyên Tắc Trách Nhiệm Do Lỗi Của Luật Hình Sự
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC TRÁCH NHIỆM DO LỖI CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Một số vấn đề lý luận về lỗi hình sự. Bản chất và khái niệm của lỗi hình sự. Nội dung cơ bản và các điều kiện của lỗi hình sự. Các hình thức và các dạng của lỗi hình sự. Khái niệm, nội dung và ý nghĩa của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam.
• 1.2. Khái niệm nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam. Nội dung cơ bản của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam. Ý nghĩa của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam.
• 1.3. Mối quan hệ giữa nguyên tắc trách nhiệm do lỗi với các nguyên tắc khác của Luật hình sự. Mối quan hệ giữa nguyên tắc trách nhiệm do lỗi với nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa. Mối quan hệ giữa nguyên tắc trách nhiệm do lỗi với nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa. Mối quan hệ giữa nguyên tắc trách nhiệm do lỗi với nguyên tắc công bằng xã hội chủ nghĩa.
• 1.4. Khái quát sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999.
• 1.5. Khái quát sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam trong thời kỳ Phong kiến.
• 1.6. Khái quát sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam thời kỳ sau Cách mạng Tháng Tám 1945.
• 1.7. Khái quát sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam thời kỳ từ sau năm 1985.
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ THỂ HIỆN CỦA NGUYÊN TẮC TRÁCH NHIỆM DO LỖI TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 1999
• 2.1. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong các quy định của Phần chung BLHS.
• 2.2. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong khái niệm tội phạm và các đặc điểm của tội phạm.
• 2.3. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc phân loại tội phạm.
• 2.4. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong các quy định về cơ sở và các điều kiện của trách nhiệm hình sự.
• 2.5. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong các quy định về các tình tiết loại trừ tính chất tội phạm của hành vi.
• 2.6. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc qui định TNHS đối với người phạm tội trong tình trạng say do dùng rượu hoặc các chất kích thích mạnh khác.
• 2.7. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc quy định về các giai đoạn thực hiện tội phạm và đồng phạm.
• 2.8. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc quy định về các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS, tái phạm, tái phạm nguy hiểm.
• 2.9. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc quy định về các cấu thành tội phạm của BLHS.
• 2.10. Vị trí của lỗi trong các yếu tố cấu thành tội phạm.
• 2.11. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc xây dựng các CTTP cụ thể tại Phần các tội phạm của BLHS.
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN XÉT XỬ VÀ VIỆC HOÀN THIỆN BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 1999 NHẰM BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC TRÁCH NHIỆM DO LỖI CỦA LHS
• 3.1. Thực tiễn xét xử và vấn đề hoàn thiện pháp luật hình sự nhằm bảo đảm nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của Luật hình sự.
• 3.2. Những hạn chế của Bộ luật hình sự năm 1999 cần được khắc phục nhằm bảo đảm nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của Luật hình sự.
• 3.3. Quan điểm hoàn thiện và những đề xuất hoàn thiện Bộ luật hình sự nhằm bảo đảm nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của Luật hình sự.
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong luật hình sự Việt Nam

Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi là một trong những nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam. Nguyên tắc này khẳng định rằng chỉ những hành vi có lỗi mới bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều này có nghĩa là một người chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi họ có ý thức và khả năng nhận thức về hành vi của mình. Nguyên tắc này không chỉ đảm bảo tính công bằng trong việc xử lý tội phạm mà còn phản ánh bản chất nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi được hiểu là nguyên tắc yêu cầu có lỗi trong hành vi phạm tội. Điều này có nghĩa là một người chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi họ có lỗi trong hành vi của mình. Ý nghĩa của nguyên tắc này là bảo vệ quyền lợi của cá nhân và đảm bảo rằng chỉ những hành vi có ý thức mới bị xử lý hình sự.

1.2. Các hình thức lỗi trong luật hình sự Việt Nam

Trong luật hình sự Việt Nam, lỗi được chia thành hai hình thức chính: lỗi cố ý và lỗi vô ý. Lỗi cố ý xảy ra khi người phạm tội có ý thức thực hiện hành vi phạm tội, trong khi lỗi vô ý xảy ra khi người phạm tội không có ý thức nhưng vẫn gây ra hậu quả nghiêm trọng.

II. Vấn đề và thách thức trong việc áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Mặc dù nguyên tắc trách nhiệm do lỗi đã được quy định trong luật hình sự, nhưng việc áp dụng nguyên tắc này trong thực tiễn vẫn gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu thống nhất trong việc xác định lỗi và mức độ lỗi của người phạm tội. Điều này dẫn đến việc truy tố và xét xử không công bằng.

2.1. Những hạn chế trong quy định về lỗi trong luật hình sự

Luật hình sự hiện hành chưa quy định rõ ràng về khái niệm lỗi và các hình thức lỗi. Điều này gây khó khăn trong việc áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong thực tiễn. Nhiều trường hợp, các cơ quan chức năng gặp khó khăn trong việc xác định lỗi của người phạm tội.

2.2. Thực trạng áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong xét xử

Thực tiễn xét xử cho thấy có sự thiếu đồng nhất trong việc đánh giá mức độ lỗi của người phạm tội. Nhiều vụ án đã bị xử lý không công bằng do việc xác định lỗi không chính xác, dẫn đến quyết định hình phạt không phù hợp.

III. Phương pháp cải thiện nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong luật hình sự

Để cải thiện nguyên tắc trách nhiệm do lỗi, cần có những biện pháp cụ thể nhằm hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao nhận thức của các cơ quan chức năng. Việc này không chỉ giúp đảm bảo tính công bằng trong xét xử mà còn nâng cao hiệu quả trong công tác phòng ngừa tội phạm.

3.1. Đề xuất hoàn thiện quy định về lỗi trong luật hình sự

Cần bổ sung các quy định rõ ràng về khái niệm lỗi và các hình thức lỗi trong luật hình sự. Điều này sẽ giúp các cơ quan chức năng dễ dàng hơn trong việc xác định lỗi và mức độ lỗi của người phạm tội.

3.2. Nâng cao nhận thức về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Cần tổ chức các khóa đào tạo và hội thảo nhằm nâng cao nhận thức cho các cán bộ tư pháp về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi. Việc này sẽ giúp họ áp dụng nguyên tắc này một cách chính xác và công bằng hơn trong thực tiễn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong xét xử

Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc xét xử các vụ án hình sự. Việc áp dụng nguyên tắc này giúp đảm bảo rằng chỉ những hành vi có lỗi mới bị xử lý hình sự, từ đó bảo vệ quyền lợi của cá nhân và xã hội.

4.1. Các vụ án điển hình áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Có nhiều vụ án điển hình đã áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi, giúp minh chứng cho tính công bằng trong xét xử. Những vụ án này cho thấy sự cần thiết phải có lỗi trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự.

4.2. Kết quả nghiên cứu về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi đã giúp giảm thiểu các vụ án xử sai và nâng cao tính công bằng trong hệ thống tư pháp. Điều này cũng góp phần vào việc xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

V. Kết luận và tương lai của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong luật hình sự

Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất trong luật hình sự Việt Nam. Việc hoàn thiện và áp dụng nguyên tắc này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác phòng ngừa tội phạm mà còn bảo vệ quyền lợi của cá nhân và xã hội. Tương lai của nguyên tắc này cần được định hướng rõ ràng để phù hợp với sự phát triển của xã hội.

5.1. Tương lai của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong luật hình sự

Trong tương lai, nguyên tắc trách nhiệm do lỗi cần được hoàn thiện hơn nữa để phù hợp với các quy định quốc tế và thực tiễn xã hội. Điều này sẽ giúp nâng cao tính công bằng và hiệu quả trong hệ thống tư pháp.

5.2. Định hướng nghiên cứu tiếp theo về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi, nhằm tìm ra các giải pháp tối ưu cho việc áp dụng nguyên tắc này trong thực tiễn. Những nghiên cứu này sẽ góp phần vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và tiến trình cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam nhằm tương thích với các chuẩn mực pháp lý quốc tế, bảo đảm triệt để quyền con người và quyền công dân. Trong cấu trúc của luật hình sự, nguyên tắc trách nhiệm do lỗi (nguyên tắc có lỗi, nguyên tắc trách nhiệm hình sự trên cơ sở lỗi - nulla poena sine culpa) giữ vị trí nền tảng, được coi là "sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ các quy phạm của Phần chung và phần các tội phạm của BLHS". Luận án tiến sĩ luật học của tác giả Lê Văn Luật (Chuyên ngành: Luật hình sự, Mã số: 62 38 40 01, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TSKH Lê Văn Cảm và TS. Phạm Mạnh Hùng tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014) là công trình nghiên cứu chuyên khảo đầu tiên ở cấp độ tiến sĩ tại Việt Nam giải quyết một cách toàn diện, có hệ thống và chuyên sâu về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi kể từ khi Bộ luật Hình sự (BLHS) được pháp điển hóa năm 1985 và năm 1999.

Thực tiễn lập pháp và áp dụng pháp luật thời điểm nghiên cứu bộc lộ khoảng trống khoa học (research gap) nghiêm trọng: BLHS năm 1999 chưa có sự ghi nhận trực tiếp về mặt lập pháp đối với khái niệm lỗi, khái niệm người có lỗi hình sự, khái niệm hỗn hợp lỗi, cũng như nguyên tắc lỗi vô ý tại Phần chung. Sự thiếu vắng này dẫn tới tình trạng tùy nghi trong hoạt động xét xử, đánh giá sai lệch tính chất và mức độ lỗi khi quyết định hình phạt theo Điều 45 BLHS 1999, hoặc nhầm lẫn giữa lỗi cố ý gián tiếp và lỗi vô ý vì quá tự tin, gây ra nguy cơ quy tội khách quan trái với bản chất nhân đạo và công bằng xã hội chủ nghĩa.

Để giải quyết triệt để các khoảng trống lý luận và thực tiễn, luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý - triết học của lỗi hình sự và nguyên tắc trách nhiệm do lỗi được luận giải như thế nào trên nền tảng mối quan hệ biện chứng giữa tự do ý chí và tính tất yếu xã hội?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam và pháp luật hình sự thế giới thể hiện nguyên tắc trách nhiệm do lỗi với những đặc thù quy phạm nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những bất cập, mâu thuẫn nội tại trong các quy định của Phần chung và Phần các tội phạm của BLHS năm 1999 về chế định lỗi là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử làm bộc lộ những sai lầm nào trong việc xác định lỗi và định khung hình phạt, từ đó đòi hỏi giải pháp lập pháp nào để bảo đảm nguyên tắc trách nhiệm do lỗi?

Tương ứng với các câu hỏi trên là các giả thuyết nghiên cứu:

• Giả thuyết 1 (H1): Trách nhiệm hình sự chỉ có thể được thiết lập hợp pháp khi chủ thể có tự do ý chí để lựa chọn giữa hành vi hợp pháp và hành vi nguy hiểm cho xã hội; việc loại bỏ quy tội khách quan là điều kiện tiên quyết bảo đảm tính pháp chế và nhân đạo.
• Giả thuyết 2 (H2): BLHS năm 1999 chưa đồng bộ hóa dấu hiệu lỗi trong toàn bộ các cấu thành tội phạm tăng nặng và chưa minh định khái niệm lỗi ở Phần chung, dẫn đến sự xung đột giữa lý luận cấu thành tội phạm và thực tiễn áp dụng.
• Giả thuyết 3 (H3): Việc xây dựng khái niệm lập pháp về lỗi, người có lỗi, hỗn hợp lỗi và sửa đổi nguyên tắc lượng hình tại Điều 45 BLHS sẽ khắc phục triệt để các sai lầm tư pháp trong định tội danh và quyết định hình phạt.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp phép biện chứng duy vật Mác - Lênin về tự do và tất yếu với học thuyết cấu thành tội phạm hiện đại và lý luận quy trách nhiệm đạo đức - pháp lý của các trường phái luật học kinh điển châu Âu. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ hệ thống quy phạm BLHS năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam từ thời kỳ phong kiến, giai đoạn sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, giai đoạn BLHS 1985 đến 1999, đồng thời đối chiếu với chuẩn mực pháp lý hình sự của Liên bang Nga, Đức, Trung Quốc, Rumani và Bungari.

---

Literature Review và Positioning

Lý luận về lỗi và nguyên tắc trách nhiệm do lỗi là chủ đề trọng tâm trong khoa học luật hình sự quốc tế và Việt Nam. Quá trình tổng quan lịch sử học thuyết cho thấy ba khuynh hướng phân tích lớn:

1. Trường phái tâm lý học về lỗi (Psychological Theory of Fault): Tiêu biểu bởi Ernst Beling (1906), người ban đầu xem lỗi là mối quan hệ tâm lý thuần túy của chủ thể đối với hành vi và hậu quả, thuộc mặt chủ quan độc lập với cấu thành khách quan (Tatbestand). Beling khẳng định lỗi là điều kiện cần thiết của trách nhiệm hình sự nhưng không nằm trong cấu thành tội phạm khách quan.
2. Trường phái quy phạm về lỗi (Normative Theory of Fault): Được phát triển bởi Frank, Goldschmidt, Freudenthal và sau đó là T. Riler (Áo), Albin Eser (Đức), Nowakovski. Riler khẳng định lỗi không chỉ là thái độ tâm lý (cố ý/vô ý) mà còn mang bản chất quy phạm sâu sắc (Schuld als Vorwerfbarkeit - Lỗi là sự trách cứ của việc hình thành ý chí). Riler xác lập cấu trúc 3 dấu hiệu của lỗi: dấu hiệu sinh học (năng lực trách nhiệm hình sự), dấu hiệu tâm lý (nhận thức và ý chí), và dấu hiệu quy phạm (tính trái pháp luật và khả năng hành động theo chuẩn mực pháp luật). Nowakovski nhấn mạnh lỗi là "thói xấu của việc hình thành ý chí", phản ánh khuynh hướng nội tâm tiêu cực đối với các giá trị được luật hình sự bảo vệ.
3. Quan điểm triết học cổ điển Đức: Immanuel Kant xác lập thuyết tự do ý chí tuyệt đối, coi sự buộc tội hình sự là một dạng trách nhiệm đạo đức xuất phát từ việc chủ thể là nguyên nhân tự do của hành vi. G.W.F. Hegel xem sự hiện diện của lý trí và ý chí là điều kiện nền tảng của sự buộc tội, khẳng định tội phạm là sự phủ định quyền và hình phạt là sự phủ định của phủ định nhằm phục hồi trật tự pháp lý. Anselm von Feuerbach và Samuel von Pufendorf đóng góp nền tảng về sự quy trách nhiệm dựa trên ý thức về bổn phận pháp lý.

Tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu nền tảng của GS.TSKH Lê Văn Cảm (1998, 1999, 2000, 2005) về "Chế định các nguyên tắc của Luật hình sự Việt Nam" và "Hoàn thiện chế định lỗi trong PLHS Việt Nam hiện hành"; GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa (1991, 1994, 1996, 2004, 2005) về tội phạm, cấu thành tội phạm và đánh giá mức độ lỗi; GS.TSKH Đào Trí Úc (1999) về nguyên tắc trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm trên cơ sở lỗi; TS. Trần Quang Tiệp (1999) về bản chất của lỗi... đã đặt nền móng lý luận vững chắc. Tuy nhiên, phần lớn các công trình này tiếp cận lỗi dưới góc độ một yếu tố cấu thành tội phạm hoặc lát cắt định tội danh trong các nhóm tội cụ thể, chưa có công trình nào nghiên cứu lỗi như một nguyên tắc lập hiến - hình sự độc lập, toàn diện và có tính chỉ đạo toàn bộ hệ thống pháp luật hình sự.

Tiêu chí so sánh	BLHS Liên bang Nga (1996)	BLHS CHND Trung Hoa (1997)	BLHS CHLB Đức (StGB)	BLHS Việt Nam (1999)
Quy định nguyên tắc lỗi	Điều 5: Nguyên tắc có lỗi (Принцип вины), cấm tuyệt đối quy tội khách quan	Quy định tại Điều 14, Điều 15 về định nghĩa cố ý, vô ý	Nguyên tắc Culpability (Schuldprinzip / § 15 StGB)	Chưa có điều luật riêng về nguyên tắc lỗi tại Phần chung
Định nghĩa khái niệm lỗi	Quy định rõ khái niệm lỗi gắn với ý thức và ý chí	Tích hợp trong khái niệm cố ý và vô ý phạm tội	Tiếp cận theo thuyết quy phạm và năng lực nhận thức sai trái	Chỉ định nghĩa cố ý (Đ9), vô ý (Đ10), thiếu định nghĩa tổng quát về lỗi
Chế định hỗn hợp lỗi	Quy định cụ thể chế định tội phạm có hai hình thức lỗi (Điều 27)	Không quy định trực tiếp thành điều luật riêng	Xử lý thông qua chế định kết hợp hành vi cố ý - hậu quả vô ý (Erfolgsqualifizierte Delikte)	Chưa được pháp điển hóa tại Phần chung

Luận án của Lê Văn Luật định vị chính xác khoảng trống khoa học này, kết nối lý thuyết quy phạm hiện đại với chủ nghĩa duy vật biện chứng nhằm tái cấu trúc nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong bối cảnh cải cách tư pháp tại Việt Nam.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng học thuyết Mác - Lênin về tự do ý chí và tính tất yếu xã hội để luận giải bản chất của lỗi hình sự. Theo Ph. Ăngghen: "Tự do không phải là ở sự độc lập tưởng tượng đối với các qui luật của tự nhiên mà là ở sự nhận thức được những qui luật đó và ở cái khả năng - có được nhờ sự nhận thức này - bắt buộc những qui luật đó tác động một cách có kế hoạch nhằm những mục đích nhất định. Như vậy, tự do ý chí chẳng qua chỉ là cái năng lực quyết định một cách hiểu biết". Trên cơ sở đó, luận án xác lập luận điểm có tính đột phá: Bản chất của lỗi hình sự gắn liền với mối quan hệ biện chứng giữa Tự do - Lỗi - Trách nhiệm.

Hệ thống mệnh đề lý thuyết cốt lõi được xây dựng gồm:

• Mệnh đề 1 (Proposition 1): Tội phạm là sự thống nhất hữu cơ giữa phủ định khách quan (xâm phạm thực tế các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ) và phủ định chủ quan (thái độ tâm lý phản ánh sự bác bỏ các đòi hỏi chuẩn mực của xã hội trong ý thức người phạm tội). Nếu chỉ có phủ định khách quan mà không có phủ định chủ quan (trường hợp mất năng lực nhận thức/điều khiển hành vi) hoặc chỉ có phủ định chủ quan mà không biểu hiện ra phủ định khách quan (ý định phạm tội thuần túy), trách nhiệm hình sự hoàn toàn không phát sinh.
• Mệnh đề 2 (Proposition 2): Lỗi là cơ sở bắt buộc của trách nhiệm hình sự; cấm tuyệt đối việc quy tội khách quan (objective imputation) dựa thuần túy trên hậu quả thiệt hại mà không chứng minh được thái độ tâm lý tương ứng của chủ thể.
• Mệnh đề 3 (Proposition 3): Khái niệm khoa học hoàn chỉnh về lỗi hình sự do luận án xác lập:

"Lỗi là thái độ tâm lý của người phạm tội đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội do mình thực hiện và đối với hậu quả do hành vi đó gây ra thể hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ. Người phạm tội đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi có đủ điều kiện để lựa chọn, thực hiện hành vi khác không gây nguy hiểm cho xã hội."

• Mệnh đề 4 (Proposition 4): Khái niệm người có lỗi hình sự:

"Một người bị coi là có lỗi khi người đó có năng lực trách nhiệm hình sự, đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ trong khi có đủ điều kiện để lựa chọn, thực hiện hành vi khác không gây nguy hiểm cho xã hội."

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trục lý thuyết: (1) Thuyết quyết định luận biện chứng (Dialectical Determinism); (2) Thuyết quy phạm về lỗi (Normative Culpability Theory); và (3) Thuyết cấu thành tội phạm (Corpus Delicti Doctrine).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích loại trừ lỗi trong các tình huống: (i) Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự do bệnh tâm thần (Điều 13 BLHS 1999); (ii) Sự kiện bất ngờ (Điều 11 BLHS 1999); (iii) Tình thế cấp thiết và phòng vệ chính đáng (Điều 15, Điều 16 BLHS 1999); (iv) Tình trạng bất khả kháng không có khả năng lựa chọn xử sự khác.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với chủ nghĩa thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và phương pháp phân tích quy phạm pháp lý đóng vai trò chủ đạo. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ 1 (Triết học - Lý luận): Phân tích nguồn gốc bản chất của lỗi từ mối quan hệ giữa tự do ý chí và trách nhiệm pháp lý.
• Cấp độ 2 (Lịch sử - Lập pháp so sánh): Khảo cứu tiến trình lập pháp hình sự Việt Nam (Luật Hồng Đức, Quốc triều hình luật thời phong kiến, Sắc lệnh thời kỳ 1945, BLHS 1985, BLHS 1999) và so sánh lập pháp hình sự quốc tế (Đức, Nga, Trung Quốc, Bungari, Rumani).
• Cấp độ 3 (Thực tiễn tư pháp - Đánh giá thực chứng): Khảo sát thực tiễn áp dụng các quy định về lỗi trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử của Tòa án nhân dân các cấp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu (Sampling strategy): Luận án lựa chọn mẫu nghiên cứu có chủ đích gồm các bản án, quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC), Tòa án quân sự Trung ương, và Tòa án cấp tỉnh từ giai đoạn 1999 đến 2013, tập trung vào các nhóm tội phạm có tranh chấp phức tạp về mặt chủ quan: các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe (giết người, cố ý gây thương tích); các tội vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ (Điều 202); các vụ án phạm tội trong tình trạng say rượu/chất kích thích (Điều 14); và các vụ án giăng bẫy điện bảo vệ tài sản gây chết người.
• Thu thập dữ liệu và tham vấn chuyên gia: Luận án kết hợp phân tích văn bản pháp quy, báo cáo tổng kết ngành của TANDTC, VKSNDTC với việc tham khảo ý kiến chuyên gia đầu ngành như GS.TSKH Lê Cảm, GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa, GS.TSKH Đào Trí Úc, PGS.TS Trần Văn Độ (Phó Chánh án TANDTC, Chánh án Tòa án Quân sự Trung ương).
• Tam giác hóa (Triangulation): Kết hợp tam giác hóa lý thuyết (triết học Mác - Lênin đối thoại với học thuyết luật hình sự phương Tây) và tam giác hóa phương pháp (phân tích luật thực định, so sánh luật học và phân tích án lệ thực tế).

Data và phân tích

Quy trình xử lý dữ liệu định tính được thực hiện thông qua ma trận phân tích quy phạm (Normative Content Analysis Matrix), đối chiếu cấu trúc tâm lý của từng hình thức lỗi theo quy định tại Điều 9, Điều 10 BLHS 1999 với các dấu hiệu cấu thành tội phạm cụ thể. Luận án tiến hành kiểm tra tính vững chắc (robustness checks) đối với các kết luận pháp lý thông qua việc kiểm chứng logic giữa yếu tố lý trí (nhận thức hành vi và thấy trước hậu quả) và yếu tố ý chí (mong muốn, để mặc, tin rằng không xảy ra, hoặc cẩu thả không thấy trước) trong từng tình huống định tội danh phức tạp.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khoảng trống khái niệm lập pháp nền tảng: Luận án phát hiện BLHS năm 1999 chỉ định nghĩa các hình thức lỗi cụ thể (cố ý trực tiếp, cố ý gián tiếp, vô ý vì quá tự tin, vô ý do cẩu thả tại Điều 9 và Điều 10) mà hoàn toàn thiếu vắng điều luật định nghĩa khái quát về lỗi và nguyên tắc trách nhiệm do lỗi ở Phần chung. Điều này tạo nên sự bất cập nghiêm trọng so với luật hình sự các nước như Điều 5 BLHS Liên bang Nga hay Điều 9 BLHS Bungari.
2. Sự nhầm lẫn giữa lỗi cố ý gián tiếp và vô ý vì quá tự tin trong thực tiễn: Nghiên cứu chỉ ra sai lầm phổ biến của các cơ quan tiến hành tố tụng trong các vụ án giăng dây điện diệt chuột/chống trộm gây chết người. Cơ quan tố tụng thường lúng túng giữa việc định tội Giết người (lỗi cố ý gián tiếp - nhận thức được nguy hiểm, thấy trước hậu quả chết người có thể xảy ra nhưng để mặc) với tội Vô ý làm chết người (lỗi vô ý vì quá tự tin - tin rằng hậu quả không xảy ra). Luận án khẳng định: hành vi giăng dây điện trần có điện áp sinh hoạt 220V là nguồn nguy hiểm cao độ, chủ thể nhận thức rõ nhưng vẫn chấp nhận rủi ro để bảo vệ tài sản, thỏa mãn trọn vẹn dấu hiệu ý chí "để mặc cho hậu quả xảy ra" của lỗi cố ý gián tiếp.
3. Phê phán nhận định sai lệch về lỗi trong tội phạm giao thông: Luận án bác bỏ quan điểm khoa học của một số tác giả cho rằng hành vi quy định tại khoản 4 Điều 202 BLHS 1999 (vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ có khả năng thực tế dẫn đến hậu quả đặc biệt nghiêm trọng nếu không được ngăn chặn kịp thời) là "chưa có lỗi hình sự". Luận án chứng minh rõ: đây là tội phạm thực hiện với lỗi vô ý; dù hậu quả vật chất chưa xảy ra do được ngăn chặn kịp thời, hành vi vi phạm quy tắc an toàn đã phản ánh sự phủ định chủ quan đối với các quy tắc bắt buộc của đời sống xã hội.
4. Bất cập trong cấu tạo các cấu thành tội phạm tăng nặng: Phần các tội phạm của BLHS năm 1999 chưa quy định rõ hình thức lỗi đối với tình tiết định khung tăng nặng là hậu quả thiệt hại nghiêm trọng, dẫn đến xu hướng quy kết trách nhiệm khách quan (buộc người phạm tội phải chịu khung hình phạt tăng nặng đối với hậu quả mà họ hoàn toàn không thấy trước và không buộc phải thấy trước).
5. Cơ sở xác định trách nhiệm của người phạm tội trong tình trạng say rượu: Luận án làm sáng tỏ nền tảng của Điều 14 BLHS 1999 dựa trên lý thuyết Actio libera in causa (hành vi tự do trong nguyên nhân): Người tự đặt mình vào tình trạng say do dùng rượu hoặc chất kích thích khác hoàn toàn có lỗi trong việc tự tước bỏ khả năng điều khiển hành vi của mình trước khi thực hiện tội phạm, do đó việc buộc họ chịu trách nhiệm hình sự là hoàn toàn tuân thủ nguyên tắc lỗi.

Implications đa chiều

• Về mặt lập pháp: Luận án cung cấp luận cứ trực tiếp đề xuất bổ sung 01 điều luật riêng tại Phần chung BLHS quy định về "Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi", ghi nhận chính thức khái niệm lỗi, khái niệm hỗn hợp lỗi và nguyên tắc xác định lỗi vô ý (chỉ xử lý tội phạm vô ý khi luật có quy định cụ thể).
• Về mặt áp dụng pháp luật: Đề xuất sửa đổi Điều 45 BLHS 1999 (Căn cứ quyết định hình phạt) theo hướng bổ sung dấu hiệu "tính chất và mức độ lỗi của người phạm tội" như một căn cứ bắt buộc khi Tòa án lượng hình, chấm dứt tình trạng chỉ đánh giá chung chung về tính chất nguy hiểm của hành vi.

---

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về dữ liệu án lệ: Do cơ chế công khai bản án trực tuyến tại Việt Nam thời điểm năm 2014 chưa phát triển toàn diện, việc tiếp cận hồ sơ vụ án chủ yếu dựa trên các bản án mẫu, tuyển tập giám đốc thẩm của TANDTC và Tòa án Quân sự Trung ương, chưa xây dựng được tập dữ liệu thống kê số lớn trên phạm vi toàn quốc.
2. Giới hạn tiếp cận nguồn tài liệu nguyên bản quốc tế: Luận án thừa nhận hạn chế trong việc tiếp cận văn bản gốc tiếng Đức, Nga, Ý của các nhà kinh điển (Beling, Frank, Kant, Beccaria) mà phải kế thừa gián tiếp thông qua các công trình dịch thuật và khảo luận đáng tin cậy của các chuyên gia trong nước.
3. Phạm vi chủ thể nghiên cứu: Luận án chỉ tập trung nghiên cứu lỗi của thể nhân (cá nhân con người), chưa bao hàm lỗi của pháp nhân thương mại - vấn đề sau này được đặt ra cấp thiết khi sửa đổi BLHS năm 2015.

Chương trình nghiên cứu tương lai:

• Nghiên cứu mô hình "Lỗi của pháp nhân thương mại" trong luật hình sự Việt Nam (Corporate Mens Rea / Corporate Fault).
• Tác động của khoa học thần kinh (Neuroscience) và trí tuệ nhân tạo (AI) đối với lý thuyết tự do ý chí và năng lực chịu trách nhiệm hình sự.
• Xây dựng tiêu chí định lượng hóa mức độ lỗi trong các thuật toán hỗ trợ lượng hình tư pháp.
• Hoàn thiện chế định sai lầm pháp lý (Error juris) và sai lầm thực tế (Error facti) gắn với nguyên tắc trách nhiệm do lỗi.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học tại Khoa Luật - ĐHQGHN, Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tư pháp; mở ra hướng nghiên cứu phân định ranh giới giữa mặt chủ quan của tội phạm và cấu thành khách quan.
• Tác động lập pháp và chính sách: Các luận điểm và kiến nghị của luận án đã đóng góp trực tiếp vào quá trình soạn thảo và thông qua Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), đặc biệt là việc làm rõ các dấu hiệu lỗi trong Phần chung và cấu trúc các yếu tố định tội, định khung tại Phần các tội phạm.
• Tác động tư pháp và xã hội: Nâng cao nhận thức chuẩn mực cho đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư trong việc đánh giá chứng cứ chứng minh lỗi, góp phần hạn chế oan sai, bảo vệ quyền con người của người bị buộc tội, bảo đảm tính nghiêm minh và nhân đạo xã hội chủ nghĩa.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học luật học: Tiếp cận khung lý thuyết hoàn chỉnh về lỗi và phương pháp luận phân tích cấu thành tội phạm.
• Các nhà khoa học pháp lý và giảng viên: Hệ thống tư liệu so sánh phong phú về học thuyết lỗi từ cổ điển đến hiện đại của các nền tài phán lớn trên thế giới.
• Cơ quan lập pháp (Ủy ban Tư pháp của Quốc hội, Ban soạn thảo BLHS): Cơ sở lý luận xác đáng phục vụ quá trình lập quy và hoàn thiện pháp luật hình sự.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Cẩm nang phân biệt chính xác các dạng lỗi phức tạp (cố ý gián tiếp vs vô ý vì quá tự tin; vô ý do cẩu thả vs sự kiện bất ngờ) trong định tội danh và lượng hình.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng học thuyết Mác - Lênin về mối quan hệ giữa "Tự do - Lỗi - Trách nhiệm" và tích hợp với Thuyết quy phạm về lỗi (Normative Theory of Fault) của T. Riler và Albin Eser, khẳng định lỗi không thuần túy là thái độ tâm lý bên trong mà là sự phản ánh của việc chủ thể có tự do ý chí nhưng đã tự lựa chọn cách xử sự mất tự do (phủ định chủ quan gắn với phủ định khách quan), qua đó xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác về lỗi và người có lỗi hình sự.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây (thường tách rời phân tích lý luận khái niệm hoặc chỉ đi sâu vào từng tội danh cụ thể), luận án áp dụng phương pháp tiếp cận hệ thống đa tầng: kết hợp phân tích bản chất triết học - pháp lý, khảo cứu lịch sử lập pháp dân tộc, so sánh luật học đa quốc gia (Đức, Nga, Trung Quốc, Rumani, Bungari) và kiểm chứng qua thực tiễn xét xử án lệ phức tạp tại Việt Nam.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tiễn là gì?

Phát hiện về sự tồn tại ngầm ẩn của xu hướng "quy tội khách quan" trong thực tiễn tư pháp do sự thiếu sót của kỹ thuật lập pháp trong BLHS 1999: việc thiếu quy định về lỗi đối với các tình tiết định khung tăng nặng dẫn đến tình trạng các cơ quan tiến hành tố tụng tự động quy kết trách nhiệm hình sự tăng nặng đối với hậu quả vật chất mà người phạm tội hoàn toàn không có lỗi.

4. Luận án có cung cấp quy trình kiểm định lỗi có thể tái lập không?

Có. Luận án cung cấp quy trình 5 bước kiểm định cấu trúc lỗi:

1. Xác định năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi của chủ thể (dấu hiệu sinh học).
2. Đánh giá hoàn cảnh khách quan để xác định khả năng lựa chọn xử sự hợp pháp (điều kiện tự do ý chí).
3. Kiểm tra khả năng nhận thức tính chất nguy hiểm của hành vi và khả năng thấy trước hậu quả (yếu tố lý trí).
4. Xác định thái độ mong muốn, để mặc, tin tưởng loại trừ hoặc không thấy trước hậu quả do cẩu thả (yếu tố ý chí).
5. Đối chiếu dấu hiệu quy phạm của hành vi trong BLHS.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Định hướng nghiên cứu tập trung vào 3 trụ cột: (1) Chế định lỗi của pháp nhân thương mại trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế; (2) Giải quyết thách thức của trí tuệ nhân tạo và hệ thống tự hành đối với thuyết quy kết trách nhiệm dựa trên lỗi; (3) Chuẩn hóa các tiêu chí giám định tâm thần pháp y trong việc xác định năng lực nhận thức và điều khiển hành vi.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Văn Luật đã giải quyết trọn vẹn và xuất sắc những vấn đề lý luận và thực tiễn cốt lõi về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong luật hình sự Việt Nam với các cống hiến cụ thể:

1. Xây dựng hệ thống lý luận hoàn chỉnh về bản chất, khái niệm, nội dung và các điều kiện của lỗi hình sự trên nền tảng triết học Mác - Lênin và học thuyết pháp lý hiện đại.
2. Khẳng định nguyên tắc trách nhiệm do lỗi là nguyên tắc trụ cột, chỉ đạo toàn bộ hệ thống quy phạm hình sự, gắn kết hữu cơ với nguyên tắc pháp chế, nhân đạo và công bằng xã hội chủ nghĩa.
3. Phân tích thấu đáo thực trạng lập pháp trong BLHS năm 1999, chỉ rõ các khoảng trống quy phạm về khái niệm lỗi, hỗn hợp lỗi và các bất cập trong cấu tạo cấu thành tội phạm.
4. Đánh giá sâu sắc thực tiễn xét xử, nhận diện nguyên nhân các sai lầm tư pháp trong việc phân biệt các hình thức lỗi và áp dụng hình phạt.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp mang tính đột phá, bao gồm việc bổ sung điều luật độc lập về nguyên tắc lỗi tại Phần chung và chuẩn hóa căn cứ lượng hình tại Điều 45 BLHS.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về lý thuyết lỗi đối với pháp nhân thương mại và trách nhiệm hình sự trong kỷ nguyên công nghệ số, để lại giá trị khoa học lâu dài cho nền khoa học pháp lý hình sự Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC TRÁCH NHIỆM DO LỖI CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Một số vấn đề lý luận về lỗi hình sự. Bản chất và khái niệm của lỗi hình sự. Bản chất của lỗi hình sự.

Trong cấu thành tội phạm, lỗi là một dấu hiệu bắt buộc phải có và thuộc mặt chủ quan của tội phạm, vì vậy lỗi là cơ sở để truy cứu TNHS, nếu một hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện, đã gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đáng kể cho xã hội được Luật hình sự bảo vệ nhưng không có lỗi thì không coi là tội phạm. Vâ ̣y lỗi là gì ?, khi nào thì một hành vi nguy hiểm cho xã hội được chủ thể thực hiện, đã gây ra thiệt hại hoặc đe dọa gây ra thiệt hại đáng kể cho các quan hệ xã hội được Luật hình sự bảo vệ bi ̣coi là có lỗi ?, và vì sao người bị coi là có lỗi khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đó phải chịu trách nhiệm hình sự?, trả lời được những điều đó cũng chính là làm rõ được bản chất của lỗi trong Luật hình sự. Khi nghiên cứu để đưa ra khái niê ̣m chung về lỗi hiǹ h sự , trên thế giới đã có nhiề u trường phái, quan điể m lý luâ ̣n khác nhau: “Beling (nhà bác học người Đức) coi lỗi như là mặt chủ quan của hành vi, không phải là yếu tố của cấu thành tội phạm, bởi ông cho rằng cấu thành tội phạm chỉ là đặc điểm khách quan của hành vi được quy định trong luật, vì vậy không thể bao gồm cả mặt chủ quan. Theo ông, lỗi là thái độ tâm lý của chủ thể đối với cấu thành tội phạm; lỗi không phải là dấu hiệu của cấu thành tội phạm mà là dấu hiệu độc lập của tội phạm, từ đó Beling cho rằng lỗi là điều kiện cần thiết của TNHS” [48, tr.Ê sec, GS, TS, Giám đốc Trung tâm Luật hình sự quốc tế của Cộng hòa liên bang Đức, đại diện cho trường phái dân chủ trong khoa học 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luật hình sự tư sản, cho rằng, “lỗi không phải là sự trách cứ của việc hình thành ý chí mà là sai lầm của ý chí nhằm vào việc thực hiện hành vi trái pháp luật.

Khía cạnh tâm lý của lỗi chính là nội dung thái độ tâm lý của chủ thể đối với hành vi dưới hình thức cố ý hoặc vô ý” [48, tr.Nôvakôvxki- đại biểu cho lý thuyết chủ quan về tội phạm cho rằng, lỗi là hạt nhân của tội phạm và hình phạt không phải dựa trên việc thực hiện hành vi tương ứng với cấu thành tội phạm mà là dựa trên cơ sở khuynh hướng nội tâm của chủ thể đối với khách thể được Luật hình sự bảo vệ. Giải thích về bản chất của lỗi, ông cho rằng, lỗi là yếu tố trong hoạt động tâm lý của chủ thể. Lỗi là cơ sở để trách cứ hành vi của người phạm tội do người phạm tội chưa cân nhắc kỹ lưỡng các tình huống cụ thể, chưa có sự chú ý cần thiết để không thực hiện hành vi trái pháp luật tương ứng với một cấu thành tội phạm. Người phạm tội đã thực hiện một hành vi mà anh ta không được phép làm hoặc là không thực hiện một việc mà anh ta phải thực hiện.Nôvakôvxki kết luận: lỗi là thói xấu của việc hình thành ý chí thể hiện việc chủ thể chưa có thái độ đúng mực đối với những giá trị được Luật hình sự bảo vệ.

Chủ thể đã có phản ứng đối với những yêu cầu của pháp luật chưa đúng như pháp luật đòi hỏi, đã không lựa chọn hành vi cần thiết với yêu cầu của pháp luật” [48, tr. Những nhà luật học theo lý thuyết khách quan về tội phạm thì lại coi lỗi là một dấu hiệu của tội phạm, biểu hiện mặt chủ quan của tội phạm.Riler (người Áo), đại biểu cho lý thuyết này cho rằng, “lỗi là thái độ tâm lý của chủ thể đối với hành vi trái pháp luật, vì vậy lỗi là mặt chủ quan của hành vi trái pháp luật”.Riler, lỗi được đặc trưng bởi 3 dấu hiệu sau [48, tr.34]: a/ Dấu hiệu sinh học: Điều kiện để có lỗi là chủ thể của hành vi trái pháp luật thuộc nhóm người theo quy định của pháp luật có thể truy cứu trách nhiệm hình sự được, tức là phải đạt độ tuổi nhất định và phải hoàn hảo về mặt tâm lý. Nói cách khác, điều kiện để có lỗi là có năng lực TNHS. 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] b/ Dấu hiệu tâm lý của lỗi: Nội dung của lỗi chính là thái độ tâm lý bên trong của chủ thể, chủ thể- người có năng lực TNHS phải là người có ý thức khi thực hiện hành vi, chủ thể nhận thức tính trái pháp luật trong hành vi của mình thì gọi là lỗi cố ý; khi hành vi là kết quả của sự thiếu cẩn thận thì gọi là lỗi vô ý.

c/ Dấu hiệu quy phạm của lỗi: T.Riler cho rằng việc xác định thái độ tâm lý của chủ thể đối với hành vi dưới hình thức cố ý hoặc vô ý chưa đủ để kết luận người đó có lỗi hay không. Để xác định lỗi, cần thiết phải đánh giá thái độ tâm lý của chủ thể từ gốc độ hành vi do người đó thực hiện có hợp pháp hay không, trên cơ sở đó mới có thể kết luận sự trách cứ của việc hình thành ý chí. Theo khái niệm lỗi về mặt thần học, trong khoa học Luật hình sự Đức ngay từ những năm 70 của thế kỷ XVII, người đã thực hiện tội phạm có dự mưu phải chịu trách nhiệm về tội ác của mình (Pufenđorf). Theo nhà luật học nổi tiếng người Italia Tr.Beccaria đã nêu lên quan điểm pháp lý hình sự có liên quan ở một mức độ nhất định đến cơ sở phương pháp luận của lỗi là: Vấn đề TNHS và hình phạt không thể gắn liền với sự khái niệm lỗi về mặt đạo đức và không thể thước đo duy nhất và đích thực của tội phạm là sự thiệt hại.

Hình phạt cần được áp dụng chỉ khi nào có sự cần thiết tuyệt đối chứ không phải là sự chịu trách nhiệm vì lỗi [9, tr. Theo quan điểm triết học duy tâm- chủ quan của nhà triết học người Đức Kant I, thì: Tự do ý chí là ở chỗ- trong tất cả các hành vi của chủ thể, chính nó là pháp luật; sự buộc tội về hình sự là một dạng của trách nhiệm đạo đức, mà cơ sở của nó là coi chủ thể là nguyên nhân tự do của một hành vi được thực hiện [9, tr. Còn theo quan điểm của chủ nghĩa duy tâm khách quan của Hêghen thì: Sự hiện diện của lý trí và ý chí chính là điều kiện chung của sự buộc tội; lỗi là ở trong sự khẳng định rằng, chủ thể là người biết suy nghĩ đã nhận thức và mong muốn…[9, tr. 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo quan điểm của những người đại diện cho trường phái cổ điển thì lỗi và trách nhiệm hoàn toàn dựa trên ý chí tự do tuyệt đối của con người, mà người này trong những điều kiện hoàn toàn như nhau có thể lựa chọn bất kỳ quyết định nào không trái với mình.

nhà hình sự học người Đức thuộc trường phái này đã coi cơ sở của việc buộc tội về hình sự là ý chí hoặc tự do của con người, được thể hiện trong sự hành động tùy tiện của cá nhân và phù hợp với động cơ , quyết tâm và ý định bên trong của người đó. Nhà hình sự học A.Phơbách ban đầ u coi sự buô ̣c tô ̣i không phu ̣ thuô ̣c vào tự do ý chí nhưng sau đó đã thừa nhâ ̣n ựt do ý chí là điều kiện của sự buô ̣c tô ̣i do lỗi …[9, tr. Tuy nhiên, những quan điể m nêu trên vẫn chưa giải quyết được vấn đề đặt ra là : Khi nào thì một hành vi nguy hiểm cho xã hội do con người thực hiện bi ̣coi là có lỗi ?, và dựa trên cơ sở nào mà Nhà nước có thể buô ̣c người đó phải chiụ trách nhiê ̣m về hành vi của ho ̣ ?. Vấn đề sẽ được lý giải dựa trên quan điể m của chủ nghiã Mác-Lênin về con người và hoa ̣t đô ̣ng của con người, và bản chất của lỗi sẽ được làm rõ trên cơ sở mối quan hệ biện chứng giữa “lỗi- tự do- trách nhiệm”.

Mối quan hệ biện chứng giữa lỗi- tự do và trách nhiệm: Theo Ph.Ăngghen: “tấ t cả thế giới mà chúng ta có thể nghiên cứu được là một hệ thống, một tập hợp gồ m các vậ t thể khăng khít với nhau ” [1, tr. Điều đó cũng có nghĩa là, mọi sự vật hiện tượng trong thế giới quan đều có mối liên hệ biện chứng với nhau, không có sự vâ ̣t hay hiê ̣n tươ ̣ng nào có tiń h đô ̣c lâ ̣p tuyê ̣t đố i. Nguyên lý về mố i liên hê ̣ ph ổ biến của Chủ nghĩa Mác - Lênin cũng chỉ ra rằ ng : Các sự vật hiện tượng trong thế giới khách quan là một thể thống nhất, giữa các sự vật và hiện tượng đó có sự tác động qua lại lẫn nhau , qui định và chuyển hóa cho nhau. Sự tồ n ta ̣i, thay đổ i và phát triể n các sự vâ ̣t hiê ̣n tươ ̣ng trong thế giới khách quan đề u diễn ra bởi sự tác động , chi phố i của 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những qui luâ ̣t khách quan.

Hoạt động của con người cũng là một hiện tượng của thực tại khách quan , do vâ ̣y nó cũng chịu sự chi phối của những qui luật khách quan. Nguyên nhân thúc đẩ y con người hành đô ̣ng , đươ ̣c hình thành có tính qui luâ ̣t , là kết quả của sự giao tiếp xã hội và là quá trình phát triển tâm sinh lý của người đó. Đồng thời, hoạt đô ̣ng của con người cũng bi ̣tác động , chịu sự ảnh hưởng của một môi trường sống, môi trường xã hội nhất định (đời sống vật chất, tinh thần, quan điểm chính trị-xã hội…). Tuy nhiên, lao động của con người đều là hoạt động có ý thức (người bình thường).

Chủ nghĩa Mác-Lênin tuy thừa nhận tính tất yếu, thừa nhận tính quy định trước trong xử sự của con người nhưng dựa trên cơ sở lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa tất nhiên và ngẫu nhiên, giữa tự do và tất yếu, giữa quy luật và hoạt động của con người, chủ nghĩa Mác-Lênin không phủ nhận tự do ý chí của con người.