Luận Văn Thạc Sĩ Về Nguyên Tắc Hai Cấp Xét Xử Trong Pháp Luật Tố Tụng Dân Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích nguyên tắc hai cấp xét xử trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và toàn diện.

• Tác giả: Lê Văn Cao
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Công Bình
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Dân sự
• Đề tài: Nguyên Tắc Hai Cấp Xét Xử Trong Pháp Luật Tố Tụng Dân Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Luật học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.2. CƠ SỞ CỦA NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.3. MỐI QUAN HỆ CỦA NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VỚI MỘT SỐ NGUYÊN TẮC CƠ BẢN KHÁC CỦA LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.4. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG QUYẾT ĐỊNH ĐẾN VIỆC THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.5. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN
• 2.1. NỘI DUNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ TÒA ÁN THỰC HIỆN CHẾ ĐỘ HAI CẤP XÉT XỬ VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN
• 2.2. NỘI DUNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ XÉT LẠI BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH CÓ HIỆU LỰC PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN
• 2.3. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐIỀU CHỈNH CỦA NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 3.1. CÁC YÊU CẦU NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐIỀU CHÍNH CỦA NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 3.2. CÁC KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐIỀU CHỈNH CỦA NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM
• 3.3. Kết luận chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về nguyên tắc hai cấp xét xử trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam

Nguyên tắc hai cấp xét xử là một trong những nguyên tắc cơ bản trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam. Nguyên tắc này không chỉ đảm bảo quyền lợi của các đương sự mà còn góp phần nâng cao chất lượng xét xử. Việc hiểu rõ về nguyên tắc này giúp các bên liên quan có cái nhìn tổng quát hơn về quy trình tố tụng và quyền lợi của mình trong các vụ án dân sự.

1.1. Khái niệm nguyên tắc hai cấp xét xử trong tố tụng dân sự

Nguyên tắc hai cấp xét xử được hiểu là quy trình xét xử các vụ án dân sự qua hai cấp độ: cấp sơ thẩm và cấp phúc thẩm. Cấp sơ thẩm là nơi đầu tiên giải quyết vụ án, trong khi cấp phúc thẩm có nhiệm vụ xem xét lại các bản án đã được tuyên tại cấp sơ thẩm.

1.2. Ý nghĩa của nguyên tắc hai cấp xét xử

Nguyên tắc này không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các đương sự mà còn đảm bảo tính khách quan và công bằng trong quá trình xét xử. Nó giúp phát hiện và khắc phục những sai sót có thể xảy ra trong quá trình xét xử sơ thẩm.

II. Vấn đề và thách thức trong việc thực hiện nguyên tắc hai cấp xét xử

Mặc dù nguyên tắc hai cấp xét xử đã được quy định rõ ràng trong pháp luật, nhưng việc thực hiện vẫn gặp nhiều khó khăn. Các thách thức này có thể đến từ sự thiếu hiểu biết của các đương sự, sự chồng chéo trong thẩm quyền của các Tòa án, và cả sự thiếu hụt về nguồn lực trong hệ thống tư pháp.

2.1. Những khó khăn trong quy trình xét xử

Quy trình xét xử tại các Tòa án thường bị kéo dài do nhiều nguyên nhân, từ việc thiếu nhân lực đến sự phức tạp của các vụ án. Điều này dẫn đến việc các vụ án không được giải quyết kịp thời, gây thiệt hại cho các đương sự.

2.2. Sự chồng chéo trong thẩm quyền xét xử

Sự chồng chéo trong thẩm quyền giữa các Tòa án khác nhau có thể dẫn đến tình trạng lẫn lộn trách nhiệm, làm cho việc giải quyết vụ án trở nên khó khăn hơn. Điều này cần được khắc phục để đảm bảo tính hiệu quả của nguyên tắc hai cấp xét xử.

III. Phương pháp và giải pháp nâng cao hiệu quả nguyên tắc hai cấp xét xử

Để nâng cao hiệu quả của nguyên tắc hai cấp xét xử, cần có những giải pháp cụ thể nhằm cải thiện quy trình tố tụng và tăng cường năng lực cho các Tòa án. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý hồ sơ và quy trình xét xử có thể là một trong những giải pháp hiệu quả.

3.1. Cải cách quy trình tố tụng

Cần thiết phải cải cách quy trình tố tụng để giảm thiểu thời gian xét xử và nâng cao chất lượng quyết định của Tòa án. Việc đơn giản hóa thủ tục và tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan liên quan là rất quan trọng.

3.2. Đào tạo và nâng cao năng lực cho Thẩm phán

Đào tạo và nâng cao năng lực cho đội ngũ Thẩm phán là một yếu tố quan trọng để đảm bảo tính chính xác và công bằng trong xét xử. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp với thực tiễn và yêu cầu của pháp luật.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về nguyên tắc hai cấp xét xử

Việc áp dụng nguyên tắc hai cấp xét xử trong thực tiễn đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Nhiều vụ án đã được giải quyết nhanh chóng và hiệu quả hơn nhờ vào việc thực hiện đúng quy trình này. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để nâng cao hơn nữa hiệu quả của nguyên tắc này.

4.1. Kết quả thực tiễn từ các vụ án dân sự

Nhiều vụ án đã được giải quyết thành công nhờ vào việc áp dụng nguyên tắc hai cấp xét xử. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các đương sự mà còn nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học kinh nghiệm từ thực tiễn xét xử cho thấy rằng việc thực hiện nguyên tắc hai cấp xét xử cần phải được cải thiện liên tục. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp để đảm bảo tính hiệu quả và công bằng trong xét xử.

V. Kết luận và tương lai của nguyên tắc hai cấp xét xử trong pháp luật Việt Nam

Nguyên tắc hai cấp xét xử là một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam. Để đảm bảo nguyên tắc này được thực hiện hiệu quả, cần có những cải cách đồng bộ và sự nỗ lực từ tất cả các bên liên quan. Tương lai của nguyên tắc này sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng và cải tiến của hệ thống tư pháp.

5.1. Tương lai của nguyên tắc hai cấp xét xử

Tương lai của nguyên tắc hai cấp xét xử sẽ phụ thuộc vào việc cải cách hệ thống tư pháp và nâng cao năng lực cho các Tòa án. Cần có những chính sách rõ ràng để đảm bảo nguyên tắc này được thực hiện một cách hiệu quả.

5.2. Đề xuất cho các nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phân tích sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện nguyên tắc hai cấp xét xử. Điều này sẽ giúp đưa ra những giải pháp cụ thể và khả thi hơn trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý và nâng cao chất lượng phán quyết của Tòa án là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu. Thống kê thực tiễn xét xử cho thấy tỷ lệ các bản án dân sự sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị lên cấp phúc thẩm hàng năm dao động trong khoảng 20% đến 28%, trong đó có tới 15% đến 18% số vụ việc bị Tòa án cấp trên tuyên hủy hoặc sửa án do vi phạm thủ tục hoặc sai sót trong đánh giá chứng cứ. Tình trạng các vụ án dân sự bị kéo dài thời gian giải quyết trung bình từ 18 đến 36 tháng qua nhiều lần xét xử lại đang gây lãng phí lớn về thời gian, tiền bạc của đương sự và ngân sách Nhà nước.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ những bất cập trong việc áp dụng nguyên tắc hai cấp xét xử, hiện tượng chồng chéo thẩm quyền giữa Tòa án nhân dân cấp huyện và cấp tỉnh, cùng sự thiếu hụt quy trình tố tụng rút gọn. Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về nguyên tắc hai cấp xét xử trong luật tố tụng dân sự, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật thực định và khảo sát thực tiễn áp dụng tại Tòa án các cấp. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống Tòa án nhân dân tại Việt Nam trong giai đoạn 2005 - 2012, đối chiếu qua các địa bàn trọng điểm như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Thừa Thiên Huế và Thái Nguyên. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa then chốt nhằm cung cấp luận cứ khoa học cho việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng Dân sự, hướng tới mục tiêu giảm 30% thời gian thụ lý giải quyết án và nâng cao 100% tính minh bạch, độc lập của hệ thống tư pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về Nhà nước và pháp luật, kết hợp với học thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa về bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong hoạt động tư pháp. Bên cạnh đó, đề tài tiếp cận lý thuyết luật học so sánh giữa hai truyền thống pháp lý lớn: hệ thống Dân luật (Civil Law) áp dụng chế độ hai cấp xét xử sơ thẩm - phúc thẩm với mục tiêu kiểm tra tính hợp pháp và có căn cứ của bản án; và hệ thống Thông luật (Common Law) áp dụng nguyên tắc chung thẩm với sự tham gia của bồi thẩm đoàn phán quyết về tình tiết sự kiện.

Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi:

1. Nguyên tắc hai cấp xét xử (Điều 17 BLTTDS): Tư tưởng chỉ đạo mang tính quyền lực Nhà nước, quy định một vụ việc dân sự được xét xử sơ thẩm lần đầu và chỉ có thể được xét xử lại lần thứ hai ở cấp phúc thẩm khi có kháng cáo, kháng nghị hợp pháp.
2. Cấp xét xử sơ thẩm (Điều 33, 34 BLTTDS): Giai đoạn Tòa án lần đầu tiên xem xét, đánh giá toàn diện các tình tiết khách quan và ra bản án chưa có hiệu lực ngay.
3. Cấp xét xử phúc thẩm (Điều 242 BLTTDS): Giai đoạn Tòa án cấp trên trực tiếp xét lại bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị nhằm khắc phục sai sót.
4. Hiệu lực pháp luật của bản án (Điều 19, Điều 375 BLTTDS): Tính bắt buộc thi hành tuyệt đối của phán quyết đã qua thời hạn 15 ngày kháng cáo hoặc 30 ngày kháng nghị mà không có sự phản đối hợp pháp.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Hiến pháp 1992, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2002, BLTTDS 2004, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLTTDS 2011) và các báo cáo tổng kết công tác ngành Tòa án.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 120 vụ án dân sự điển hình được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (stratified purposive sampling). Mẫu khảo sát được chia thành 2 nhóm: 70 vụ án thuộc thẩm quyền TAND cấp huyện (tập trung vào tranh chấp quyền sử dụng đất, hợp đồng vay nợ) và 50 vụ án thuộc thẩm quyền TAND cấp tỉnh (tranh chấp kinh doanh thương mại, sở hữu trí tuệ và các vụ việc có yếu tố nước ngoài). Phương pháp phân tích văn bản kết hợp phân tích án lệ được lựa chọn nhằm bóc tách chính xác những xung đột giữa câu chữ điều luật và việc áp dụng trên thực tế xét xử. Toàn bộ quá trình nghiên cứu và xử lý dữ liệu được tiến hành trong 18 tháng (từ tháng 6/2011 đến tháng 1/2013).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực chứng 120 hồ sơ vụ án đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

• Bất cập trong phân định thẩm quyền sơ thẩm: Tiêu chí phân cấp thẩm quyền dựa trên yếu tố nước ngoài bộc lộ sự bất hợp lý rõ rệt. Khoảng 42% các vụ việc có đương sự ở nước ngoài có tính chất tranh chấp rất giản đơn (như vụ kiện đòi nợ 400.000 USD, tổng nợ gốc và lãi 463.000 USD tại TAND tỉnh Thừa Thiên Huế theo Bản án số 05/2012/DS-ST) nhưng vẫn buộc phải thụ lý ở cấp tỉnh. Trong khi đó, các tranh chấp đất đai phức tạp có giá trị hàng chục tỷ đồng lại giao cho TAND cấp huyện, nơi đội ngũ cán bộ còn hạn chế về kinh nghiệm.
• Thiếu vắng thủ tục rút gọn: Pháp luật hiện hành thiếu cơ chế xét xử giản lược, khiến hơn 60% các vụ việc dân sự có tình tiết rõ ràng vẫn phải trải qua đầy đủ 5 bước tố tụng nghiêm ngặt (khai mạc, hỏi, tranh luận, nghị án, tuyên án). Thời gian giải quyết một vụ án đơn giản bị kéo dài từ 4 đến 6 tháng, gây quá tải cục bộ cho hệ thống Tòa án cấp huyện.
• Hiện tượng án bị hủy, sửa và xét xử vòng vo: Tỷ lệ các bản án sơ thẩm bị cấp phúc thẩm hủy để xét xử lại chiếm khoảng 16% trong tập mẫu nghiên cứu. Điển hình như vụ án tranh chấp nhà đất tại quận Bình Thạnh, TP. Hồ Chí Minh đã kéo dài suốt 4 năm (2007 - 2011), trải qua 2 lần xét xử sơ thẩm và 2 lần phúc thẩm với các phán quyết trái ngược nhau hoàn toàn (từ bác đơn, buộc trả nhà, đến công nhận công sức tôn tạo 500 triệu đồng rồi rút xuống còn 3 triệu đồng).
• Sự can thiệp dàn trải của Viện Kiểm sát: Việc mở rộng thẩm quyền tham gia phiên tòa sơ thẩm của Kiểm sát viên theo Điều 21 Luật sửa đổi năm 2011 khiến 85% các phiên tòa dân sự có mặt Viện Kiểm sát, làm gia tăng khoảng 25% chi phí tổ chức phiên tòa nhưng hiệu quả thực chất chưa cao, nhiều trường hợp mang tính hình thức.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các tồn tại trên bắt nguồn từ cơ chế tổ chức bộ máy và trình độ nguồn nhân lực tư pháp. Cơ cấu Hội đồng xét xử sơ thẩm gồm 1 Thẩm phán và 2 Hội thẩm nhân dân theo nguyên tắc biểu quyết đa số (Điều 52 BLTTDS) đang tồn tại lỗ hổng, khi trình độ chuyên môn của Hội thẩm còn hạn chế, dẫn đến phán quyết thiếu tính thuyết phục pháp lý. Hơn nữa, tâm lý ỷ lại của một bộ phận Thẩm phán cấp huyện thể hiện qua việc thường xuyên "xin ý kiến chỉ đạo" từ TAND cấp tỉnh, làm triệt tiêu tính độc lập giữa hai cấp xét xử được quy định tại Điều 12 Hiến pháp và Điều 13 BLTTDS.

Dữ liệu nguyên nhân hủy, sửa án phúc thẩm có thể được mô hình hóa qua bảng tổng hợp sau:

Nhóm nguyên nhân sai sót	Tỷ lệ phần trăm (%)	Biểu hiện thực tế
Thu thập và đánh giá chứng cứ chưa đầy đủ	45%	Bỏ sót tư cách đương sự, định giá sai tài sản
Áp dụng sai quy định pháp luật nội dung	35%	Tính sai lãi suất ngân hàng, chia thừa kế nhầm diện
Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng	20%	Xử vượt quá yêu cầu khởi kiện, tống đạt sai địa chỉ

Các phát hiện này hoàn toàn tương thích với nghiên cứu của các chuyên gia đầu ngành giai đoạn 2003 - 2007, khẳng định sự cần thiết phải chuyển dịch từ mô hình Tòa án theo địa giới hành chính sang mô hình Tòa án sơ thẩm khu vực.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả điều chỉnh của nguyên tắc hai cấp xét xử, luận văn đưa ra 4 nhóm khuyến nghị mang tính hành động cụ thể:

• Tái cấu trúc thẩm quyền xét xử sơ thẩm và phúc thẩm: Hoàn thiện Luật Tổ chức Tòa án nhân dân theo hướng thành lập các Tòa án sơ thẩm khu vực, chuyển giao khoảng 80% thẩm quyền giải quyết các tranh chấp dân sự sơ thẩm về cấp này. Giảm tải 50% số lượng vụ việc đơn giản cho TAND cấp tỉnh để tập trung chuyên sâu cho công tác xét xử phúc thẩm.
  • Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2014 - 2016.
  • Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương.
• Luật hóa thủ tục tố tụng dân sự rút gọn: Bổ sung chương riêng về thủ tục rút gọn trong BLTTDS đối với các vụ án có giá ngạch tranh chấp dưới 100 triệu đồng hoặc chứng cứ rõ ràng, đương sự thừa nhận nghĩa vụ. Cắt giảm thời gian chuẩn bị xét xử từ 120 ngày xuống còn tối đa 30 ngày.
  • Thời gian thực hiện: Hoàn thành trong năm 2015.
  • Chủ thể thực hiện: Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Tòa án nhân dân Tối cao.
• Nâng cao năng lực chuyên môn và tính độc lập của Thẩm phán: Chuẩn hóa quy trình đào tạo, tổ chức tối thiểu 2 khóa bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu bắt buộc mỗi năm cho 100% Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân. Xóa bỏ triệt để cơ chế thỉnh thị án giữa Tòa án cấp dưới và Tòa án cấp trên nhằm bảo đảm phán quyết sơ thẩm mang tính độc lập thực chất.
  • Thời gian thực hiện: Định kỳ hàng năm giai đoạn 2013 - 2020.
  • Chủ thể thực hiện: Học viện Tòa án, Tòa án nhân dân các cấp.
• Phân định rõ thẩm quyền Tòa chuyên trách và giới hạn vai trò Viện Kiểm sát: Quy định Tòa Dân sự TAND Tối cao chỉ thực hiện chức năng giám đốc thẩm, tái thẩm; chuyển toàn bộ thẩm quyền phúc thẩm về các Tòa Dân sự phúc thẩm chuyên trách. Đồng thời, thu hẹp diện kiểm sát trực tiếp tại phiên tòa sơ thẩm đối với án dân sự thông thường để tiết kiệm 30% ngân sách tố tụng.
  • Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2015 - 2018.
  • Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân Tối cao, Viện kiểm sát nhân dân Tối cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Dân sự & Tố tụng Dân sự: Tiếp cận hệ thống lý luận hoàn chỉnh về 2 cấp xét xử, tham khảo khung phương pháp nghiên cứu 120 hồ sơ án lệ và cấu trúc luận văn 3 chương đạt chuẩn học thuật.
• Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Thẩm tra viên: Nhận diện 3 nhóm sai sót nghiệp vụ phổ biến (thu thập chứng cứ, định giá, áp dụng luật) nhằm nâng cao kỹ năng điều hành phiên tòa, giảm thiểu tỷ lệ án bị hủy sửa dưới mức 5%.
• Luật sư và Chuyên viên pháp lý tranh tụng: Nắm chắc các quy định về thời hạn kháng cáo 15 ngày, kháng nghị 30 ngày, quyền thu thập chứng cứ theo Điều 6 BLTTDS để xây dựng chiến lược bảo vệ quyền lợi tối ưu cho thân chủ tại 2 cấp tòa.
• Cán bộ lập pháp và hoạch định chính sách tư pháp: Khai thác các cứ liệu thực chứng từ các vụ án thực tế để xây dựng dự thảo Luật Tổ chức TAND năm 2014 và Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015.

Câu hỏi thường gặp

• Bản chất của nguyên tắc hai cấp xét xử trong tố tụng dân sự là gì? Đây là nguyên tắc hiến định quy định một vụ việc dân sự được Tòa án giải quyết lần đầu ở cấp sơ thẩm và có quyền được xét lại lần thứ hai ở cấp phúc thẩm nếu có kháng cáo, kháng nghị hợp pháp. Mục tiêu cốt lõi là bảo đảm sự thận trọng, khắc phục sai lầm và bảo vệ tối đa quyền lợi của đương sự.
• Khác biệt cơ bản giữa cấp xét xử sơ thẩm và cấp xét xử phúc thẩm là gì? Cấp sơ thẩm giải quyết toàn diện nội dung tranh chấp lần đầu dựa trên yêu cầu khởi kiện. Cấp phúc thẩm chỉ xem xét lại tính hợp pháp và có căn cứ của phần bản án bị kháng cáo, kháng nghị; phán quyết phúc thẩm có hiệu lực thi hành ngay lập tức theo Điều 17 BLTTDS.
• Thời hạn kháng cáo và kháng nghị bản án dân sự sơ thẩm được quy định ra sao? Theo Điều 245 và Điều 252 BLTTDS, thời hạn kháng cáo của đương sự là 15 ngày kể từ ngày tuyên án (hoặc từ ngày nhận tống đạt hợp lệ). Thời hạn kháng nghị của Viện Kiểm sát cùng cấp là 15 ngày, của Viện Kiểm sát cấp trên trực tiếp là 30 ngày.
• Tại sao thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm không phải là cấp xét xử thứ ba? Giám đốc thẩm và tái thẩm là thủ tục xét lại đặc biệt đối với các bản án đã có hiệu lực pháp luật khi phát hiện vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc có tình tiết mới làm thay đổi bản chất vụ án. Đương sự không có quyền kháng cáo mà chỉ có quyền khiếu nại, đề nghị người có thẩm quyền kháng nghị.
• Bất cập lớn nhất trong thẩm quyền sơ thẩm của TAND cấp tỉnh hiện nay là gì? Luật quy định mọi vụ việc có yếu tố nước ngoài đều thuộc TAND cấp tỉnh thụ lý, dẫn đến các vụ kiện đòi nợ đơn giản trị giá 400.000 USD cũng dồn lên cấp tỉnh. Ngược lại, TAND cấp huyện phải gánh các vụ án đất đai hàng chục tỷ đồng rất phức tạp, gây mất cân đối khối lượng công việc.

Kết luận

• Khẳng định nguyên tắc hai cấp xét xử là trụ cột pháp lý bảo đảm công lý và quyền con người trong tố tụng dân sự Việt Nam.
• Hệ thống hóa toàn diện 4 mối quan hệ mật thiết giữa nguyên tắc hai cấp xét xử với nguyên tắc pháp chế, độc lập tư pháp và nghĩa vụ chứng minh.
• Chỉ rõ các điểm nghẽn thực tế qua khảo sát 120 vụ án: sự quá tải án sơ thẩm, thiếu thủ tục rút gọn và tỷ lệ hủy sửa án còn ở mức 16%.
• Đề xuất lộ trình 4 bước hoàn thiện thể chế tư pháp, hướng tới thành lập Tòa án sơ thẩm khu vực và chuẩn hóa 100% đội ngũ Thẩm phán.
• Đóng góp nguồn tài liệu tham khảo nền tảng cho công tác lập pháp và nghiên cứu học thuật giai đoạn 2013 - 2020.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. Khái niệm nguyên tắc hai cấp xét xử trong pháp luật tố tụng dân sự Để tìm hiểu khái niệm nguyên tắc hai cấp xét xử trong pháp luật TTDS Việt Nam một cách toàn diện, trƣớc hết cần tìm hiểu các khái niệm liên quan nhƣ “nguyên tắc”, “xét xử”, “sơ thẩm”, “phúc thẩm”. Đồng thời tìm hiểu mối liến hệ giữa các cấp xét xử với nhau trong mối tƣơng quan của hoạt động TTDS.

“Nguyên tắc” trong tiếng Việt là “cách thức làm đầu mối cho các việc khác” [2, tr.1029], hay nguyên tắc là thuật ngữ đƣợc dùng để chỉ “điều cơ bản đã định ra, nhất thiết phải tuân theo trong một loạt việc làm” [26, tr. Trong khi đó, nguyên tắc cơ bản trong một đạo luật là những quy định mang tính khái quát, những quan điểm, tƣ tƣởng chỉ đạo xuyên suốt trong cả đạo luật đó [47, tr. Những nguyên tắc này thể hiện nhận thức, quan điểm về mục đích, vai trò của TTDS, quan niệm về tổ chức tƣ pháp dân sự cũng nhƣ việc thực hiện các hoạt động TTDS. “Xét xử” trong tiếng Việt có nghĩa là “xét rõ các sự kiện rồi xử theo đúng pháp luật” [2, tr.

Còn theo Từ điển Luật học, “xét xử” là hoạt động do Tòa án tiến hành theo pháp luật tố tụng, trong đó Tòa án, sau khi nghiên cứu một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ các các tình tiết của vụ án, tiến hành giải quyết và xử lí vụ án bằng việc ra bản án và các quyết định cần thiết có liên quan” [43, tr. Bên cạnh đó, về phƣơng diện tổ chức quyền lực nhà nƣớc xét xử còn đƣợc hiểu là hoạt động đặc trƣng, là chức 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] năng, nhiệm vụ của Tòa án. Tòa án là cơ quan duy nhất ở nƣớc ta có chức năng xét xử, mọi bản án do các Tòa án tuyên đều phải thông qua hoạt động xét xử. Từ phƣơng diện này, có thể hiểu xét xử là một dạng hoạt động đặc biệt của Nhà nƣớc do Tòa án tiến hành theo trình tự, thủ tục và các nguyên tắc nhất định nhằm giải quyết khách quan, toàn diện, đầy đủ các vụ án.

Đối với khái niệm xét xử vụ việc dân sự (VVDS) đƣợc hiểu là dạng hoạt động đặc biệt của Tòa án tiến hành theo trình tự, thủ tục và các nguyên tắc nhất định nhằm giải quyết các VVDS bằng việc ra bán án, quyết định theo quy định của pháp luật. “Cấp” trong tiếng Việt nghĩa là “tầng lớp sự việc” [2, tr. Hiện nay mặc dù trong hoạt động tố tụng nói riêng hay trong hoạt động và tổ chức của lĩnh vực tƣ pháp nhiều ngƣời đề cập đến cấp xét xử một cách phổ biến. Thế nhƣng pháp luật hiện hành lại không định nghĩa cụ thể khái niệm “cấp xét xử”.

Trong khoa học pháp lý Liên xô cũ, ngƣời ta quan niệm cấp xét xửnhƣ là “giai đoạn xem xét vụ án tại Toà án với thẩm quyền xác định.” Quan niệm này cũng đƣợc nhận thức tƣơng đối phổ biến trong khoa học pháp lý nƣớc ta. Xuất phát từ đây, ngƣời ta cho rằng trong tố tụng tồn tại các cấp xét xử là xét xử sơ thẩm, xét xử phúc thẩm, xét xử giám đốc thẩm và tái thẩm. [20] Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng cấp xét xử là hình thức tổ chức tố tụng thể hiện quan điểm của Nhà nƣớc về xét xử các vụ án nhằm bảo đảm tính chính xác, khách quan trong phán quyết của Toà án,bảo vệ các quyền tự do dân chủ của công dân. Vì vậy, các quốc gia đều áp dụng nguyên tắc vụ án có thể đƣợc tổ chức xét xử nhiều lần và tổ chức hệ thống Toà án để thực hiện nguyên tắc đó trong thực tế.

Cấp xét xử không đơn thuần chỉ là thủ tục tố tụng; nó còn liên quan nhiều đến cách tổ chức tố tụng, tổ chức Toà án để thực hiện việc xét xử lại vụ án [20]. “Tố tụng, tố tụng dân sự” theo từ điển Hán Việt "tố tụng" là việc thƣa 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] kiện, "tố tụng pháp lý" là việc pháp luật quy định những thủ tục về cách tố tụng [1, tr. Hay Tố tụng" là vạch tội và đƣa ra cửa công để phân giải phải trái do chữ "tố" là vạch tội; chữ "tụng" là thƣa kiện ở cửa công để xin phân phải trái" [21, tr. Nhƣ vậy có thể hiểu đơn giản “tố tụng” là việc thƣa kiện ở Tòa án.

TTDS đƣợc hiểu là trình tự, thủ tục giải quyết các VVDS, các VADS tại Tòa án; trình tự, thủ tục thi hành án dân sự. “Sơ thẩm”, trong tiếng Việt là “xét xử một vụ án với tƣ cách là Tòa án ở cấp xử thấp nhất" [45, tr.869] hay là “xét xử lần đầu một vụ việc ở Tòa án cấp thấp” [48, tr. Dƣới góc độ thuật ngữ pháp lý, "Sơ thẩm là việc Tòa án xét xử lần đầu một vụ án" [33, tr. Từ những khái niệm trên có thể hiểu, XXST là hoạt động xét xử lần đầu VVDS của Tòa án cấp cấp sơ thẩm, kết quả giải quyết vụ việc đƣợc thể hiện bằng bản án, quyết định của Tòa án và có thể bị kháng cáo, kháng nghị để xét xử lại ở Tòa án cấp phúc thẩm theo trình tự, thủ tục luật định.

“Phúc thẩm”, trong tiếng Việt là “việc Tòa án cấp trên xét xử lại một vụ án do Tòa án cấp dƣới đã xử sơ thẩm mà có chống án” [45, tr. Dƣới góc độ thuật ngữ pháp lý “Phúc thẩm dân sự là việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét lại VADS mà bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án cấp dƣới chƣa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật [40, tr.174] hay « Phúc thẩm dân sự là việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét lại VADS mà bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án sơ thẩm chƣa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật [41, tr. Nhƣ vậy có thể hiểu XXPT là việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chƣa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị. Trong hoạt động TTDS của Tòa án, dựa trên nội dung, mục đích và cơ sở pháp lý, hai cấp XXST và phúc thẩm có mối liên hệ với nhau đƣợc thể hiện ở các điểm sau: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thứ nhất, tại cấp XXST tất cả những vấn đề thuộc nội dung vụ việc lần đầu đƣợc xem xét, đánh giá và kết luận, trong khi đó cấp phúc thẩm xét xử lại vụ việc đƣợc xét xử ở cấp sơ thẩm mà bán án, quyết định bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật.

Nhƣ thế, việc XXPT luôn đi sau, dựa trên bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm. Có bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chƣa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị mới có việc XXPT, mới có bản án, quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm. Thứ hai, mục đích của XXST là giải quyết các vấn đề dựa trên yêu cầu của các đƣơng sự theo quy định của pháp luật để có quyết định, bản án bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và công dân. Trong khi đó, mục đích của XXPT là nhằm kiểm tra tính hợp pháp và có căn cứ của bản án, quyết định sơ thẩm chƣa có hiệu lực bị kháng cáo, kháng nghị.

XXPT nhằm khắc phục, sửa chữa những sai lầm có thể có trong những bản án, quyết định chƣa có hiệu lực của Tòa án cấp sơ thẩm. Thứ ba, cơ sở phát sinh hoạt động giải quyết các VADS ở cấp sơ thẩm là dựa trên yêu cầu, hành vi khởi kiện của các cá nhân, cơ quan, tổ chức. Trong khi đó cơ sở phát sinh của cấp XXPT là dựa trên kháng cáo của đƣơng sự, ngƣời đại diện hợp pháp của cơ quan, tổ chức hoặc kháng nghị của Viện kiểm sát (VKS). Từ nội dung kháng cáo, kháng nghị Tòa án cấp phúc thẩm sẽ xem xét tính hợp pháp và tính có căn cứ của các phán quyết mà Tòa án cấp sơ thẩm đã đƣa ra.

Do đó, Tòa án cấp phúc thẩm không thể xét xử những nội dung vƣợt ra ngoài phạm vi những vấn đề mà cấp sơ thẩm đã xem xét, quyết định. Hoạt động TTDS là một dạng của hoạt động thực tiễn, có tính khoa học. Để đảm bảo hoạt động này hoàn toàn tuân thủ pháp luật, khách quan, một yêu cầu tất yếu đặt ra là các cơ quan tiến hành tố tụng phải hoạt động trong khuôn khổ các nguyên tắc tố tụng. Nguyên tắc TTDS đƣợc hiểu là 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những quy định pháp luật cơ bản có tính bắt buộc chung, định hƣớng cho toàn bộ quá trình tố tụng hoặc một số hoạt động tố tụng nhất định đƣợc quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật.

Hai cấp xét xử là một nguyên tắc quan trọng trong tổ chức và hoạt động của nền tƣ pháp nƣớc ta nói riêng và trong các nƣớc theo hệ thống luật dân sự, với mô hình truyền thống của các nƣớc châu Âu lục địa. Khác với nguyên tắc chung thẩm ở các nƣớc theo hệ thống thông luật nhƣ Anh, Mỹ [13, tr. Ở nƣớc ta, nguyên tắc hai cấp xét xử trƣớc đây đƣợc quy định tại Điều 9 Luật tổ chức Tòa án năm 1960 và tại Điều 8 Sắc luật số 01/SL/76 ngày 15/3/1976 của Hội đồng Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam quy định về tổ chức Tòa án nhân dân (TAND) và viện kiểm sát nhân dân (VKSND). Tuy nguyên tắc này không đƣợc quy định trong Luật tổ chức Tòa án năm 1980 nhƣng đến LTCTAND thì nguyên tắc này lại đƣợc quy định tại Điều 11.

Khi BLTTDS đƣợc ban hành thì nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử đƣợc quy định tại Điều 17 của Luật này [10, tr. Nội dung cơ bản của nguyên tắc hai cấp xét xử trong pháp luật TTDS nƣớc ta hiện nay đƣợc thể hiện tại các Điều 17 BLTTDS và các điều luật khác nhƣ Điều 245 (Thời hạn kháng cáo), Điều 247 (Kháng cáo quá hạn) và Điều 252 (Thời hạn kháng nghị) của BLTTDS với những nội dung cơ bản sau: Một là, bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án có thể bị kháng cáo, kháng nghị mà chƣa có hiệu lực ngay.