Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA CÁC TỘI CỜ BẠC 1. Khái niệm và ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của các tội cờ bạc 1. Khái quát về các tội cờ bạc Trước tiên, cần có sự nhận diện cơ bản về các dấu hiệu pháp lý hình sự của các tội về cờ bạc, bao gồm các tội: tội đánh bạc (Điều 148) và tội tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc (Điều 149) BLHS. Khách thể của các tội cờ bạc “Khách thể của tội phạm là tổng thể những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ khỏi sự xâm hại của tội phạm”.
Các tội cờ bạc được quy định tại Chương XIX Bộ luật hình sự (BLHS) sửa đổi, bổ sung năm 2009. Điều đó có nghĩa là, Nhà nước ta ghi nhận các tội cờ bạc thuộc nhóm tội “Xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng”. Như vậy, khách thể của các tội cờ bạc chính là trật tự an toàn công cộng của cộng đồng, trật tự nếp sống văn minh của xã hội. Đối tượng tác động của các tội cờ bạc là tiền (tiền Việt Nam hay tiền nước ngoài) hay hiện vật có giá trị lớn (đối tượng vật chất: nhà cửa.
đất đai, vàng. Mặt khách quan của các tội cờ bạc “Mặt khách quan của tội phạm là mặt bên ngoài của tội phạm, bao gồm những biểu hiện của tội phạm diễn ra và tồn tại bên ngoài thế giới khách quan”. Tội Đánh bạc: Luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2009 quy định về tội đánh bạc như sau: “Người nào đánh bạc trái phép dưới bất kỳ hình thức nào được thua bằng tiền hay hiện vật có giá trị từ hai triệu đồng đến dưới năm mươi triệu đồng hoặc dưới hai triệu đồng nhưng đã bị kết án về tội này hoặc tội quy định tại Điều 249 của Bộ luật này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ năm triệu đồng đến năm mươi triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến ba năm hoặc phạt tù từ ba tháng 8 đến ba năm”. Những hành vi đó bao gồm: hành vi mua các số lô, số đề; đánh bạc trái phép bằng một trong các hình thức như xóc đĩa, tá lả, tổ tôm, tú lơ khơ, tam cúc, ba cây, tứ sắc, đỏ đen, cờ thế hoặc các hình thức khác mà được, thua bằng tiền, hiện vật; đánh bạc bằng máy, trò chơi điện tử trái phép; cá cược bằng tiền hoặc dưới các hình thức khác trong hoạt động thi đấu thể thao, vui chơi giải trí, các hoạt động khác để đánh bạc ăn tiền [Điều 26 Nghị định 167/2013/NĐ-CP của Chính phủ ngày 12/11/2013 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội; phòng, chống tệ nạn xã hội; phòng cháy và chữa cháy; phòng, chống bạo lực gia đình].
Tội Tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc: Tội phạm này nhà làm luật quy định hai hành vi khách quan khác nhau nhưng lại có liên quan với nhau, đó là hành vi tổ chức đánh bạc và hành vi gá bạc. “Tổ chức đánh bạc” là hành vi chủ mưu, cầm đầu, rủ rê, lôi kéo, tụ tập, tập hợp, chỉ huy, cưỡng bức, đe dọa người khác tham gia trò chơi có được thua bằng tiền hoặc tài sản dưới bất kỳ hình thức nào. Khi xác định hành vi tổ chức đánh bạc cần phân biệt với trường hợp “Phạm tội có tổ chức” là một hình thức đồng phạm quy định tại Điều 20 Bộ luật hình sự và là yếu tố định khung hình phạt quy định tại một số điều luật. Người tổ chức đánh bạc bố trí địa điểm đánh bạc, người tổ chức cũng có thể là người tham gia cùng đánh bạc, đây cũng là yếu tố để phân biệt với hành vi “Gá bạc”.
“Gá bạc” là hành vi chứa chấp, dùng địa điểm (nhà ở, cửa hàng, khách sạn, phòng trọ, tàu, xe, thuyền, bè…) đang do mình quản lý sử dụng để cho người khác đánh bạc thu tiền (tiền hồ), cầm đồ cho những người đánh bạc. Hành vi gá bạc có nơi còn gọi là chứa gá bạc hoặc chứa bạc. *Hậu quả trong mặt khách quan của tội Tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc cũng tương tự như đối với tội đánh bạc, nhà làm luật không quy định hậu quả do hành vi tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc gây ra là yếu tố định tội hoặc định khung hình phạt, 9 nếu hậu quả do hành vi tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc gây ra cấu thành tội phạm độc lập thì người phạm tội còn bị truy cứu về các tội phạm tương ứng. *Các dấu hiệu khách quan khác Hành vi tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc chỉ bị coi là tội phạm khi việc tổ chức hoặc gá bạc đó được xác định là với quy mô lớn.
Nếu hành vi tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc chưa được xác định là với quy mô lớn và người phạm tội chưa bị xử phạt hành chính về hành vi đánh bạc và hành vi tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc hoặc chưa bị kết án về một trong các tội này, hoặc đã bị kết án về các tội phạm này nhưng đã được xóa án tích thì chưa bị coi là phạm tội tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc. Chủ thể của các tội cờ bạc “Chủ thể của tội phạm là người có năng lực trách nhiệm hình sự, đạt độ tuổi luật định và đã thực hiện hành vi phạm tội cụ thể”. Chủ thể của nhóm tội phạm này không phải chủ thể đặc biệt. Theo quy định tại Điều 8, Điều 12, Điều 13 Bộ luật hình sự hiện hành, chủ thể của tội phạm là bất cứ người nào có đủ điều kiện về độ tuổi, có năng lực trách nhiệm hình sự.
Mặt chủ quan của các tội cờ bạc Mặt chủ quan của tội phạm là yếu tố bên trong của tội phạm, nó có mối biện chứng với mặt bên ngoài, tức là mặt khách quan của nó. Mặt chủ quan của tội phạm bao gồm: lỗi, động cơ và mục đích phạm tội. Tuy nhiên, mặt chủ quan của các tội cờ bạc chỉ cần dấu hiệu duy nhất là lỗi, nhằm sát phạt nhau được, thua bằng tiền hoặc những lợi ích vật chất có giá trị. Động cơ là động lực thúc đẩy người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội.
Trong các tội cờ bạc, điều thúc đẩy các cá nhân phạm tội thường là lợi ích vật chất. Động cơ này không có ý nghĩa quyết định đến tính chất nguy hiểm của tội phạm, do đó không được quy định là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành của tội phạm cơ bản. Tuy nhiên, nó vẫn có thể làm thay đổi mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi này và mang ý nghĩa trong quyết định hình phạt. Mục đích là kết quả trong ý thức chủ quan mà chủ thể mong muốn đạt được khi thực hiện hành vi phạm tội.
Mục đích của tội cờ bạc bao giờ cũng là những lợi 10 ích vật chất của người tham gia mong muốn đạt được. Mục đích thuộc về mặt chủ quan còn hậu quả thuộc về mặt khách quan tuy rằng nó chính là kết quả của việc thực hiện hóa mục đích phạm tội ra bên ngoài thông qua hành vi đánh bạc, tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc. Từ những nhận dạng nêu trên, ta có thể khái niệm được nguyên nhân, điều kiện của các tội đánh bạc như sau: 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của các tội cờ bạc Nguyên nhân là một phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, một hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả.
Và để nguyên nhân sinh ra một kết quả nhất định thì quá trình tác động qua lại này phải diễn ra trong một điều kiện nhất định. Vậy khi tác động qua lại này diễn ra trong một điều kiện nhất định thì ta gọi đó là “điều kiện”. Nguyên nhân và điều kiện của các tội đánh bạc là hệ thống các hiện tượng xã hội tiêu cực trong xã hội quyết định ra sự ra đời của các tội đánh bạc. Trong đó, nguyên nhân là cái sinh ra hậu quả; điều kiện là cái tự nó không thể sinh ra hậu quả, mà tạo điều kiện, đảm bảo cho hậu quả xãy ra.
Điều kiện của các tội đánh bạc hỗ trợ, thúc đẩy sự tác động lẫn nhau sinh ra kết quả. Điều kiện của các tội đánh bạc là những sự kiện, hiện tượng, tình huống, hoàn cảnh nhất định. Việc tìm ra hệ thống các nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh các tội đánh bạc là cơ sở cho việc tìm ra các giải pháp trong phòng ngừa các tội đánh bạc. Bởi không phải lúc nào cũng xác định được nguyên nhân, điều kiện của các tội đánh bạc; mọi sự xác định đều có tính tương đôi mà phòng ngừa các tội đánh bạc đòi hỏi phải loại trừ cả những yếu tố thược về nguyên nhân và cả những yếu tố thuộc về điều kiện phát sinh các tội đánh bạc.
Nguyên nhân của tội phạm cụ thể là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực thuộc môi trường sống và các yếu tố tâm sinh lý tiêu cực thuộc cá nhân con người trong những hoàn cảnh, tình huống nhất định thúc đẩy con người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự quy định là tội phạm. 11 Tóm lại: Nguyên nhân của các tội đánh bạc là tổng hợp những ảnh hưởng quá trình xã hội trực tiếp làm nảy sinh và tồn tại các tội đánh bạc như kết quả mang tính quy luật. Còn điều kiện của các tội đánh bạc là những ảnh hưởng quá trình xã hội tuy không làm nảy sinh mà tạo điều kiện kích thích hoặc để các nguyên nhân các tội đánh bạc được vận động một cách nhanh chóng thuận lợi. Điều kiện của các tội đánh bạc là hoàn cảnh thuận lợi cho sự tồn tại của các tội đánh bạc.
Nguyên nhân và điều kiện của các tội đánh bạc xét cho cùng là những cơ sở cần thiết cho sự phất sinh, tồn tại, phát triển của các tội đánh bạc tại một quốc gia, một khu vực của quốc gia trong những thời điểm nhất định. Bằng việc làm sáng tỏ nguyên nhân và điều kiện phạm tội, có thể đưa ra các biện pháp phòng ngừa thích hợp, góp phần làm giảm tình trạng phạm tội trong xã hội. Tệ nạn cờ bạc tồn tại và biểu hiện dưới nhiều hình thức, đối tượng tham gia đánh bạc rất đa dạng và phức tạp, thay đổi biến động theo địa bàn và thời gian không theo một quy luật nhất định.