Chương 1: Một số vấn đề lý luận về lỗi của cá nhân trong LHS Việt Nam. Chương 2: Lỗi của cá nhân trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam và ở một số nước trên thế giới. Chương 3: Định hướng tiếp tục hoàn thiện lỗi của cá nhân trong PLHS Việt Nam tương lai. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 KHÁI NIỆM, HÌNH THỨC VÀ MỐI LIÊN HỆ GIỮA LỖI CỦA CÁ NHÂN VỚI NĂNG LỰC TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VÀ TUỔI CHỊU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ 1.
Khái niệm và ý nghĩa lỗi của cá nhân trong Luật Hình sự 1. Khái niệm lỗi hình sự và ngƣời có lỗi trong tội phạm 1. Khái niệm và bản chất xã hội - pháp lý của lỗi hình sự a. Khái niệm và những cơ sở lý luận của lỗi hình sự Từ thời cổ đại, LHS đã xuất hiện với tư cách là một trong những ngành luật cơ bản nhất.
Song thời kỳ này, LHS chưa được xác định với tính chất là ngành khoa học như hiện nay. Trong khoa học LHS cũng như trong triết học và tâm lý học, lý luận về lỗi được xây dựng trên những cơ sở lý luận khác nhau nên đã có các quan điểm khác nhau. Theo đó, triết học đã ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình phát triển của khoa học LHS nói chung và chế định lỗi của cá nhân nói riêng. Vì vậy, các trường phái tồn tại trong lịch sử triết học cũng đóng vai trò nhất định đối với khoa học LHS và lỗi của cá nhân.
Cụ thể như sau: Từ những năm 70 của thế kỷ XVII, về mặt thần học, khoa học LHS Đức đã nêu khái niệm lỗi. Theo đó, lỗi là người đã thực hiện tội phạm có dự mưu phải chịu trách nhiệm về tội ác của mình (Pufendorf). Bước vào thế kỷ XVIII, các nhà khai sáng đã nêu lên quan điểm pháp lý hình sự có liên quan ở một mức độ nhất định đến cơ sở phương pháp luận của lỗi là: Vấn đề TNHS và hình phạt không thể gắn liền với khái niệm lỗi về mặt đạo đức và thước đo duy nhất và đích thực của tội phạm là sự thiệt hại; hình phạt cần được áp dụng chỉ khi nào có sự cần thiết tuyệt đối chứ không phải là sự chịu trách nhiệm vì lỗi. Tiêu biểu cho quan điểm này là nhà luật học nổi tiếng người Italia Tr.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhà triết học người Đức I.Kant dựa trên quan điểm triết học duy tâm - chủ quan cho rằng: Tự do ý chí là ở chỗ trong tất cả các hành vi của chủ thể chính nó là pháp luật; sự buộc tội về hình sự là một dạng của trách nhiệm đạo đức, mà cơ sở của nó là coi chủ thể là nguyên nhân tự do của một hành vi được thực hiện. Hêghen đã từng khẳng định: “Tự do là nhận thức được cái tất yếu, tất yếu sẽ mù quáng khi con người chưa nhận thức được nó” [29, tr. Khi dựa trên quan điểm chủ nghĩa duy tâm khách quan, ông cho rằng: sự hiện diện của lý trí và ý chí chính là điều kiện chung của sự buộc tội; lỗi là ở trong sự khẳng định rằng, chủ thể là người biết suy nghĩ đã nhận thức và đã mong muốn. Bên cạnh đó, những đại diện xuất sắc của trường phái triết học duy tâm đã xây dựng thành hệ thống lý luận các nguyên tắc, chế định… trong đó đã đề cập đến nguyên tắc cá thể hóa và phân hóa TNHS.
Trường phái này cho rằng, cần phân biệt ý định độc ác (cố ý) với sự không thận trọng (vô ý) như là hai hình thức lỗi chủ yếu [16, tr. Những người đại diện cho trường phái cổ điển trong khoa học LHS cho rằng: lỗi và trách nhiệm hoàn toàn dựa trên ý chí tự do tuyệt đối của con người, mà người này trong những điều kiện hoàn toàn như nhau có thể lựa chọn bất kỳ quyết định nào không trái với mình. Đại diện của trường phái này là nhà hình sự học A.Bernher và nhà hình sự học A. Nhà hình sự học người Đức A.Bernher coi cơ sở của việc buộc tội về hình sự là ý chí hoặc tự do của con người, được thể hiện trong sự hành động tùy tiện của cá nhân và phù hợp với động cơ, quyết tâm và ý định bên trong của người đó.
Còn nhà hình sự học A.Phơbách thời kỳ đầu coi là sự buộc tội không phụ thuộc vào tự do ý chí, nhưng sau đó đã thay đổi quan điểm và thừa nhận tự do ý chí là điều kiện của sự buộc tội do lỗi [5, tr. Chủ nghĩa Mác - Lênin ra đời, khẳng định tội phạm với tư cách là một 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạm trù lịch sử, một hiện tượng xã hội. Hành vi của con người được xem là hợp pháp khi con người lựa chọn một hành vi phù hợp với những chuẩn mực của xã hội để đạt được mục đích, thỏa mãn nhu cầu của mình. Ngược lại, hành vi của con người được xem là bất hợp pháp khi con người lựa chọn hành vi sai lệch với các chuẩn mực xã hội, trái pháp luật và trong trường hợp này con người phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình.
Theo Các Mác bản chất của con người là sự tổng hòa các mối quan hệ xã hội. Con người là một thực thể sinh vật có ý thức, thông qua nhận thức của mình, con người tiếp nhận và tạo nên mối quan hệ đối với xung quanh, qua đó con người xác định hành vi của mình. Vì vậy, khi xác định một hành vi có phải là tội phạm không thì cần thiết phải xét đến trạng thái tâm lý bên trong của chủ thể đã thực hiện hành vi đó (tức là trách nhiệm chỉ đặt ra khi có lỗi). Những người đại diện cho trường phái xã hội học đưa ra nguyên tắc về sự hợp lý của việc áp dụng các biện pháp tự vệ xã hội để thay thế cho nguyên tắc buộc tội chủ quan.
Theo đó, lỗi của chủ thể được coi là tình trạng nguy hiểm của người đó; ba phạm trù như lỗi, tình trạng năng lực và tình trạng không có năng lực là các tiêu chí của tính nguy hiểm cho xã hội, vv. Dưới góc độ tâm lý học, để đánh giá thái độ chủ quan của cá nhân, ngoài việc dựa vào biểu hiện khách quan của hành vi thì còn phải căn cứ vào diễn biến, trạng thái tâm lý bên trong của người đó (tức là yếu tố lỗi sẽ được đề cập khi nghiên cứu về cấu trúc tâm lý bên trong của hành vi phạm tội). Hành vi phạm tội là trường hợp cá biệt của hành vi con người và là hành vi có ý thức, thể hiện sự nhận thức và ý chí của chủ thể. Ý chí của hoạt động tâm lý con người luôn được xuất phát từ nhận thức, con người quyết định hành động trên cơ sở nhận thức đó.
TSKH Lê Văn Cảm, về cơ bản trong khoa học LHS vẫn tồn tại 03 trường phái lý luận chủ yếu về lỗi, gồm: Lý luận lỗi về tình trạng nguy hiểm 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - khi lỗi của người phạm tội được hiểu là tính nguy hiểm của nhân thân người đó, còn hành vi thì lại được coi là sự biểu hiện của chính tình trạng nguy hiểm ấy (các tác giả theo trường phái xã hội học); Lý luận về đánh giá lỗi - khi lỗi của chủ thể được xác định bằng sự phán xét có tính chất đánh giá của riêng Tòa án mà không cần tính đến thái độ tâm lý của người đó khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị LHS cấm (N.); Lý luận lỗi về mặt tâm lý - khi lỗi của một người được hiểu là thái độ tâm lý đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội mà người đó thực hiện và hậu quả do hành vi đó gây nên (V. Trong khoa học LHS Việt Nam vẫn còn các quan điểm khác nhau về lỗi. Những quan điểm về lỗi được thể hiện dưới đây là trong số những quan điểm khác nhau đó: Theo Từ điển Luật học: Lỗi được hiểu là thái độ tâm lý của một người phạm tội đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu quả nguy hiểm cho xã hội thể hiện dưới hình thức cố ý hoặc vô ý [3, tr. Theo đại đa số các nhà hình sự học thì lỗi là thái độ tâm lý của một người đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội của mình và hậu quả do hành vi đó gây ra được biểu hiện dưới hình thức cô ý hoặc vô ý [5, tr.
Theo Khoa luật Trường Đại học Quốc gia Hà Nội: Lỗi là thái độ tâm lý của chủ thể đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội và đối với hậu quả của hành vi ấy gây ra cho xã hội thể hiện dưới dạng cố ý hoặc vô ý [24, tr. TSKH Lê Cảm: Lỗi hình sự là mặt chủ quan của tội phạm và là một trong những điều kiện bắt buộc của TNHS, đồng thời là thái độ tâm lý của người có năng lực TNHS và đủ tuổi chịu TNHS đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội bị LHS cấm mà người đó thực hiện và hậu quả do hành vi ấy gây nên dưới hình thức cố ý hoặc vô ý [6, tr. TS Nguyễn Ngọc Hòa: Lỗi là sự phủ định chủ quan đòi hỏi 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của xã hội. Chủ thể bị coi là có lỗi khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nếu họ đã lựa chọn hành vi đó trong khi có đủ điều kiện lựa chọn xử sự khác phù hợp với đòi hỏi của xã hội [20, tr.
Theo Tiến sĩ Phạm Văn Beo: Lỗi là thái độ tâm lý của con người đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội của mình và đối với hậu quả do hành vi đó gây ra được biểu hiện dưới hình thức cố ý hoặc vô ý [3, tr. Mặc dù còn tồn tại sự khác nhau nhất định trong cách tiếp cận, tên gọi của vấn đề, nhưng về cơ bản các các nhà khoa học đều thống nhất cho rằng lỗi là yếu tố thuộc mặt chủ quan của tội phạm, là sự kết hợp giữa yếu tố lý trí và yếu tố ý chí, trong đó yếu tố lý trí thể hiện khả năng nhận thức hoặc không nhận thức được tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi, còn yếu tố ý chí thể hiện năng lực điều khiển hành vi hoặc kiềm chế việc thực hiện hành vi đó để thực hiện một xử sự khác không trái với lợi ích của xã hội.