Luận Văn Thạc Sĩ Về Nguyên Tắc Trách Nhiệm Do Lỗi Của Luật Hình Sự

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ls nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của luật hình sự luận án ts luật 62 38 40 01, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải

• Tác giả: Lê Văn Luật
• Người hướng dẫn: TSKH. Lê Văn Cảm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Nguyên Tắc Trách Nhiệm Do Lỗi Của Luật Hình Sự
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC TRÁCH NHIỆM DO LỖI CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Một số vấn đề lý luận về lỗi hình sự. Bản chất và khái niệm của lỗi hình sự. Nội dung cơ bản và các điều kiện của lỗi hình sự. Các hình thức và các dạng của lỗi hình sự. Khái niệm, nội dung và ý nghĩa của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam.
• 1.2. Khái niệm nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam. Nội dung cơ bản của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam. Ý nghĩa của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam.
• 1.3. Mối quan hệ giữa nguyên tắc trách nhiệm do lỗi với các nguyên tắc khác của Luật hình sự. Mối quan hệ giữa nguyên tắc trách nhiệm do lỗi với nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa. Mối quan hệ giữa nguyên tắc trách nhiệm do lỗi với nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa. Mối quan hệ giữa nguyên tắc trách nhiệm do lỗi với nguyên tắc công bằng xã hội chủ nghĩa.
• 1.4. Khái quát sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999.
• 1.5. Khái quát sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam trong thời kỳ Phong kiến.
• 1.6. Khái quát sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam thời kỳ sau Cách mạng Tháng Tám 1945.
• 1.7. Khái quát sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam thời kỳ từ sau năm 1985.
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ THỂ HIỆN CỦA NGUYÊN TẮC TRÁCH NHIỆM DO LỖI TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 1999
• 2.1. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong các quy định của Phần chung BLHS.
• 2.2. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong khái niệm tội phạm và các đặc điểm của tội phạm.
• 2.3. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc phân loại tội phạm.
• 2.4. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong các quy định về cơ sở và các điều kiện của trách nhiệm hình sự.
• 2.5. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong các quy định về các tình tiết loại trừ tính chất tội phạm của hành vi.
• 2.6. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc qui định TNHS đối với người phạm tội trong tình trạng say do dùng rượu hoặc các chất kích thích mạnh khác.
• 2.7. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc quy định về các giai đoạn thực hiện tội phạm và đồng phạm.
• 2.8. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc quy định về các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS, tái phạm, tái phạm nguy hiểm.
• 2.9. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc quy định về các cấu thành tội phạm của BLHS.
• 2.10. Vị trí của lỗi trong các yếu tố cấu thành tội phạm.
• 2.11. Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong việc xây dựng các CTTP cụ thể tại Phần các tội phạm của BLHS.
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN XÉT XỬ VÀ VIỆC HOÀN THIỆN BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 1999 NHẰM BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC TRÁCH NHIỆM DO LỖI CỦA LHS
• 3.1. Thực tiễn xét xử và vấn đề hoàn thiện pháp luật hình sự nhằm bảo đảm nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của Luật hình sự.
• 3.2. Những hạn chế của Bộ luật hình sự năm 1999 cần được khắc phục nhằm bảo đảm nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của Luật hình sự.
• 3.3. Quan điểm hoàn thiện và những đề xuất hoàn thiện Bộ luật hình sự nhằm bảo đảm nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của Luật hình sự.
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong luật hình sự Việt Nam

Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi là một trong những nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam. Nguyên tắc này khẳng định rằng chỉ những hành vi có lỗi mới bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều này có nghĩa là một người chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi họ có ý thức và khả năng nhận thức về hành vi của mình. Nguyên tắc này không chỉ đảm bảo tính công bằng trong việc xử lý tội phạm mà còn phản ánh bản chất nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi được hiểu là nguyên tắc yêu cầu có lỗi trong hành vi phạm tội. Điều này có nghĩa là một người chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi họ có lỗi trong hành vi của mình. Ý nghĩa của nguyên tắc này là bảo vệ quyền lợi của cá nhân và đảm bảo rằng chỉ những hành vi có ý thức mới bị xử lý hình sự.

1.2. Các hình thức lỗi trong luật hình sự Việt Nam

Trong luật hình sự Việt Nam, lỗi được chia thành hai hình thức chính: lỗi cố ý và lỗi vô ý. Lỗi cố ý xảy ra khi người phạm tội có ý thức thực hiện hành vi phạm tội, trong khi lỗi vô ý xảy ra khi người phạm tội không có ý thức nhưng vẫn gây ra hậu quả nghiêm trọng.

II. Vấn đề và thách thức trong việc áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Mặc dù nguyên tắc trách nhiệm do lỗi đã được quy định trong luật hình sự, nhưng việc áp dụng nguyên tắc này trong thực tiễn vẫn gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu thống nhất trong việc xác định lỗi và mức độ lỗi của người phạm tội. Điều này dẫn đến việc truy tố và xét xử không công bằng.

2.1. Những hạn chế trong quy định về lỗi trong luật hình sự

Luật hình sự hiện hành chưa quy định rõ ràng về khái niệm lỗi và các hình thức lỗi. Điều này gây khó khăn trong việc áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong thực tiễn. Nhiều trường hợp, các cơ quan chức năng gặp khó khăn trong việc xác định lỗi của người phạm tội.

2.2. Thực trạng áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong xét xử

Thực tiễn xét xử cho thấy có sự thiếu đồng nhất trong việc đánh giá mức độ lỗi của người phạm tội. Nhiều vụ án đã bị xử lý không công bằng do việc xác định lỗi không chính xác, dẫn đến quyết định hình phạt không phù hợp.

III. Phương pháp cải thiện nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong luật hình sự

Để cải thiện nguyên tắc trách nhiệm do lỗi, cần có những biện pháp cụ thể nhằm hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao nhận thức của các cơ quan chức năng. Việc này không chỉ giúp đảm bảo tính công bằng trong xét xử mà còn nâng cao hiệu quả trong công tác phòng ngừa tội phạm.

3.1. Đề xuất hoàn thiện quy định về lỗi trong luật hình sự

Cần bổ sung các quy định rõ ràng về khái niệm lỗi và các hình thức lỗi trong luật hình sự. Điều này sẽ giúp các cơ quan chức năng dễ dàng hơn trong việc xác định lỗi và mức độ lỗi của người phạm tội.

3.2. Nâng cao nhận thức về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Cần tổ chức các khóa đào tạo và hội thảo nhằm nâng cao nhận thức cho các cán bộ tư pháp về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi. Việc này sẽ giúp họ áp dụng nguyên tắc này một cách chính xác và công bằng hơn trong thực tiễn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong xét xử

Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc xét xử các vụ án hình sự. Việc áp dụng nguyên tắc này giúp đảm bảo rằng chỉ những hành vi có lỗi mới bị xử lý hình sự, từ đó bảo vệ quyền lợi của cá nhân và xã hội.

4.1. Các vụ án điển hình áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Có nhiều vụ án điển hình đã áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi, giúp minh chứng cho tính công bằng trong xét xử. Những vụ án này cho thấy sự cần thiết phải có lỗi trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự.

4.2. Kết quả nghiên cứu về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi đã giúp giảm thiểu các vụ án xử sai và nâng cao tính công bằng trong hệ thống tư pháp. Điều này cũng góp phần vào việc xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

V. Kết luận và tương lai của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong luật hình sự

Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất trong luật hình sự Việt Nam. Việc hoàn thiện và áp dụng nguyên tắc này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác phòng ngừa tội phạm mà còn bảo vệ quyền lợi của cá nhân và xã hội. Tương lai của nguyên tắc này cần được định hướng rõ ràng để phù hợp với sự phát triển của xã hội.

5.1. Tương lai của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong luật hình sự

Trong tương lai, nguyên tắc trách nhiệm do lỗi cần được hoàn thiện hơn nữa để phù hợp với các quy định quốc tế và thực tiễn xã hội. Điều này sẽ giúp nâng cao tính công bằng và hiệu quả trong hệ thống tư pháp.

5.2. Định hướng nghiên cứu tiếp theo về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi, nhằm tìm ra các giải pháp tối ưu cho việc áp dụng nguyên tắc này trong thực tiễn. Những nghiên cứu này sẽ góp phần vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của Luật hình sự" của tác giả Lê Văn Luật là luận án tiến sĩ luật học, chuyên ngành Luật hình sự (mã số: 62 38 40 01), được bảo vệ năm 2014 tại Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TSKH. Lê Văn Cảm và TS. Phạm Mạnh Hùng.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp tại Việt Nam. Trong hệ thống pháp luật hình sự, nguyên tắc trách nhiệm do lỗi (còn được gọi là nguyên tắc lỗi, nguyên tắc trách nhiệm hình sự trên cơ sở lỗi, hay nguyên tắc có lỗi) giữ vai trò nền tảng, là tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt toàn bộ các quy phạm thuộc Phần chung và Phần các tội phạm của Bộ luật hình sự (BLHS). Tuy nhiên, pháp luật hình sự thực định và thực tiễn áp dụng còn bộc lộ nhiều hạn chế:

• Pháp luật hình sự chưa ghi nhận về mặt lập pháp định nghĩa pháp lý về lỗi, khái niệm người có lỗi hình sự, khái niệm hỗn hợp lỗi và nguyên tắc lỗi vô ý.
• Hình thức lỗi chưa được quy định với tính chất là dấu hiệu bắt buộc của mọi cấu thành tội phạm tăng nặng.
• Thực tiễn xét xử còn tồn tại tình trạng đánh giá chưa chính xác tính chất và mức độ lỗi khi quyết định hình phạt, thiếu thống nhất trong xác định hình thức lỗi ở một số tội phạm cụ thể, dẫn đến sai sót trong truy tố, xét xử và lượng hình.

Khoảng trống nghiên cứu được xác định là: Kể từ các lần pháp điển hóa năm 1985 và năm 1999, khoa học luật hình sự Việt Nam chưa có công trình chuyên khảo nào ở cấp độ luận án tiến sĩ nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi cả về phương diện lý luận lập pháp lẫn thực tiễn áp dụng.

Mục tiêu nghiên cứu:

1. Xây dựng hệ thống tri thức lý luận về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam.
2. Khẳng định giá trị lịch sử hình thành và phát triển của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi qua các thời kỳ lập pháp hình sự.
3. Làm rõ mối quan hệ giữa nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của Luật hình sự Việt Nam trong sự so sánh với luật hình sự một số quốc gia trên thế giới.
4. Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Nhiệm vụ nghiên cứu (gồm 5 nhiệm vụ cụ thể):

1. Nghiên cứu những vấn đề lý luận về lỗi hình sự và nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam, luận giải cơ sở lý luận của việc nghiên cứu nguyên tắc này.
2. Khái quát lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi; phân tích mối quan hệ giữa nguyên tắc trách nhiệm do lỗi với các nguyên tắc khác của Luật hình sự.
3. Phân tích sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong BLHS năm 1999 (có so sánh với luật hình sự nước ngoài), chỉ ra các bất cập, hạn chế.
4. Nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử dưới góc độ đáp ứng yêu cầu của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi.
5. Đưa ra các quan điểm và đề xuất hoàn thiện BLHS cũng như giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật hình sự.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các luận điểm khoa học về lỗi và nguyên tắc trách nhiệm do lỗi; hệ thống quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam từ thời kỳ phong kiến, sau Cách mạng Tháng Tám 1945, BLHS năm 1985 đến BLHS năm 1999; các quy định pháp luật hình sự của một số nước; thực tiễn xét xử án hình sự của ngành Tòa án.
• Phạm vi nghiên cứu: Tập trung vào các vấn đề lý luận chung về lỗi và nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam; sự thể hiện của nguyên tắc trong BLHS năm 1999; thực tiễn áp dụng trong xét xử và định hướng hoàn thiện BLHS năm 1999.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Vấn đề lỗi và nguyên tắc trách nhiệm do lỗi đã được đề cập trong nhiều công trình khoa học pháp lý trong và ngoài nước:

1. Sách chuyên khảo và giáo trình trong nước:

• GS. TSKH. Lê Văn Cảm (2005), Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
• GS. TS. Nguyễn Ngọc Hòa (1991), Tội phạm trong luật hình sự Việt Nam, Nxb CAND; (2004), Cấu thành tội phạm - lý luận và thực tiễn, Nxb Tư pháp; (2005), Tội phạm và cấu thành tội phạm, Nxb CAND.
• Giáo trình Luật hình sự của các cơ sở đào tạo luật: Trường Đại học Luật Hà Nội, Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội.

2. Luận văn thạc sĩ:

• Lê Thị Thu Thủy (2003), Nguyên tắc trách nhiệm trên cơ sở lỗi trong Luật hình sự Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội.
• Nguyễn Xuân Sơn (1999), Chế định lỗi trong luật hình sự Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ, Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật.

3. Các bài viết trên tạp chí chuyên ngành:

• GS. TSKH. Lê Văn Cảm: "Chế định các nguyên tắc của Luật hình sự Việt Nam" (Tạp chí Luật học, số 3/2000); "Hoàn thiện chế định lỗi trong PLHS Việt Nam hiện hành - một số vấn đề lý luận và thực tiễn" (Tạp chí TAND, số 12/1998 và 01/1999).
• GS. TS. Nguyễn Ngọc Hòa: "Lỗi và xác định lỗi ở các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe" (Tạp chí Luật học, số 4/1994); "Đánh giá mức độ lỗi ở các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe" (Tạp chí Luật học, số 6/1996).
• GS. TSKH. Đào Trí Úc (1999): "Nhận thức đúng đắn hơn nữa các nguyên tắc về trách nhiệm cá nhân và lỗi trong việc xử lý TNHS", Tạp chí Nhà nước và Pháp luật (số 9/1999).
• TS. Trần Quang Tiệp (1999): "Một số vấn đề về lỗi trong luật hình sự", Tạp chí Nhà nước và Pháp luật (số 11/1999).
• Các tác giả khác: Nguyễn Văn Hương (2002) về lỗi cố ý gián tiếp và cấu thành hình thức; Vũ Ngọc Tiếu (1994) về lỗi cố ý gián tiếp trong quan hệ nhân quả; Đào Bảo Ngọc (2003) về lỗi vô ý; Phạm Bá Thát (2001) về xác định lỗi của người say rượu; Nguyễn Duy Giảng (2007) về lỗi cố ý gián tiếp.

4. Điểm luận các nghiên cứu tiêu biểu và khoảng trống khoa học:

• Bài viết của TS. Trần Quang Tiệp phân tích bản chất lỗi theo luật hình sự một số nước (Bungari, Rumani, Liên bang Nga, CHDC Đức). Tác giả đưa ra định nghĩa lỗi gắn với sự lựa chọn hành vi, phân tích khái niệm lỗi cố ý và vô ý.
• Bài viết của GS. TSKH. Đào Trí Úc khẳng định lỗi là cơ sở của trách nhiệm hình sự, là dấu hiệu bắt buộc của mọi cấu thành tội phạm, biểu thị mối quan hệ biện chứng giữa tính quyết định khách quan và ý chí chủ quan.
• Bài viết của GS. TS. Nguyễn Ngọc Hòa phân tích điều kiện của lỗi, phân biệt cố ý và vô ý, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải đánh giá mức độ lỗi khi quyết định hình phạt (bổ sung Điều 45 BLHS).
• Luận án cũng đối thoại với quan điểm của một số học giả, chẳng hạn phản biện lại ý kiến cho rằng hành vi quy định tại khoản 4 Điều 202 BLHS (vi phạm an toàn giao thông có khả năng dẫn đến hậu quả đặc biệt nghiêm trọng) "chưa là lỗi hình sự"; luận án khẳng định đây là tội phạm được thực hiện với lỗi vô ý.
• Về tài liệu nước ngoài, luận án tiếp cận gián tiếp qua các công trình trong nước các quan điểm lý thuyết của Beling, G. Êsec (Đức), T. Riler (Áo), Nôvakôvxki, Pufenđorf, Tr. Beccaria (Italia), I. Kant, G.W.F. Hegel, A. Feuerbach.

Khoảng trống được luận án giải quyết: Tổng hợp, hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về lỗi và nguyên tắc trách nhiệm do lỗi, phân tích sự thể hiện của nguyên tắc trong toàn bộ cấu trúc BLHS năm 1999 và khảo sát thực tiễn xét xử để đề xuất phương hướng hoàn thiện lập pháp hình sự.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung phân tích

Luận án dựa trên nền tảng phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp quyền, cùng các chủ trương, nghị quyết của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp.

Khung lý thuyết phân tích bản chất của lỗi được xây dựng dựa trên:

1. Mối quan hệ biện chứng giữa lỗi, tự do và trách nhiệm: Con người chịu sự chi phối của quy luật khách quan nhưng có năng lực tự do ý chí (khả năng nhận thức quy luật và quyết định xử sự). Khi cá nhân có đầy đủ điều kiện khách quan và chủ quan để lựa chọn hành vi phù hợp với đòi hỏi của xã hội nhưng lại tự do lựa chọn xử sự trái pháp luật thì họ có lỗi và phải chịu trách nhiệm hình sự.
2. Lý thuyết về sự thống nhất giữa phủ định khách quan và phủ định chủ quan: Tội phạm là thể thống nhất giữa hành vi gây hại thực tế trên thực tế khách quan (phủ định khách quan) và thái độ tâm lý chống đối hoặc coi thường đòi hỏi của xã hội trong ý thức chủ quan của người thực hiện (phủ định chủ quan).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý định tính:

• Phương pháp phân tích quy phạm pháp luật: Là phương pháp chủ đạo, dùng để mổ xẻ nội dung các điều luật của BLHS năm 1999 và các văn bản liên quan.
• Phương pháp hệ thống: Đánh giá nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong mối liên hệ với hệ thống các nguyên tắc khác của Luật hình sự và toàn bộ các chế định của BLHS.
• Phương pháp lịch sử: Khái quát sự hình thành và phát triển của nguyên tắc qua các giai đoạn lập pháp (phong kiến, sau năm 1945, sau năm 1985).
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu quy định về lỗi trong Luật hình sự Việt Nam với luật hình sự của Liên bang Nga, CHDC Đức, Bungari, Rumani, Trung Quốc.
• Phương pháp khảo sát thực tiễn và tổng hợp án lệ: Khảo sát thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân các cấp nhằm phát hiện các vướng mắc, sai lệch trong áp dụng quy định về lỗi.
• Phương pháp chuyên gia: Tiếp thu và tham khảo ý kiến của các nhà khoa học, chuyên gia thực tiễn thuộc TANDTC, Viện kiểm sát và các cơ sở đào tạo luật.

Nguồn tư liệu

• Văn bản quy phạm pháp luật: BLHS năm 1985, BLHS năm 1999, các văn bản quy phạm thời kỳ phong kiến (Bộ luật Hồng Đức, Bộ luật Gia Long), các Sắc lệnh, Chỉ thị sau năm 1945.
• Luật hình sự nước ngoài: Điều 5 BLHS CHDC Đức; Điều 9 BLHS Bungari; Điều 19 BLHS Rumani; Điều 3 BLHS Liên bang Nga; Điều 14, Điều 15 BLHS Trung Quốc.
• Tài liệu thực tiễn: Các báo cáo tổng kết xét xử, bản án hình sự của hệ thống Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề chung về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của Luật hình sự Việt Nam

Chương 1 tập trung xây dựng cơ sở lý luận về lỗi và nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Luật hình sự Việt Nam:

1. Bản chất và định nghĩa lỗi hình sự:

• Bản chất của lỗi được phân tích từ mối quan hệ giữa tự do ý chí và trách nhiệm. Tự do ý chí là điều kiện tiên quyết để quy kết trách nhiệm hình sự. Lỗi là sự lựa chọn xử sự nguy hiểm cho xã hội khi chủ thể có đủ khả năng và điều kiện để xử sự hợp pháp.
• Định nghĩa lỗi hình sự do luận án đề xuất: Lỗi là thái độ tâm lý của người phạm tội đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội do mình thực hiện và đối với hậu quả do hành vi đó gây ra thể hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ. Người phạm tội đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi có đủ điều kiện để lựa chọn, thực hiện hành vi khác không gây nguy hiểm cho xã hội.
• Định nghĩa người có lỗi hình sự: Một người bị coi là có lỗi khi người đó có năng lực trách nhiệm hình sự, đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ trong khi có đủ điều kiện để lựa chọn, thực hiện hành vi khác không gây nguy hiểm cho xã hội.

2. Các điều kiện của lỗi hình sự (gồm 4 điều kiện cốt lõi):

• Điều kiện về chủ thể: Phải có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự (không thuộc tình trạng mất năng lực quy định tại Điều 13 BLHS).
• Điều kiện khách quan: Phải tồn tại hoàn cảnh khách quan cho phép chủ thể có khả năng lựa chọn xử sự hợp pháp (loại trừ trường hợp sự kiện bất ngờ hoặc tình trạng bất khả kháng).
• Điều kiện về phương án xử sự: Trong thực tế khách quan phải có ít nhất một cách xử sự phù hợp với yêu cầu của xã hội mà chủ thể có thể nhận thức và lựa chọn thực hiện.
• Điều kiện quy phạm: Hành vi được lựa chọn thực hiện phải bị Luật hình sự cấm (không thuộc trường hợp phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết...).

3. Các hình thức và dạng của lỗi hình sự: Luận án phân tích cấu trúc lý trí và ý chí của 4 hình thức lỗi theo BLHS Việt Nam:

• Lỗi cố ý trực tiếp (khoản 1 Điều 9 BLHS): Về lý trí, nhận thức rõ tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi và thấy trước hậu quả; về ý chí, mong muốn hậu quả xảy ra.
• Lỗi cố ý gián tiếp (khoản 2 Điều 9 BLHS): Về lý trí, nhận thức rõ tính nguy hiểm, thấy trước khả năng hậu quả có thể xảy ra; về ý chí, không mong muốn nhưng có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra.
• Lỗi vô ý vì quá tự tin (khoản 1 Điều 10 BLHS): Về lý trí, thấy trước hành vi có thể gây hậu quả nguy hại; về ý chí, không mong muốn hậu quả, tự tin cho rằng hậu quả sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được.
• Lỗi vô ý do cẩu thả (khoản 2 Điều 10 BLHS): Về lý trí, không thấy trước hậu quả nguy hại; tuy nhiên căn cứ vào điều kiện chủ quan và khách quan thì người đó "phải thấy trước và có thể thấy trước" hậu quả đó.

Hình thức lỗi	Yếu tố lý trí (Nhận thức hành vi & hậu quả)	Yếu tố ý chí (Thái độ đối với hậu quả)
Cố ý trực tiếp	Nhận thức rõ tính nguy hiểm; thấy trước hậu quả.	Mong muốn hậu quả xảy ra.
Cố ý gián tiếp	Nhận thức rõ tính nguy hiểm; thấy trước khả năng hậu quả có thể xảy ra.	Không mong muốn nhưng có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra.
Vô ý vì quá tự tin	Thấy trước hành vi có thể gây ra hậu quả nguy hại.	Không mong muốn; cho rằng hậu quả không xảy ra hoặc ngăn ngừa được.
Vô ý do cẩu thả	Không thấy trước hành vi có thể gây ra hậu quả nguy hại.	Bắt buộc phải thấy trước và có đủ điều kiện để có thể thấy trước.

Các dạng phân loại khác của lỗi cố ý:

• Căn cứ vào thời điểm hình thành ý định: Cố ý có dự mưu (có sự suy nghĩ, cân nhắc từ trước) và Cố ý đột xuất (vừa nảy sinh ý định đã thực hiện ngay).
• Căn cứ vào mức độ xác định hậu quả: Cố ý xác định (xác định cụ thể đối tượng, mức độ thiệt hại) và Cố ý không xác định (chưa xác định cụ thể mức độ thiệt hại khi thực hiện hành vi).

4. Mối quan hệ giữa nguyên tắc trách nhiệm do lỗi với các nguyên tắc khác của Luật hình sự:

• Với nguyên tắc pháp chế XHCN: Pháp chế đòi hỏi việc xác định tội phạm và hình phạt phải dựa trên cơ sở lỗi đã được luật định, ngăn ngừa việc quy tội khách quan.
• Với nguyên tắc nhân đạo XHCN: Không trừng phạt người không có lỗi; phân hóa trách nhiệm hình sự theo mức độ lỗi (lỗi vô ý được xử lý nhẹ hơn lỗi cố ý).
• Với nguyên tắc công bằng XHCN: Cá nhân hóa hình phạt tương xứng với tính chất và mức độ lỗi của người phạm tội.

5. Lịch sử thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi:

• Thời kỳ phong kiến: Bộ luật Hồng Đức (Quốc triều hình luật) và Bộ luật Gia Long (Hoàng Việt luật lệ) đã bước đầu phân biệt hành vi "cố sát" (cố ý) và "quá thất sát" (vô ý), quy định chuộc tội bằng tiền đối với trường hợp vô ý lầm lỡ.
• Thời kỳ sau Cách mạng Tháng Tám 1945: Các Sắc lệnh số 16/SL, 223/SL... thể hiện việc truy cứu trách nhiệm hình sự dựa trên ý thức chủ quan và mức độ nguy hiểm của hành vi.
• Thời kỳ sau năm 1985: BLHS năm 1985 lần đầu tiên pháp điển hóa chính thức các hình thức lỗi tại các Điều 8, Điều 9, làm cơ sở cho sự hoàn thiện tại BLHS năm 1999.

---

Chương 2: Sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999

Chương 2 phân tích chi tiết sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong hệ thống các quy phạm thực định:

1. Thể hiện trong các quy định của Phần chung BLHS năm 1999:

• Khái niệm và đặc điểm tội phạm (Điều 8): Quy định trực tiếp yếu tố "được thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý", khẳng định tính có lỗi là dấu hiệu pháp lý bắt buộc của tội phạm.
• Phân loại tội phạm (Điều 8): Mức độ lỗi là một trong những tiêu chí cơ bản để phân loại thành tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng.
• Cơ sở và điều kiện của trách nhiệm hình sự: Người không có lỗi (do mắc bệnh tâm thần làm mất khả năng nhận thức/điều khiển hành vi quy định tại Điều 13, hoặc do sự kiện bất ngờ quy định tại Điều 11) thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.
• Các tình tiết loại trừ tính chất tội phạm của hành vi: Phòng vệ chính đáng (Điều 15), tình thế cấp thiết (Điều 16) loại trừ trách nhiệm hình sự do hành vi không chứa đựng lỗi chủ quan nguy hiểm cho xã hội.
• Quy định trách nhiệm hình sự đối với người say rượu hoặc dùng chất kích thích khác (Điều 14): Người phạm tội vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự vì họ có lỗi từ trước khi tự đặt mình vào trạng thái say (lỗi tiền hành vi).
• Giai đoạn thực hiện tội phạm và đồng phạm: Chuẩn bị phạm tội (Điều 17) và phạm tội chưa đạt (Điều 18) chỉ áp dụng đối với tội phạm thực hiện do lỗi cố ý trực tiếp. Chế định đồng phạm (Điều 20) đòi hỏi phải có sự "cố ý cùng thực hiện một tội phạm".
• Quyết định hình phạt, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ: Đánh giá tính chất và mức độ lỗi là căn cứ bắt buộc khi lượng hình; tái phạm và tái phạm nguy hiểm (Điều 49) chỉ áp dụng đối với tội do cố ý.

2. Thể hiện trong các quy định của Phần các tội phạm BLHS năm 1999:

• Vị trí của lỗi trong cấu thành tội phạm: Lỗi là yếu tố trung tâm của mặt chủ quan.
• Kỹ thuật lập pháp trong xây dựng cấu thành tội phạm:
  • Tội phạm có cấu thành vật chất: Người phạm tội phải có lỗi đối với cả hành vi lẫn hậu quả xảy ra.
  • Tội phạm có cấu thành hình thức: Chỉ đòi hỏi dấu hiệu lỗi cố ý đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội mà không bắt buộc phải có hậu quả xảy ra trên thực tế.
  • Trường hợp ngoại lệ của lỗi vô ý với cấu thành hình thức: Khoản 1 Điều 264 (vô ý làm lộ bí mật Nhà nước) và khoản 1 Điều 328 (vô ý làm lộ bí mật công tác quân sự).

---

Chương 3: Thực tiễn xét xử và việc hoàn thiện Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999 nhằm bảo đảm nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của LHS

Chương 3 tập trung vào đánh giá thực tiễn áp dụng và đưa ra phương hướng lập pháp:

1. Thực tiễn xét xử và những bất cập nảy sinh:

• Hoạt động điều tra, truy tố, xét xử đôi khi có sự nhầm lẫn giữa lỗi cố ý gián tiếp với lỗi vô ý vì quá tự tin (đặc biệt trong các vụ án sử dụng điện trái phép để chống trộm hoặc bảo vệ tài sản dẫn đến chết người).
• Tình trạng đánh giá mức độ lỗi chưa tương xứng với tính chất nguy hiểm của hành vi khi áp dụng hình phạt, dẫn đến việc lượng hình quá nặng hoặc quá nhẹ.
• Khó khăn trong việc xác định lỗi đối với các tội phạm xâm phạm trật tự an toàn giao thông đường bộ (khoản 4 Điều 202 BLHS).

2. Hạn chế của BLHS năm 1999:

• Thiếu các quy phạm định nghĩa tường minh về khái niệm lỗi, khái niệm người có lỗi, khái niệm hỗn hợp lỗi trong Phần chung.
• Chưa quy định hình thức lỗi như một dấu hiệu bắt buộc trong một số cấu thành tội phạm tăng nặng.
• Điều 45 BLHS (căn cứ quyết định hình phạt) chưa quy định rõ ràng nghĩa vụ của Hội đồng xét xử phải xem xét "tính chất và mức độ lỗi" của người phạm tội khi quyết định hình phạt.

3. Quan điểm và đề xuất hoàn thiện:

• Bổ sung vào Phần chung BLHS các quy định định nghĩa khái niệm lỗi hình sự, người có lỗi và nguyên tắc lỗi vô ý (chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi vô ý khi điều luật có quy định cụ thể).
• Sửa đổi Điều 45 BLHS theo hướng bổ sung căn cứ "tính chất và mức độ lỗi" vào các tiêu chí định lượng hình phạt.
• Hoàn thiện kỹ thuật mô tả mặt chủ quan trong các cấu thành tội phạm tại Phần các tội phạm để tránh áp dụng tùy nghi.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định 5 điểm mới chủ yếu về mặt khoa học pháp lý:

1. Là công trình chuyên khảo cấp luận án tiến sĩ đầu tiên trong khoa học luật hình sự Việt Nam kể từ sau khi pháp điển hóa năm 1985 nghiên cứu một cách toàn diện, đầy đủ và có hệ thống về nguyên tắc trách nhiệm do lỗi.
2. Xây dựng hệ thống các khái niệm lý luận mới:
   • Đưa ra định nghĩa khoa học về lỗi hình sự.
   • Đưa ra định nghĩa khoa học về người có lỗi hình sự.
   • Luận giải khái niệm và nội dung của nguyên tắc lỗi vô ý trong Luật hình sự.
3. Làm rõ sự thể hiện của nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong toàn bộ hệ thống quy phạm của Phần chung và Phần các tội phạm trong BLHS năm 1999, chỉ ra những điểm còn chưa tương thích về mặt lập pháp.
4. Đánh giá thực trạng điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự liên quan đến việc xác định lỗi, phân tích nguyên nhân của các sai sót trong thực tiễn định tội và quyết định hình phạt.
5. Đề xuất hệ thống các giải pháp hoàn thiện BLHS năm 1999 (bổ sung khái niệm lập pháp về lỗi, sửa đổi Điều 45 BLHS về căn cứ lượng hình, hoàn thiện các cấu thành tội phạm cụ thể).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do điều kiện khách quan, tác giả chưa tiếp cận trực tiếp toàn bộ các tài liệu gốc bằng tiếng nước ngoài của các học giả phương Tây (Beling, G. Êsec, T. Riler, Kant, Hegel...) mà phải nghiên cứu gián tiếp thông qua các tài liệu trích dẫn, dịch thuật của các nhà khoa học uy tín trong nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục nghiên cứu mở rộng nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong mối tương quan với trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại (khi pháp luật hình sự có sự sửa đổi, bổ sung) và khảo sát thực tiễn áp dụng nguyên tắc lỗi trong các dạng tội phạm phi truyền thống.

---

Giá trị tham khảo

Công trình có giá trị tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và cơ quan tư pháp: Cung cấp luận cứ khoa học phục vụ việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật hình sự; hỗ trợ Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên chuẩn hóa quy trình đánh giá lỗi khi định tội danh và quyết định hình phạt.
• Cán bộ nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh luật học: Là tài liệu tham khảo trong nghiên cứu lý luận tội phạm học, luật hình sự phần chung và phần các tội phạm.
• Học viên, sinh viên luật: Cung cấp hệ thống lý thuyết chuẩn mực về phân biệt các hình thức lỗi (cố ý trực tiếp, cố ý gián tiếp, vô ý vì quá tự tin, vô ý do cẩu thả).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa như thế nào về lỗi hình sự? Luận án định nghĩa: Lỗi là thái độ tâm lý của người phạm tội đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội do mình thực hiện và đối với hậu quả do hành vi đó gây ra thể hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ. Người phạm tội đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi có đủ điều kiện để lựa chọn, thực hiện hành vi khác không gây nguy hiểm cho xã hội.

2. Theo luận án, một người bị coi là có lỗi hình sự khi thỏa mãn các điều kiện cơ bản nào? Một người bị coi là có lỗi khi: (1) Có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định; (2) Có hoàn cảnh khách quan cho phép lựa chọn hành vi hợp pháp; (3) Tồn tại phương án xử sự không gây nguy hại cho xã hội nhưng người đó tự do lựa chọn phương án trái pháp luật; (4) Hành vi lựa chọn bị pháp luật hình sự cấm.

3. Điểm khác nhau căn bản giữa lỗi cố ý gián tiếp và lỗi vô ý vì quá tự tin là gì?

• Về lý trí: Trong cố ý gián tiếp, người phạm tội thấy trước hậu quả có thể xảy ra; trong vô ý vì quá tự tin, người phạm tội cũng thấy trước khả năng hậu quả nhưng tin rằng hậu quả sẽ không xảy ra hoặc ngăn ngừa được.
• Về ý chí: Trong cố ý gián tiếp, người phạm tội tuy không mong muốn nhưng có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra; trong vô ý vì quá tự tin, người phạm tội hoàn toàn không mong muốn hậu quả xảy ra và tin tưởng dựa trên các căn cứ chủ quan, khách quan thiếu chắc chắn rằng hậu quả sẽ được ngăn chặn.

4. Luận án chỉ ra những tội danh nào có cấu thành hình thức nhưng được thực hiện do lỗi vô ý trong BLHS năm 1999? Luận án chỉ rõ hai trường hợp cá biệt thuộc Phần các tội phạm là: Tội vô ý làm lộ bí mật Nhà nước (khoản 1 Điều 264) và Tội vô ý làm lộ bí mật công tác quân sự (khoản 1 Điều 328).

5. Luận án đề xuất sửa đổi nội dung cụ thể nào tại Điều 45 BLHS năm 1999 về quyết định hình phạt? Luận án đề xuất bổ sung căn cứ "tính chất và mức độ lỗi" vào Điều 45 BLHS nhằm buộc Tòa án phải đánh giá chính xác mức độ lỗi của người phạm tội như một căn cứ bắt buộc khi lượng hình.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi của Luật hình sự" của tác giả Lê Văn Luật là công trình nghiên cứu chuyên khảo có tính hệ thống về chế định lỗi và nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong khoa học luật hình sự Việt Nam. Tác giả đã luận giải bản chất của lỗi trên nền tảng triết học Mác - Lênin về tự do ý chí và trách nhiệm, xây dựng các định nghĩa khoa học về lỗi hình sự, người có lỗi và nguyên tắc lỗi vô ý. Đồng thời, luận án đã phân tích toàn diện sự thể hiện của nguyên tắc này trong BLHS năm 1999, đánh giá thực tiễn xét xử và đề xuất các giải pháp lập pháp cụ thể nhằm bảo đảm nguyên tắc trách nhiệm do lỗi trong tiến trình cải cách tư pháp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC TRÁCH NHIỆM DO LỖI CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Một số vấn đề lý luận về lỗi hình sự. Bản chất và khái niệm của lỗi hình sự. Bản chất của lỗi hình sự.

Trong cấu thành tội phạm, lỗi là một dấu hiệu bắt buộc phải có và thuộc mặt chủ quan của tội phạm, vì vậy lỗi là cơ sở để truy cứu TNHS, nếu một hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện, đã gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đáng kể cho xã hội được Luật hình sự bảo vệ nhưng không có lỗi thì không coi là tội phạm. Vâ ̣y lỗi là gì ?, khi nào thì một hành vi nguy hiểm cho xã hội được chủ thể thực hiện, đã gây ra thiệt hại hoặc đe dọa gây ra thiệt hại đáng kể cho các quan hệ xã hội được Luật hình sự bảo vệ bi ̣coi là có lỗi ?, và vì sao người bị coi là có lỗi khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đó phải chịu trách nhiệm hình sự?, trả lời được những điều đó cũng chính là làm rõ được bản chất của lỗi trong Luật hình sự. Khi nghiên cứu để đưa ra khái niê ̣m chung về lỗi hiǹ h sự , trên thế giới đã có nhiề u trường phái, quan điể m lý luâ ̣n khác nhau: “Beling (nhà bác học người Đức) coi lỗi như là mặt chủ quan của hành vi, không phải là yếu tố của cấu thành tội phạm, bởi ông cho rằng cấu thành tội phạm chỉ là đặc điểm khách quan của hành vi được quy định trong luật, vì vậy không thể bao gồm cả mặt chủ quan. Theo ông, lỗi là thái độ tâm lý của chủ thể đối với cấu thành tội phạm; lỗi không phải là dấu hiệu của cấu thành tội phạm mà là dấu hiệu độc lập của tội phạm, từ đó Beling cho rằng lỗi là điều kiện cần thiết của TNHS” [48, tr.Ê sec, GS, TS, Giám đốc Trung tâm Luật hình sự quốc tế của Cộng hòa liên bang Đức, đại diện cho trường phái dân chủ trong khoa học 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luật hình sự tư sản, cho rằng, “lỗi không phải là sự trách cứ của việc hình thành ý chí mà là sai lầm của ý chí nhằm vào việc thực hiện hành vi trái pháp luật.

Khía cạnh tâm lý của lỗi chính là nội dung thái độ tâm lý của chủ thể đối với hành vi dưới hình thức cố ý hoặc vô ý” [48, tr.Nôvakôvxki- đại biểu cho lý thuyết chủ quan về tội phạm cho rằng, lỗi là hạt nhân của tội phạm và hình phạt không phải dựa trên việc thực hiện hành vi tương ứng với cấu thành tội phạm mà là dựa trên cơ sở khuynh hướng nội tâm của chủ thể đối với khách thể được Luật hình sự bảo vệ. Giải thích về bản chất của lỗi, ông cho rằng, lỗi là yếu tố trong hoạt động tâm lý của chủ thể. Lỗi là cơ sở để trách cứ hành vi của người phạm tội do người phạm tội chưa cân nhắc kỹ lưỡng các tình huống cụ thể, chưa có sự chú ý cần thiết để không thực hiện hành vi trái pháp luật tương ứng với một cấu thành tội phạm. Người phạm tội đã thực hiện một hành vi mà anh ta không được phép làm hoặc là không thực hiện một việc mà anh ta phải thực hiện.Nôvakôvxki kết luận: lỗi là thói xấu của việc hình thành ý chí thể hiện việc chủ thể chưa có thái độ đúng mực đối với những giá trị được Luật hình sự bảo vệ.

Chủ thể đã có phản ứng đối với những yêu cầu của pháp luật chưa đúng như pháp luật đòi hỏi, đã không lựa chọn hành vi cần thiết với yêu cầu của pháp luật” [48, tr. Những nhà luật học theo lý thuyết khách quan về tội phạm thì lại coi lỗi là một dấu hiệu của tội phạm, biểu hiện mặt chủ quan của tội phạm.Riler (người Áo), đại biểu cho lý thuyết này cho rằng, “lỗi là thái độ tâm lý của chủ thể đối với hành vi trái pháp luật, vì vậy lỗi là mặt chủ quan của hành vi trái pháp luật”.Riler, lỗi được đặc trưng bởi 3 dấu hiệu sau [48, tr.34]: a/ Dấu hiệu sinh học: Điều kiện để có lỗi là chủ thể của hành vi trái pháp luật thuộc nhóm người theo quy định của pháp luật có thể truy cứu trách nhiệm hình sự được, tức là phải đạt độ tuổi nhất định và phải hoàn hảo về mặt tâm lý. Nói cách khác, điều kiện để có lỗi là có năng lực TNHS. 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] b/ Dấu hiệu tâm lý của lỗi: Nội dung của lỗi chính là thái độ tâm lý bên trong của chủ thể, chủ thể- người có năng lực TNHS phải là người có ý thức khi thực hiện hành vi, chủ thể nhận thức tính trái pháp luật trong hành vi của mình thì gọi là lỗi cố ý; khi hành vi là kết quả của sự thiếu cẩn thận thì gọi là lỗi vô ý.

c/ Dấu hiệu quy phạm của lỗi: T.Riler cho rằng việc xác định thái độ tâm lý của chủ thể đối với hành vi dưới hình thức cố ý hoặc vô ý chưa đủ để kết luận người đó có lỗi hay không. Để xác định lỗi, cần thiết phải đánh giá thái độ tâm lý của chủ thể từ gốc độ hành vi do người đó thực hiện có hợp pháp hay không, trên cơ sở đó mới có thể kết luận sự trách cứ của việc hình thành ý chí. Theo khái niệm lỗi về mặt thần học, trong khoa học Luật hình sự Đức ngay từ những năm 70 của thế kỷ XVII, người đã thực hiện tội phạm có dự mưu phải chịu trách nhiệm về tội ác của mình (Pufenđorf). Theo nhà luật học nổi tiếng người Italia Tr.Beccaria đã nêu lên quan điểm pháp lý hình sự có liên quan ở một mức độ nhất định đến cơ sở phương pháp luận của lỗi là: Vấn đề TNHS và hình phạt không thể gắn liền với sự khái niệm lỗi về mặt đạo đức và không thể thước đo duy nhất và đích thực của tội phạm là sự thiệt hại.

Hình phạt cần được áp dụng chỉ khi nào có sự cần thiết tuyệt đối chứ không phải là sự chịu trách nhiệm vì lỗi [9, tr. Theo quan điểm triết học duy tâm- chủ quan của nhà triết học người Đức Kant I, thì: Tự do ý chí là ở chỗ- trong tất cả các hành vi của chủ thể, chính nó là pháp luật; sự buộc tội về hình sự là một dạng của trách nhiệm đạo đức, mà cơ sở của nó là coi chủ thể là nguyên nhân tự do của một hành vi được thực hiện [9, tr. Còn theo quan điểm của chủ nghĩa duy tâm khách quan của Hêghen thì: Sự hiện diện của lý trí và ý chí chính là điều kiện chung của sự buộc tội; lỗi là ở trong sự khẳng định rằng, chủ thể là người biết suy nghĩ đã nhận thức và mong muốn…[9, tr. 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo quan điểm của những người đại diện cho trường phái cổ điển thì lỗi và trách nhiệm hoàn toàn dựa trên ý chí tự do tuyệt đối của con người, mà người này trong những điều kiện hoàn toàn như nhau có thể lựa chọn bất kỳ quyết định nào không trái với mình.

nhà hình sự học người Đức thuộc trường phái này đã coi cơ sở của việc buộc tội về hình sự là ý chí hoặc tự do của con người, được thể hiện trong sự hành động tùy tiện của cá nhân và phù hợp với động cơ , quyết tâm và ý định bên trong của người đó. Nhà hình sự học A.Phơbách ban đầ u coi sự buô ̣c tô ̣i không phu ̣ thuô ̣c vào tự do ý chí nhưng sau đó đã thừa nhâ ̣n ựt do ý chí là điều kiện của sự buô ̣c tô ̣i do lỗi …[9, tr. Tuy nhiên, những quan điể m nêu trên vẫn chưa giải quyết được vấn đề đặt ra là : Khi nào thì một hành vi nguy hiểm cho xã hội do con người thực hiện bi ̣coi là có lỗi ?, và dựa trên cơ sở nào mà Nhà nước có thể buô ̣c người đó phải chiụ trách nhiê ̣m về hành vi của ho ̣ ?. Vấn đề sẽ được lý giải dựa trên quan điể m của chủ nghiã Mác-Lênin về con người và hoa ̣t đô ̣ng của con người, và bản chất của lỗi sẽ được làm rõ trên cơ sở mối quan hệ biện chứng giữa “lỗi- tự do- trách nhiệm”.

Mối quan hệ biện chứng giữa lỗi- tự do và trách nhiệm: Theo Ph.Ăngghen: “tấ t cả thế giới mà chúng ta có thể nghiên cứu được là một hệ thống, một tập hợp gồ m các vậ t thể khăng khít với nhau ” [1, tr. Điều đó cũng có nghĩa là, mọi sự vật hiện tượng trong thế giới quan đều có mối liên hệ biện chứng với nhau, không có sự vâ ̣t hay hiê ̣n tươ ̣ng nào có tiń h đô ̣c lâ ̣p tuyê ̣t đố i. Nguyên lý về mố i liên hê ̣ ph ổ biến của Chủ nghĩa Mác - Lênin cũng chỉ ra rằ ng : Các sự vật hiện tượng trong thế giới khách quan là một thể thống nhất, giữa các sự vật và hiện tượng đó có sự tác động qua lại lẫn nhau , qui định và chuyển hóa cho nhau. Sự tồ n ta ̣i, thay đổ i và phát triể n các sự vâ ̣t hiê ̣n tươ ̣ng trong thế giới khách quan đề u diễn ra bởi sự tác động , chi phố i của 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những qui luâ ̣t khách quan.

Hoạt động của con người cũng là một hiện tượng của thực tại khách quan , do vâ ̣y nó cũng chịu sự chi phối của những qui luật khách quan. Nguyên nhân thúc đẩ y con người hành đô ̣ng , đươ ̣c hình thành có tính qui luâ ̣t , là kết quả của sự giao tiếp xã hội và là quá trình phát triển tâm sinh lý của người đó. Đồng thời, hoạt đô ̣ng của con người cũng bi ̣tác động , chịu sự ảnh hưởng của một môi trường sống, môi trường xã hội nhất định (đời sống vật chất, tinh thần, quan điểm chính trị-xã hội…). Tuy nhiên, lao động của con người đều là hoạt động có ý thức (người bình thường).

Chủ nghĩa Mác-Lênin tuy thừa nhận tính tất yếu, thừa nhận tính quy định trước trong xử sự của con người nhưng dựa trên cơ sở lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa tất nhiên và ngẫu nhiên, giữa tự do và tất yếu, giữa quy luật và hoạt động của con người, chủ nghĩa Mác-Lênin không phủ nhận tự do ý chí của con người.