Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGƢỜI CÓ QUYỀN LỢI, NGHĨA VỤ LIÊN QUAN ĐẾN VỤ ÁN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ Luật tố tụng hình nhiều nước trên thế giới không có quy định về người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, chỉ một số nước, trong đó có Việt Nam quy định về loại người này. Việc quy định hoặc không quy định loại người này trong tố tụng hình sự xuất phát từ đặc điểm của hệ thống pháp luật, đặc điểm kinh tế, xã hội mỗi quốc gia. Chương này của luận văn sẽ làm rõ những nội dung sau: khái niệm người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; cơ sở của việc quy định người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong luật tố tụng hình sự; phân biệt người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan với một số người tham gia tố tụng khác; lịch sử các quy định của pháp luật Việt Nam về người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; quy định của pháp luật nước ngoài về người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. KHÁI NIỆM NGƢỜI CÓ QUYỀN LỢI, NGHĨA VỤ LIÊN QUAN ĐẾN VỤ ÁN Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự 2003, tuy nhiên điều luật về loại người này không định nghĩa nội hàm về người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, như các điều luật khác quy định về người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người làm chứng.
Trong khoa học pháp lý có nhiều quan điểm về khái niệm người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án. Các giáo trình của các cơ sở đào tạo luật cũng không có sự đồng nhất về khái niệm người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án. Cụ thể, giáo trình Luật tố tụng hình sự của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội nêu: người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án là người có quyền lợi và nghĩa vụ bị ảnh hưởng bởi các quyết định của Tòa án [20, tr. 145]; 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giáo trình Luật tố tụng hình sự của Học viện Cảnh sát nhân dân và Đại học Luật Hà Nội thì nêu: người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án là người có quyền lợi, nghĩa vụ bị ảnh hưởng trực tiếp bởi các quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng [18, tr.
Chúng ta còn tìm thấy khái niệm về người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong các tài liệu tham khảo như Từ điển giải thích thuật ngữ luật học, Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng hình sự. Nhìn chung, các tài liệu này đều đưa ra định nghĩa về người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan như định nghĩa trong giáo trình Luật tố tụng hình sự của khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội. Ngoài ra, còn có tác giả nêu: người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hình sự là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc xét xử vụ án hình sự của Tòa án và được Tòa án chấp nhận đưa họ vào tham gia với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hình sự [24]. Như vậy, các giáo trình cũng như các sách báo, tài liệu tham khảo khi định nghĩa về người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có sự khác nhau ở việc xác định chủ thể có thẩm quyền ra quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi, nghĩa vụ của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, có khái niệm xác định là Tòa án, có khái niệm xác định là cơ quan tiến hành tố tụng.
Trong thực tế, mặc dù tư cách tham gia tố tụng cũng như quyền và nghĩa vụ của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan được quyết định chủ yếu trong giai đoạn xét xử, bằng bản án của Tòa án. Song về nguyên tắc, quyền lợi, nghĩa vụ của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan được giải quyết trong bất kỳ giai đoạn nào của quá trình tố tụng. Chẳng hạn, ở giai đoạn điều tra hay giai đoạn truy tố, nếu vụ án được đình chỉ thì Cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát sẽ quyết định việc xử lý vật chứng. Theo đó quyền lợi, nghĩa vụ của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan sẽ được giải quyết.
Điều này cho thấy, ngoài Tòa án, các cơ quan tiến hành tố tụng khác cũng có thẩm quyền ra các quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi, nghĩa vụ của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Mặt khác, khoản 2 Điều 54 Bộ luật tố tụng hình sự quy định: "Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án phải có mặt theo giấy triệu tập của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án" [11]. Quy 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định này đã góp phần khẳng định tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án có trong các giai đoạn tố tụng, từ giai đoạn điều tra, đến truy tố, xét xử và chịu tác động của cả ba cơ quan tiến hành tố tụng gồm Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án. Tuy nhiên, đây chưa phải là điều quan trọng, cái quan trọng là phải nêu rõ những nội dung, đặc điểm của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Nên chăng xây dựng khái niệm về người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong tố tụng hình sự như sau: Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hình sự là cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền lợi hoặc nghĩa vụ về vật chất, tinh thần do có liên quan đến tội phạm, được các cơ quan tiến hành tố tụng công nhận và xem xét, quyết định về những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ. Định nghĩa này đã phần nào khắc phục được hạn chế trong tất cả các định nghĩa mà chúng ta vừa tìm hiểu, đó là chỉ ra được nội hàm của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; đồng thời khẳng định quan điểm của tác giả về xác định chủ thể có thẩm quyền ra các quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi, nghĩa vụ của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Từ định nghĩa trên thì người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có những đặc điểm sau: Thứ nhất: Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan chỉ xuất hiện khi có hành vi phạm tội. Khi hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với một mức độ đáng kể mà Bộ luật hình sự quy định là "tội phạm", nó không chỉ làm phát sinh trách nhiệm hình sự, một loại trách nhiệm của người phạm tội đối với Nhà nước, thể hiện mối quan hệ bất bình đẳng; mà còn làm phát sinh trách nhiệm dân sự, một loại trách nhiệm giữa những người tham gia tố tụng với nhau, thể hiện mối quan hệ mang tính bình đẳng, thỏa thuận.
Cụ thể đó là mối quan hệ giữa người bị thiệt hại (người bị hại, nguyên đơn dân sự, người có quyền lợi liên quan) với người có trách nhiệm bồi thường hoặc hoàn trả tài 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bên cạnh đó, khi hành vi phạm tội xảy ra, do đòi hỏi của quá trình điều tra thu thập chứng cứ, cơ quan điều tra có thể đã tiến hành thu giữ những vật chứng và tài sản có liên quan. Khi vụ án hình sự được giải quyết, các cơ quan tiến hành tố tụng phải quyết định xử lý vật chứng, tài sản đó nhằm đảm bảo quyền lợi cho chủ sở hữu hợp pháp. Vấn đề trách nhiệm dân sự, vấn đề xử lý vật chứng phát sinh đã làm xuất hiện tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án hình sự.
Tất nhiên, không phải hành vi phạm tội nào cũng làm phát sinh hai vấn đề này và làm xuất hiện người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan tham gia tố tụng. Song nếu không có hành vi phạm tội xảy ra thì không thể có người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án. Vì, nếu là hành vi vi phạm pháp luật khác (không đủ yếu tố cấu thành tội phạm) thì vấn đề bồi thường, trả lại tài sản sẽ được giải quyết bằng ngành luật quy định về hành vi vi phạm đó và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đối với hành vi phạm tội sẽ được xác định tư cách tham gia tố tụng theo pháp luật tố tụng dân sự. Thứ hai: Quyền lợi, nghĩa vụ của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan phải xuất phát từ các quan hệ do hành vi phạm tội gây ra.
Trong vụ án hình sự, vì người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là người bị ảnh hưởng trực tiếp bởi các quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt là Tòa án, do đó việc xác định quyền lợi và nghĩa vụ của một người nào đó có liên quan đến vụ án hay không rất quan trọng. Xác định đúng quan hệ pháp luật và đúng tư cách chủ thể mới có thể đưa ra được quyết định đúng đắn. Thực tế có những vấn đề không hề liên quan đến vụ án hình sự nhưng Tòa án lại vẫn giải quyết trong vụ án hình sự và xác định tư cách tố tụng của chủ thể là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là không đúng. Ví dụ A bán cho B một chiếc xe máy nhưng B chưa trả hết tiền, vẫn còn nợ A 6 triệu.
B đã dùng chiếc xe đó đi cướp giật tài sản và bị truy tố. Khi xét xử Tòa án xác định A là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án. Thực chất, việc A bán cho B chiếc xe máy và B vẫn còn nợ A một số tiền là quan hệ pháp luật dân sự về hợp 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đồng mua bán tài sản, không có liên quan gì đến vụ án hình sự đang giải quyết. Tuy nhiên, bên cạnh đó lại có những quan hệ pháp luật kinh tế hay dân sự, nếu chỉ xét về hình thức thì không thấy liên quan đến hành vi phạm tội của bị cáo nhưng xét về nghĩa vụ lại có liên quan đến hành vi phạm tội, thì người đã tham gia vào giao dịch dân sự hay kinh tế đó vẫn được xác định là người có quyền lợi liên quan đến vụ án và quyền lợi của họ được giải quyết cùng với việc giải quyết vụ án hình sự.
Ví dụ: vợ chồng ông H cho T dùng giấy tờ sở hữu nhà của mình để T thế chấp vay tiền ngân hàng. Đến hạn T không trả được nợ và bỏ trốn, cơ quan điều tra phải ra lệnh truy nã mới bắt được T.