Ngôn Ngữ Hội Thoại Trong Thể Loại Phỏng Vấn: Nghiên Cứu Từ Tư Liệu Báo In Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ khám phá ngôn ngữ hội thoại trong phỏng vấn trên tư liệu báo in tiếng Việt, phân tích đặc điểm và xu hướng hiện nay.

• Tác giả: Phạm Thị Mai Hương
• Người hướng dẫn: Phạm Văn Tình
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Ngôn Ngữ Hội Thoại Trong Phỏng Vấn Báo In Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Quy ước viết tắt
• Danh mục các bảng
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu các vấn đề về hội thoại trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu các vấn đề về hội thoại ở Việt Nam
• 1.1.3. Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ báo chí nói chung và ngôn ngữ phỏng vấn nói riêng
• 1.2. Phỏng vấn và phỏng vấn báo in
• 1.2.1. Phân biệt thể loại phỏng vấn và phương pháp phỏng vấn
• 1.2.2. Một số quan niệm về phỏng vấn
• 1.2.3. Phân loại phỏng vấn
• 1.2.4. Đặc điểm nổi bật của thể loại phỏng vấn
• 1.3. Một số vấn đề về Lí thuyết hội thoại
• 1.3.1. Vận động hội thoại
• 1.3.2. Các đơn vị hội thoại
• 1.3.3. Các quy tắc hội thoại
• 1.4. Một số vấn đề về Lí thuyết hành vi ngôn ngữ
• 1.4.1. Tiêu chí phân loại và kết quả phân loại hành vi ngôn ngữ
• 1.4.2. Hành vi ngôn ngữ trực tiếp và hành vi ngôn ngữ gián tiếp
• 1.4.3. Hành vi ngôn ngữ trong hội thoại và hội thoại phỏng vấn
• 1.5. Một số vấn đề về Lí thuyết lịch sự và vấn đề nghiên cứu lịch sự trong phỏng vấn
• 1.5.1. Các lí thuyết về lịch sự
• 1.5.2. Lịch sự trong phỏng vấn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CỦA CẶP THOẠI TRONG HỘI THOẠI PHỎNG VẤN
• 2.1. Cấu trúc của tham thoại trong cặp thoại phỏng vấn
• 2.1.1. Tham thoại dẫn nhập trong phỏng vấn
• 2.1.2. Mô hình hình thức của tham thoại dẫn nhập trong cặp thoại phỏng vấn
• 2.1.3. Tham thoại hồi đáp trong phỏng vấn
• 2.2. Cấu trúc của cặp thoại phỏng vấn
• 2.2.1. Cặp thoại một tham thoại
• 2.2.2. Cặp thoại hai tham thoại
• 2.2.3. Mô hình hình thức của cặp thoại phỏng vấn
• 2.3. Quan hệ trao đáp trong cặp thoại phỏng vấn
• 2.3.1. Quan hệ trao đáp tích cực
• 2.3.2. Quan hệ trao đáp tiêu cực
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CHỨC NĂNG CỦA CẶP THOẠI TRONG HỘI THOẠI PHỎNG VẤN
• 3.1. Chức năng của cặp thoại mở đầu cuộc thoại phỏng vấn
• 3.1.1. Chức năng của hành vi trần thuật - thông báo
• 3.1.2. Chức năng của hành vi chào
• 3.2. Chức năng của cặp thoại kết thúc cuộc thoại phỏng vấn
• 3.2.1. Chức năng của các từ ngữ báo hiệu kết thúc cuộc thoại phỏng vấn
• 3.2.2. Chức năng của các hành vi ngôn ngữ báo hiệu kết thúc cuộc thoại phỏng vấn
• 3.3. Chức năng của cặp thoại triển khai cuộc thoại phỏng vấn
• 3.3.1. Chức năng của hành vi hỏi trực tiếp trong hội thoại phỏng vấn
• 3.3.2. Chức năng của hành vi hỏi gián tiếp trong hội thoại phỏng vấn
• 4. CHƯƠNG 4: CHIẾN LƯỢC PHỎNG VẤN VÀ SỰ VI PHẠM NGUYÊN TẮC LỊCH SỰ TRONG HỘI THOẠI PHỎNG VẤN
• 4.1. Hỏi đáp và vấn đề chiến lược giao tiếp trong hội thoại phỏng vấn
• 4.2. Chiến lược phỏng vấn trên báo in
• 4.2.1. Một số chiến lược điều hành vận động trao đáp trong hội thoại phỏng vấn
• 4.2.2. Chiến lược sử dụng một số hành vi ngôn ngữ để tiền dẫn nhập cho hành vi hỏi
• 4.3. Sự vi phạm nguyên tắc lịch sự trong phỏng vấn báo in
• 4.3.1. Tiêu chí đánh giá hành vi ngôn ngữ vi phạm nguyên tắc lịch sự trong phỏng vấn báo in
• 4.3.2. Hành vi hỏi và các đề tài hỏi có khả năng đe dọa thể diện
• 4.3.3. Một số biện pháp nhằm giảm thiểu mức độ đe dọa thể diện khi phỏng vấn
• 4.4. Nghiên cứu điển hình về chiến lược phỏng vấn ở một số thể loại phỏng vấn trên báo in
• 4.4.1. Chiến lược sử dụng ngôn ngữ trong thể loại phỏng vấn chân dung
• 4.4.2. Chiến lược sử dụng ngôn ngữ trong thể loại phỏng vấn thời sự
• 4.4.3. Chiến lược sử dụng ngôn ngữ trong thể loại phỏng vấn điều tra
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC: NGUỒN NGỮ LIỆU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Hội Thoại Phỏng Vấn Báo In

Nghiên cứu về ngôn ngữ hội thoại là một lĩnh vực rộng lớn trong nghiên cứu ngôn ngữ học. Nhiều nhà ngôn ngữ học trên thế giới và trong nước đã đề cập đến lĩnh vực này. Tuy nhiên, những công trình đi sâu vào ngôn ngữ hội thoại trong tiếng Việt, đặc biệt là các thể loại báo chí, còn hạn chế. Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, báo chí đã có những bước tiến vượt bậc, trở thành một quyền lực giám sát và tác động đến nhiều khía cạnh của đời sống xã hội. Sự phát triển của các thể loại báo chí, phỏng vấn báo in ngày càng có ý nghĩa quan trọng vì khả năng khai thác thông tin khách quan và chân thực. Theo [94], phỏng vấn được xem là vũ khí lợi hại trong việc nâng cao uy tín của tờ báo và hấp dẫn bạn đọc. Do đó, nghiên cứu về ngôn ngữ đối thoại trong phỏng vấn truyền thông là vô cùng cần thiết.

1.1. Nguồn Gốc và Phát Triển của Phân Tích Hội Thoại

Phân tích hội thoại có nguồn gốc từ tác phẩm của Erving Goffman và Harold Garfinkel. Họ tập trung nghiên cứu các hành động nói hàng ngày, phát triển phân tích hội thoại bằng cách thiết lập mối quan hệ để khảo sát trật tự trong cuộc sống. Cuối những năm 60, đầu những năm 70, Harvey Sackd và các cộng sự đã đưa phân tích hội thoại trở thành một lĩnh vực độc lập. Phân tích diễn ngôn được rút ra từ nghiên cứu dân tộc học, quan tâm đến trật tự được tạo ra như thế nào trong tương tác xã hội, có phương pháp nghiên cứu thực nghiệm dựa trên phân tích vi mô. Nghiên cứu ngôn ngữ học này mang ý nghĩa quan trọng trong ngôn ngữ báo chí.

1.2. Các Nghiên Cứu Quan Trọng Về Hội Thoại Trên Thế Giới

N. Grice có đóng góp lớn với lý thuyết hội thoại. Ông nghiên cứu nguyên lý cộng tác hội thoại, tương tác hội thoại, lôgic với hội thoại cũng như phân chia các phương diện liên kết hội thoại. Gần đây, Robin Wooffitt (2005), David Liddicoat (2007) đã xuất bản những công trình mang tính lý luận đại cương, đề cập cụ thể các khái niệm quan trọng của phân tích hội thoại. Lý thuyết hội thoại còn được mở rộng ứng dụng trong các lĩnh vực khác nhau như tương tác và ngữ pháp, mối quan hệ giữa cấu trúc ngôn ngữ, tập quán ngôn ngữ. Charles Goodwin nghiên cứu các đặc điểm tổ chức hành vi trong đối thoại tương tác.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Phỏng Vấn Báo In

Mặc dù phỏng vấn là một thể loại báo chí quan trọng, số lượng tác phẩm phỏng vấn hay và sáng tạo vẫn còn hạn chế. Nhiều nhà báo chưa biết cách đặt câu hỏi, chưa biết cách lôi cuốn người được hỏi, và nhiều bài phỏng vấn còn sa vào lối mòn. Phỏng vấn là một cuộc giao tiếp giữa nhà báo và đối tượng. Xét dưới góc độ ngôn ngữ học, cuộc giao tiếp này vẫn mang những đặc điểm chung của hoạt động giao tiếp thông thường, vẫn chịu sự tác động của các quy tắc hội thoại. Vì vậy, việc nghiên cứu ngôn ngữ hội thoại trong phỏng vấn là cần thiết để nâng cao chất lượng báo in. Nghiên cứu này góp phần nâng cao văn phong báo chí.

2.1. Hạn Chế Trong Kỹ Năng Phỏng Vấn Của Nhà Báo

Một trong những thách thức lớn nhất là kỹ năng của nhà báo trong việc thực hiện phỏng vấn. Nhiều nhà báo thiếu kinh nghiệm trong việc đặt câu hỏi sắc sảo, gợi mở, và tạo ra một cuộc trò chuyện lôi cuốn. Điều này dẫn đến những bài phỏng vấn nhàm chán, thiếu chiều sâu, và không khai thác được hết tiềm năng của người được phỏng vấn.

2.2. Thiếu Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Học Về Phỏng Vấn

Một thách thức khác là sự thiếu hụt các nghiên cứu ngôn ngữ học chuyên sâu về phỏng vấn. Cho đến nay, ngôn ngữ phỏng vấn mới chỉ được nghiên cứu với tư cách là một thể loại báo chí, một phương pháp tác nghiệp phổ biến của nhà báo, hoặc dưới góc độ đặc trưng ngôn ngữ phỏng vấn của nhà báo. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn về tương tác ngôn ngữ trong phỏng vấn.

2.3. Tính Khách Quan và Chủ Quan trong Phỏng Vấn Báo Chí

Bài phỏng vấn là sự kết hợp giữa tính khách quan và chủ quan. Nhà báo phải đảm bảo tính khách quan trong phỏng vấn, nhưng cũng cần có tính chủ quan trong phỏng vấn để thể hiện được góc nhìn và phong cách cá nhân. Cân bằng hai yếu tố này là một thách thức đối với nhiều nhà báo.

III. Phương Pháp Phân Tích Cấu Trúc Hội Thoại Phỏng Vấn

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích ngôn ngữ hội thoại để làm sáng tỏ đặc điểm cấu trúc của phỏng vấn. Cấu trúc của tham thoại trong cặp thoại phỏng vấn được phân tích chi tiết, bao gồm tham thoại dẫn nhập và tham thoại hồi đáp. Mô hình hình thức của tham thoại dẫn nhập và cặp thoại phỏng vấn cũng được nghiên cứu để hiểu rõ hơn về tương tác trong phỏng vấn. Quan hệ trao đáp trong cặp thoại phỏng vấn được xem xét, bao gồm quan hệ trao đáp tích cực và tiêu cực. Mục tiêu là khám phá ra cấu trúc phỏng vấn.

3.1. Phân Tích Tham Thoại Dẫn Nhập Trong Phỏng Vấn

Tham thoại dẫn nhập đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập bối cảnh và hướng dẫn cho cuộc phỏng vấn. Nghiên cứu này sẽ phân tích các loại tham thoại dẫn nhập khác nhau, cách chúng được sử dụng để thu hút sự chú ý của người đọc, và cách chúng ảnh hưởng đến hướng đi của cuộc phỏng vấn.

3.2. Nghiên Cứu Quan Hệ Trao Đáp Trong Cặp Thoại Phỏng Vấn

Quan hệ trao đáp giữa người phỏng vấn và người được phỏng vấn là yếu tố then chốt trong việc tạo ra một cuộc phỏng vấn thành công. Nghiên cứu này sẽ phân tích các loại quan hệ trao đáp khác nhau, cách chúng được thể hiện qua ngôn ngữ, và cách chúng ảnh hưởng đến kết quả của cuộc phỏng vấn.

IV. Vai Trò Chức Năng Của Cặp Thoại Trong Hội Thoại Phỏng Vấn

Nghiên cứu tập trung vào chức năng của cặp thoại mở đầu và kết thúc cuộc thoại phỏng vấn. Phân tích chức năng của hành vi trần thuật-thông báo, hành vi chào hỏi, và các từ ngữ báo hiệu kết thúc cuộc thoại. Chức năng của các hành vi ngôn ngữ báo hiệu kết thúc cuộc thoại cũng được xem xét. Đồng thời, nghiên cứu cũng phân tích chức năng của cặp thoại triển khai cuộc thoại phỏng vấn, bao gồm chức năng của hành vi hỏi trực tiếp và hỏi gián tiếp. Nghiên cứu giúp làm rõ mục đích phỏng vấn.

4.1. Chức Năng Của Hành Vi Hỏi Trong Phỏng Vấn

Hành vi hỏi là trung tâm của mọi cuộc phỏng vấn. Nghiên cứu này sẽ phân tích các loại câu hỏi khác nhau, chức năng của chúng trong việc khai thác thông tin, và cách chúng ảnh hưởng đến diễn ngôn phỏng vấn.

4.2. Chức Năng Của Cặp Thoại Mở Đầu Và Kết Thúc Phỏng Vấn

Cặp thoại mở đầu và kết thúc cuộc phỏng vấn đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra ấn tượng ban đầu và kết thúc một cách trọn vẹn. Nghiên cứu này sẽ phân tích các yếu tố ngôn ngữ và phi ngôn ngữ được sử dụng trong cặp thoại này, và cách chúng ảnh hưởng đến sự thành công của cuộc phỏng vấn.

4.3. Phân Tích Chức Năng Hành Vi Ngôn Ngữ Báo Hiệu Kết Thúc Phỏng Vấn

Việc kết thúc phỏng vấn một cách khéo léo và lịch sự là rất quan trọng. Nghiên cứu này sẽ phân tích các hành vi ngôn ngữ thường được sử dụng để báo hiệu sự kết thúc của cuộc phỏng vấn, giúp nhà báo có thể kết thúc cuộc phỏng vấn một cách tự nhiên và chuyên nghiệp. Việc kết thúc thể hiện phong cách phỏng vấn.

V. Chiến Lược Phỏng Vấn Vi Phạm Nguyên Tắc Lịch Sự

Nghiên cứu tìm hiểu về chiến lược phỏng vấn và vấn đề vi phạm nguyên tắc lịch sự trong hội thoại phỏng vấn. Phân tích chiến lược hỏi đáp và giao tiếp trong hội thoại phỏng vấn trên báo in. Nghiên cứu chỉ ra các chiến lược điều hành vận động trao đáp trong hội thoại phỏng vấn, cũng như chiến lược sử dụng hành vi ngôn ngữ để tiền dẫn nhập cho hành vi hỏi. Phân tích các tiêu chí đánh giá hành vi ngôn ngữ vi phạm nguyên tắc lịch sự và biện pháp giảm thiểu mức độ đe dọa thể diện khi phỏng vấn.

5.1. Chiến Lược Giảm Thiểu Đe Dọa Thể Diện Trong Phỏng Vấn

Nghiên cứu sẽ khám phá các chiến lược khác nhau mà nhà báo có thể sử dụng để giảm thiểu mức độ đe dọa thể diện khi đặt câu hỏi, chẳng hạn như sử dụng ngôn ngữ lịch sự, tránh các câu hỏi quá riêng tư, và thể hiện sự tôn trọng đối với người được phỏng vấn.

5.2. Nghiên Cứu Trường Hợp Về Chiến Lược Phỏng Vấn Trên Báo In

Nghiên cứu sẽ tiến hành phân tích một số trường hợp cụ thể về các cuộc phỏng vấn trên báo in để minh họa cho các chiến lược phỏng vấn đã được đề cập, và để đưa ra những bài học kinh nghiệm cho các nhà báo.

5.3. Ngôn Ngữ Hình Thể trong Phỏng Vấn

Ngôn ngữ hình thể trong phỏng vấn cũng là một yếu tố quan trọng. Nó bao gồm ánh mắt, cử chỉ, nét mặt,... của cả người phỏng vấn và người trả lời. Việc sử dụng ngôn ngữ hình thể phù hợp có thể giúp tạo sự tin tưởng và gần gũi, góp phần vào thành công của cuộc phỏng vấn.

VI. Ứng Dụng Tương Lai Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Hội Thoại Phỏng Vấn

Nghiên cứu về ngôn ngữ hội thoại trong phỏng vấn báo in có ý nghĩa thực tiễn trong việc nâng cao chất lượng tác phẩm báo chí. Kết quả nghiên cứu có thể giúp nhà báo hiểu rõ hơn về cơ chế giao tiếp trong phỏng vấn, từ đó xây dựng chiến lược phù hợp để khai thác thông tin hiệu quả. Đồng thời, nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở lý thuyết cho việc giảng dạy và đào tạo nghiên cứu ngôn ngữ học và kỹ năng phỏng vấn báo chí. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào phân tích nội dung phỏng vấn và tác động của diễn ngôn phỏng vấn đến dư luận.

6.1. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Trong Đào Tạo Báo Chí

Kết quả nghiên cứu này có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình đào tạo báo chí, giúp sinh viên nắm vững các nguyên tắc và kỹ năng cần thiết để thực hiện một cuộc phỏng vấn thành công. Nó cũng có thể giúp các nhà báo chuyên nghiệp nâng cao trình độ sử dụng ngôn ngữ trong phỏng vấn.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Trong Tương Lai

Trong tương lai, nghiên cứu về ngôn ngữ hội thoại trong phỏng vấn có thể được mở rộng sang các lĩnh vực khác, chẳng hạn như phân tích so sánh ngôn ngữ phỏng vấn trên các loại hình báo chí khác nhau (báo in, báo điện tử, báo phát thanh, báo truyền hình), hoặc nghiên cứu tác động của phỏng vấn đến dư luận xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 62 22 02 40) với đề tài "Ngôn ngữ hội thoại trong thể loại phỏng vấn (trên tư liệu báo in tiếng Việt hiện nay)" được tác giả Phạm Thị Mai Hương thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của tập thể cán bộ hướng dẫn gồm PGS.TS. Nguyễn Thế Kỷ và PGS.TS. Phạm Văn Tình, bảo vệ năm 2017.

Về tính cấp thiết, tác giả chỉ ra rằng trong tiến trình nghiên cứu ngôn ngữ học, ngôn ngữ hội thoại là mảng đề tài lớn đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Tuy nhiên, các công trình đi sâu vào ngôn ngữ hội thoại trong tiếng Việt, đặc biệt là ở các thể loại báo chí, còn khiêm tốn. Trong bối cảnh truyền thông hiện đại, phỏng vấn là thể loại giữ vị trí quan trọng nhằm khai thác thông tin khách quan và chân thực. Dù xuất hiện với tần suất cao trên báo in, số lượng tác phẩm phỏng vấn hay và sáng tạo chưa nhiều; nhiều người làm báo chưa làm chủ kỹ năng hỏi hoặc rơi vào khuôn mẫu xơ cứng. Về bản chất, phỏng vấn là một dạng giao tiếp đặc thù chịu sự chi phối của các quy tắc hội thoại và chiến lược ngữ dụng. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: từ trước đến nay, ngôn ngữ phỏng vấn chủ yếu được tiếp cận dưới góc độ thể loại báo chí, kỹ năng tác nghiệp hoặc phong cách ngôn ngữ cá nhân của nhà báo, mà chưa được khảo sát có hệ thống với tư cách là một cuộc hội thoại dưới lăng kính của Ngữ dụng học và Lý thuyết hội thoại.

Mục đích nghiên cứu của luận án là vận dụng lý thuyết hội thoại để làm sáng tỏ ngôn ngữ hội thoại trong thể loại phỏng vấn trên báo in từ các bình diện cấu trúc, chức năng của cặp thoại, sự tương tác giữa các thành tố, chiến lược phỏng vấn và các hành vi ngôn ngữ có khả năng vi phạm nguyên tắc lịch sự. Luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Khảo sát, phân tích tư liệu các cuộc phỏng vấn để làm sáng tỏ đặc điểm cấu trúc, chức năng của cuộc thoại phỏng vấn nói chung, đặc biệt là cặp thoại phỏng vấn.
2. Chỉ ra sự tương tác giữa tham thoại dẫn nhập và tham thoại hồi đáp trong cuộc thoại phỏng vấn.
3. Chỉ ra chức năng của các hành vi ngôn ngữ thường dùng và tính tương tác của chúng trong hội thoại phỏng vấn.
4. Tìm hiểu và phân tích các chiến lược sử dụng ngôn ngữ trong phỏng vấn báo in, chỉ ra mức độ đe dọa thể diện của hành vi hỏi đồng thời đề xuất một số biện pháp gia tăng tính lịch sự khi phỏng vấn.
5. Nghiên cứu trường hợp và chỉ ra chiến lược sử dụng ngôn ngữ trong các thể loại phỏng vấn chân dung, phỏng vấn thời sự và phỏng vấn điều tra.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là ngôn ngữ hội thoại của các cuộc phỏng vấn với tư cách là một thể loại báo chí. Phạm vi tư liệu khảo sát gồm 500 bài phỏng vấn đăng tải trên các tờ báo in tiếng Việt từ năm 2013 đến thời điểm thực hiện luận án (2017), bao gồm: Tiền phong, An ninh thế giới, Gia đình và Xã hội, Thanh niên, Lao động, Tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội mới, Nông thôn Ngày nay, Giáo dục và Thời đại,... Về phạm vi nội dung, tác giả chỉ giới hạn khảo sát các cuộc phỏng vấn mang tính chất song thoại (hỏi – đáp giữa một phóng viên và một đối tượng phỏng vấn), không khảo sát các hình thức thảo luận, tọa đàm, mạn đàm hay diễn đàn nhiều người tham gia.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành điểm luận toàn diện các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế trên ba nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu về lý thuyết hội thoại và phân tích hội thoại trên thế giới: Tác giả truy nguyên nền tảng phân tích hội thoại từ phương pháp luận dân tộc học (Ethnomethodology) của Harold Garfinkel (1967) và quan điểm về trật tự tương tác của Erving Goffman (1959, 1963, 1967, 1981). Đến cuối thập niên 1960 - đầu thập niên 1970, Harvey Sacks cùng Emmanuel A. Schegloff và Gail Jefferson đã đưa phân tích hội thoại thành lĩnh vực độc lập. Tiếp đó, H.P. Grice (1975) với công trình Logic and conversation xác lập nguyên lý cộng tác và các phương châm hội thoại. Các công trình mang tính lý luận đại cương tiếp theo gồm Robin Wooffitt (2005), David Liddicoat (2007); cùng các nghiên cứu ứng dụng cấu trúc tương tác của Elinor Ochs (1996), Margret Selting và Elizabeth Couper-Kuhlen (2001), Cecilia Ford (2002, 2004), Charles Goodwin (2000), Christian Heath và Paul Luff (2000), Paul Drew và John Heritage (1992), J. Maxwell Atkinson và Paul Drew (1979), Marilyn R. Whalen và Don H. Zimmerman (1990), Deirdre Boden (1994), Douglas W. Maynard (2003), Jörg R. Bergmann (1993).

Nhóm nghiên cứu về ngữ dụng học và hội thoại tại Việt Nam: Đỗ Hữu Châu được ghi nhận qua Đại cương Ngôn ngữ học (1993, 2002) và Cơ sở ngữ dụng học (2003) khi giới thiệu có hệ thống cấu trúc, quy tắc và chức năng các đơn vị hội thoại. Nguyễn Đức Dân (1998) trong Ngữ dụng học phân tích cấu trúc, nguyên lý hội thoại và phép lịch sự. Nguyễn Văn Khang (1999) tiếp cận hội thoại từ góc nhìn ngôn ngữ học xã hội. Nguyễn Thiện Giáp (2000) trong Dụng học Việt ngữ làm rõ cấu trúc hội thoại, lời ướm và nguyên tắc hợp tác. Đỗ Thị Kim Liên (1999, 2005) nghiên cứu tương tác hỏi – đáp và phân tích ngữ dụng trong tác phẩm văn học. Các tác giả nghiên cứu đơn vị cấu trúc hội thoại gồm Nguyễn Thị Đan (1994), Dương Thị Tuyết Hạnh (1999), Phạm Văn Thấu (2000), Mai Xuân Huy. Ở mảng hội thoại ứng dụng thực tế có các nghiên cứu về hội thoại mua bán (Trần Thanh Vân,...) và hội thoại dạy học (Bùi Thị Ngọc Anh 2001, Vũ Thị Thanh Hương 2004, Quách Thị Gấm 2010, Nguyễn Thị Hồng Ngân 2012, Trần Thị Phượng 2015).

Nhóm nghiên cứu ngôn ngữ báo chí và thể loại phỏng vấn: Nghiên cứu ngôn ngữ báo chí nói chung có Vũ Quang Hào (2001), Hoàng Anh (2003), Nguyễn Tri Niên (2003), Nguyễn Đức Dân (2007), Trần Thu Nga (2007), Nguyễn Thế Kỷ (2005), Nguyễn Thị Thanh Hương (2003), Nguyễn Thị Thu Hường (2013), Huỳnh Thị Chuyên (2014), Nguyễn Hồng Sao (2010). Về kỹ năng và thể loại phỏng vấn có G. Xvích và A. Lurốpxki, Line Ross, X. Muratốp, Michael Schudson, Samy Cohen (2004), Maria Lukina (2005), Trần Bảo Khánh (2003), Lê Hồng Quang (2005), Lê Thị Nhã (2010, 2015). Về đặc trưng ngôn ngữ thể loại phỏng vấn có Hà Nguyên Sơn (2006), Trần Phúc Trung (2011), Phạm Thị Tuyết Minh (2007), Nguyễn Anh Tuấn (2010), Vũ Thị Bảo Thơ (2009), Hoàng Lê Thúy Ngọc (2012).

Vị trí của luận án: Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên ở cấp độ tiến sĩ tại Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về ngôn ngữ hội thoại trong thể loại phỏng vấn báo in tiếng Việt, kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết phân tích hội thoại, lý thuyết hành vi ngôn ngữ và lý thuyết lịch sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên ba trụ cột lý thuyết của ngữ dụng học:

1. Lý thuyết hội thoại (Conversation Theory): Tác giả tiếp thu mô hình cấu trúc tổ chức tôn ti của Trường phái Phân tích hội thoại Thụy Sĩ – Pháp (tiêu biểu là E. Roulet, J. Moeschler, C. Kerbrat-Orecchioni và được Đỗ Hữu Châu giới thiệu ở Việt Nam), phân cấp đơn vị từ lớn đến nhỏ: Cuộc thoại (conversation/interaction) $\rightarrow$ Đoạn thoại (sequence) $\rightarrow$ Cặp trao đáp/Cặp thoại (exchange) $\rightarrow$ Tham thoại (intervention) $\rightarrow$ Hành vi ngôn ngữ/Hành động nói (speech act). Vận động hội thoại được phân tích qua ba quá trình: sự trao lời (allocution), sự trao đáp (exchange) và sự tương tác hội thoại (interaction). Đồng thời, luận án khảo sát việc vận dụng 4 phương châm hội thoại trong Nguyên tắc cộng tác của H.P. Grice: Phương châm về lượng (maxim of quantity), Phương châm về chất (maxim of quality), Phương châm quan hệ (maxim of relation), và Phương châm cách thức (maxim of manner).

2. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech Acts Theory): Kế thừa quan điểm của J.L. Austin và J.R. Searle về ba cấp độ hành vi (tạo lời, ở lời, mượn lời). Luận án tập trung vào hành vi ở lời (illocutionary act) theo 5 phạm trù phân loại của Searle: Tuyên bố (declarative), Tái hiện (representative), Điều khiển (directive), Cam kết (commissive), và Biểu cảm (expressive). Đồng thời, tác giả vận dụng các khái niệm phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời (illocutionary force indicating devices - IFIDs), phân định hành vi ngôn ngữ trực tiếp và hành vi ngôn ngữ gián tiếp.

3. Lý thuyết lịch sự (Politeness Theory): Tiếp thu mô hình lịch sự chiến lược của P. Brown và S.C. Levinson (1987) dựa trên khái niệm thể diện (face), gồm thể diện âm tính (negative face), thể diện dương tính (positive face), hành vi đe dọa thể diện (face threatening acts - FTA) và công thức xác định trọng lượng đe dọa thể diện: $$W_X = P(H,S) + D(H,S) + R_X$$ (trong đó $P$ là quyền lực tương đối, $D$ là khoảng cách xã hội, $R$ là mức độ áp đặt của hành vi). Luận án kết hợp mô hình trên với lý thuyết lịch sự chuẩn mực phương Đông và quan niệm lịch sự của người Việt theo phân tích của Vũ Thị Thanh Hương.

Luận án phối hợp các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp phân tích hội thoại: Tiếp cận quy nạp từ 500 văn bản phỏng vấn để tái hiện cơ chế sản sinh, miêu tả cấu trúc và chức năng các đơn vị giao tiếp trong mối quan hệ với ngữ cảnh và quan hệ liên nhân.
• Phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên: Thu thập ngẫu nhiên 500 tác phẩm phỏng vấn từ các ấn phẩm báo in giai đoạn 2013–2017 nhằm bảo đảm tính phong phú và tính đại diện của tư liệu.
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case study): Khảo sát chuyên sâu 3 cuộc phỏng vấn điển hình đại diện cho 3 thể loại: phỏng vấn chân dung, phỏng vấn thời sự và phỏng vấn điều tra.
• Phương pháp miêu tả: Nhận diện, phân loại và mô tả đặc điểm của từng kiểu cặp thoại, tham thoại và hành vi ngôn ngữ.
• Thủ pháp thống kê và mô hình hóa: Thống kê tần số xuất hiện của các đơn vị cấu tạo (hành vi chủ hướng, hành vi phụ thuộc, tham thoại dẫn nhập, hành vi hỏi trực tiếp/gián tiếp) và sơ đồ hóa cấu trúc tương tác của các cặp thoại phỏng vấn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu về hội thoại, ngữ dụng học báo chí và thể loại phỏng vấn trong nước cũng như quốc tế. Tác giả tiến hành phân biệt tường minh giữa phương pháp phỏng vấn (công cụ thu thập tư liệu tác nghiệp, đối tượng phỏng vấn có thể ẩn danh hoặc xuất hiện gián tiếp) và thể loại phỏng vấn (tác phẩm báo chí hoàn chỉnh xuất bản dưới dạng đối thoại hỏi – đáp, danh tính đối tượng được công khai minh bạch). Luận án xác định 3 tiểu loại phỏng vấn trọng tâm: phỏng vấn chân dung (nhân vật tự bộc lộ cá tính, quan điểm), phỏng vấn điều tra (sử dụng câu hỏi kiểm tra, phản biện nhằm làm sáng tỏ các vấn đề phức tạp) và phỏng vấn thời sự (khai thác thông tin sự kiện mang tính thời sự).

Về bản chất giao tiếp, phỏng vấn báo in là hình thức "văn bản hóa lời nói", mang tính chất song thoại phục vụ cho "người thứ ba" (đông đảo công chúng độc giả). Nhà báo giữ quyền chủ động trao lời thông qua câu hỏi và định hướng cuộc thoại, trong khi người được phỏng vấn thực hiện trao đáp. Tác giả cũng phân tích sự chi phối của 4 phương châm hội thoại Grice và các khái niệm hành vi ngôn ngữ, thể diện đối với thể loại phỏng vấn.

Chương 2. Đặc điểm cấu trúc của cặp thoại trong hội thoại phỏng vấn

Chương 2 tập trung giải phẫu cấu trúc nội tại của tham thoại và cặp thoại trong ngữ liệu khảo sát. Tham thoại trong phỏng vấn được cấu tạo bởi hai thành tố: Hành vi chủ hướng (HVCH - mang đích giao tiếp chính) và Hành vi phụ thuộc (HVPT - bổ trợ, giải thích, định hướng cho HVCH). Tham thoại dẫn nhập (TTDN) do nhà báo thực hiện thường lấy hành vi hỏi làm chủ hướng, kết hợp với các hành vi phụ thuộc như trần thuật, dẫn dắt, biểu cảm. Tham thoại hồi đáp (TTHĐ) do người trả lời thực hiện nhằm phản hồi trực tiếp hoặc gián tiếp đối với TTDN.

Luận án phân loại cấu trúc cặp thoại phỏng vấn thành: cặp thoại một tham thoại (trường hợp tỉnh lược hoặc độc thoại đặc thù) và cặp thoại hai tham thoại (mô hình hỏi – đáp phổ biến). Về phương diện tương tác, tác giả phân định quan hệ trao đáp tích cực (người được phỏng vấn hợp tác, cung cấp thông tin đúng trọng tâm yêu cầu) và quan hệ trao đáp tiêu cực (người được phỏng vấn từ chối trả lời, né tránh, hoài nghi hoặc phản bác câu hỏi).

Chương 3. Đặc điểm chức năng của cặp thoại trong hội thoại phỏng vấn

Chương 3 khảo sát chức năng của các cặp thoại theo tiến trình vận động của cuộc phỏng vấn:

• Cặp thoại mở đầu cuộc thoại phỏng vấn: Thực hiện chức năng thiết lập tiếp xúc, tạo không khí giao tiếp và định hướng chủ đề; biểu hiện qua hành vi trần thuật – thông báo (cung cấp bối cảnh sự việc) hoặc hành vi chào hỏi mang tính nghi thức.
• Cặp thoại kết thúc cuộc thoại phỏng vấn: Đảm nhiệm chức năng khép lại cuộc giao tiếp; vận dụng các từ ngữ và hành vi ngôn ngữ báo hiệu kết thúc như cảm ơn, chúc mừng, cam kết, khẳng định lại thông điệp cốt lõi.
• Cặp thoại triển khai cuộc thoại phỏng vấn: Là bộ phận thân thoại thực hiện chức năng khai thác thông tin chuyên sâu. Luận án phân tích chi tiết chức năng của hành vi hỏi trực tiếp (dùng câu hỏi chuyên dụng để lấy thông tin chân xác, xác nhận dữ liệu) và hành vi hỏi gián tiếp (sử dụng câu trần thuật, cảm thán hoặc biểu cảm để kích thích đối tượng bộc lộ quan điểm mà không gây áp lực trực diện).

Chương 4. Chiến lược phỏng vấn và sự vi phạm nguyên tắc lịch sự trong hội thoại phỏng vấn

Chương 4 nghiên cứu các chiến thuật ngữ dụng mà nhà báo sử dụng để điều hành vận động trao đáp. Nhà báo sử dụng các hành vi ngôn ngữ tiền dẫn nhập (nhắc lại sự kiện, trích dẫn phát ngôn, đưa ra bằng chứng) để tạo tiền đề cho hành vi hỏi chính thức. Phân tích yếu tố lịch sự, tác giả chỉ ra rằng bản chất của hành vi hỏi và các đề tài phỏng vấn nhạy cảm (đời tư, sai phạm, trách nhiệm quản lý) luôn tiềm ẩn nguy cơ đe dọa thể diện (FTA) của người trả lời. Để cân bằng giữa mục tiêu khai thác thông tin và duy trì quan hệ giao tiếp, nhà báo sử dụng các biện pháp giảm thiểu đe dọa thể diện như: sử dụng lời mào đầu rào đón, dùng từ xưng hô tôn kính, chuyển đổi câu hỏi sang dạng gián tiếp, hoặc chia sẻ góc nhìn đồng cảm. Cuối chương, luận án thực hiện nghiên cứu điển hình (case study) về chiến lược sử dụng ngôn ngữ trong 3 văn bản phỏng vấn tiêu biểu tương ứng với 3 thể loại: chân dung, thời sự và điều tra.

Bảng tổng hợp hệ thống bảng số liệu được tác giả xây dựng trong luận án:

Ký hiệu bảng	Tên bảng trong văn bản luận án	Vị trí chương
Bảng 2.1	Các hành vi chủ hướng trong tham thoại dẫn nhập phỏng vấn	Chương 2
Bảng 2.2	Các hành vi phụ thuộc trong tham thoại dẫn nhập phỏng vấn	Chương 2
Bảng 2.3	Mức độ sử dụng các kiểu mô hình hình thức của TTDN trong cặp thoại phỏng vấn	Chương 2
Bảng 2.4	Các kiểu mô hình hình thức của cặp thoại phỏng vấn	Chương 2
Bảng 3.1	Các chức năng của hành vi hỏi trong phỏng vấn	Chương 3
Bảng 4.1	Mức độ sử dụng các biện pháp nhằm giảm thiểu mức độ đe dọa thể diện người được hỏi	Chương 4

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp khoa học trên hai phương diện lý luận và thực tiễn:

Về mặt lý luận:

• Đóng góp vào việc mở rộng và bổ sung tính xác thực của lý thuyết hội thoại khi ứng dụng trên tư liệu báo in tiếng Việt – một dạng thức diễn ngôn "văn bản hóa lời nói" mang tính tương tác hướng tới công chúng độc giả.
• Làm rõ cấu trúc phân tầng của cuộc thoại phỏng vấn báo chí, xác lập mô hình tổ chức tham thoại (với hạt nhân là hành vi chủ hướng kết hợp hành vi phụ thuộc) và các kiểu quan hệ trao đáp trong cặp thoại.
• Bổ sung tư liệu thực tế cho lý thuyết hành vi ngôn ngữ và lý thuyết lịch sự trong môi trường giao tiếp báo chí tiếng Việt.

Về mặt thực tiễn:

• Hệ thống hóa các thành tố cấu trúc và chức năng của các kiểu cặp thoại, góp phần xây dựng các mô hình giao tiếp phỏng vấn chuẩn mực về mặt văn hóa và nghi thức xã hội.
• Tổng kết và hệ thống hóa các chiến lược giao tiếp nghiệp vụ mà các nhà báo kinh nghiệm sử dụng để điều hành cuộc đối thoại, thiết kế câu hỏi tiền dẫn nhập, kiểm soát vận động trao đáp nhằm khai thác thông tin hiệu quả.
• Đề xuất hệ thống các giải pháp ngôn ngữ giúp người làm báo giảm thiểu mức độ đe dọa thể diện đối với người được phỏng vấn, hạn chế tình trạng xung đột hoặc rơi vào thế bế tắc trong giao tiếp báo chí.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, căn cứ vào giới hạn phạm vi nghiên cứu do tác giả xác định trong văn bản:

• Luận án chỉ tập trung khảo sát các cuộc phỏng vấn dạng song thoại (giao tiếp tay đôi giữa một phóng viên và một người trả lời), chưa bao quát các cuộc giao tiếp đa thoại như tọa đàm bàn tròn, phỏng vấn nhiều người hoặc diễn đàn báo chí.
• Khung ngữ liệu chỉ giới hạn trong phạm vi 500 bài phỏng vấn trên các ấn phẩm báo in tiếng Việt từ năm 2013 đến 2017, chưa mở rộng đối sánh với phỏng vấn trên báo phát thanh, báo truyền hình hay báo mạng điện tử.

Hướng nghiên cứu tiếp được gợi mở từ luận án là mở rộng việc ứng dụng lý thuyết hội thoại để nghiên cứu ngôn ngữ phỏng vấn trên các phương tiện truyền thông đa phương tiện, khảo sát sự biến đổi của cấu trúc tương tác hỏi – đáp trong môi trường báo chí số và các cuộc đối thoại truyền thông phức hợp.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên ngành Ngôn ngữ học / Việt ngữ học: Cung cấp khung phương pháp luận hoàn chỉnh về phân tích hội thoại ứng dụng, cấu trúc tham thoại, cặp thoại và phân tích hành vi ngôn ngữ trên diễn ngôn truyền thông. Phần cơ sở lý thuyết (Chương 1) và phân tích cấu trúc cặp thoại (Chương 2, Chương 3) là tài liệu tham khảo giá trị cho các nghiên cứu ngữ dụng học chuyên sâu.
• Giảng viên, sinh viên ngành Báo chí – Truyền thông và người làm báo thực tế: Cung cấp cơ sở khoa học về nghệ thuật đặt câu hỏi, cách thức vận dụng các hành vi tiền dẫn nhập, phương thức điều hành vận động trao đáp và các kỹ thuật giảm thiểu đe dọa thể diện (Chương 4). Đây là tài liệu hữu ích cho việc giảng dạy và thực hành các môn Kỹ năng phỏng vấn báo chí, Ngôn ngữ báo chí.
• Người làm công tác truyền thông, phát ngôn và quan hệ công chúng: Tham khảo cơ chế vận hành của các loại câu hỏi phỏng vấn, nhận diện các bẫy ngữ dụng và nâng cao kỹ năng hồi đáp trong các tình huống tiếp xúc với báo chí.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt "phương pháp phỏng vấn" và "thể loại phỏng vấn" dựa trên những tiêu chí nào?
Theo tác giả, phương pháp phỏng vấn là phương thức tác nghiệp nhằm thu thập thông tin, tư liệu phục vụ sáng tạo các thể loại báo chí khác nhau (tin, phóng sự, ký); người trả lời có thể xuất hiện trực tiếp hoặc gián tiếp. Ngược lại, thể loại phỏng vấn là một tác phẩm báo chí độc lập được đăng tải dưới hình thức đối thoại hỏi – đáp nối tiếp; người trả lời bắt buộc phải xuất hiện trực tiếp với danh tính, chức danh cụ thể và chịu trách nhiệm pháp lý trước công chúng về thông tin cung cấp.

2. Khung cấu trúc hội thoại mà luận án áp dụng gồm những cấp bậc đơn vị nào?
Luận án kế thừa mô hình tôn ti của Trường phái Phân tích hội thoại Thụy Sĩ – Pháp, gồm 5 đơn vị cấu trúc từ lớn đến bé:

1. Cuộc thoại (conversation/interaction)
2. Đoạn thoại (sequence)
3. Cặp trao đáp / Cặp thoại (exchange)
4. Tham thoại (intervention)
5. Hành vi ngôn ngữ (speech act)
   Trong đó, ba đơn vị đầu có tính chất lưỡng thoại, hai đơn vị sau có tính chất đơn thoại.

3. Công thức tính trọng lượng đe dọa thể diện được luận án tiếp thu từ Brown & Levinson có ý nghĩa gì?
Công thức $W_X = P(H,S) + D(H,S) + R_X$ xác định mức độ đe dọa thể diện của một phát ngôn dựa trên ba tham số: quyền lực tương đối giữa người nói và người nghe ($P$), khoảng cách xã hội giữa hai bên ($D$), và mức độ áp đặt của hành vi ngôn ngữ trong nền văn hóa ($R$). Tham số $W_X$ càng cao thì phát ngôn càng đòi hỏi người nói phải sử dụng các chiến lược lịch sự tương ứng để duy trì hòa khí giao tiếp.

4. Phương châm về chất của Grice được nhà báo vận dụng linh hoạt như thế nào trong phỏng vấn điều tra?
Theo luận án, về nguyên tắc logic, người nói không được nói điều mình thiếu bằng chứng xác thực. Tuy nhiên, trong phỏng vấn điều tra, việc người làm báo chủ động đưa ra các phát ngôn giả định hoặc câu hỏi khi chưa có bằng chứng xác thực tuyệt đối đôi khi lại trở thành chiến thuật ngữ dụng hữu hiệu nhằm thăm dò phản ứng, buộc đối tượng phải lên tiếng xác nhận hoặc bác bỏ, từ đó khai thác được thông tin chân thực.

5. Ba thể loại phỏng vấn nào được luận án lựa chọn để nghiên cứu điển hình về chiến lược ngôn ngữ?
Luận án lựa chọn 3 thể loại phỏng vấn tiêu biểu trên báo in để phân tích trường hợp chuyên sâu trong Chương 4 gồm: Phỏng vấn chân dung (nhân vật tự bộc lộ), Phỏng vấn thời sự (thông tin sự kiện nóng), và Phỏng vấn điều tra (kiểm tra, phản biện sự việc phức tạp).

Kết luận

Luận án của tác giả Phạm Thị Mai Hương là công trình chuyên khảo nghiên cứu toàn diện về ngôn ngữ hội thoại trong thể loại phỏng vấn báo in tiếng Việt dưới giác độ Ngữ dụng học và Phân tích hội thoại. Bằng việc phân tích ngữ liệu 500 bài báo giai đoạn 2013–2017, luận án đã làm sáng tỏ cấu trúc phân tầng, chức năng ngữ dụng của các cặp thoại và hệ thống hóa các chiến lược điều hành giao tiếp, giảm thiểu đe dọa thể diện trong phỏng vấn. Kết quả nghiên cứu đóng góp thiết thực cho cả lý luận phân tích diễn ngôn tiếng Việt lẫn thực tiễn đào tạo và tác nghiệp báo chí hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung của luận án gồm 4 chương: Chƣơng 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết Chƣơng 2. Đặc điểm cấu trúc của cặp thoại trong hội thoại phỏng vấn Chƣơng 3. Đặc điểm chức năng của cặp thoại trong hội thoại phỏng vấn Chƣơng 4.

Chiến lƣợc phỏng vấn và sự vi phạm nguyên tắc lịch sự trong hội thoại phỏng vấn 12 (LUAN.nay) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) Chƣơng 1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu các vấn đề về hội thoại trên thế giới Nguồn gốc của phân tích hội thoại được tìm thấy đầu tiên trong tác phẩm của hai nhà nghiên cứu người Mĩ là Erving Goffman và Harold Garfinkel [dẫn theo 162; 403].

Nền tảng của lí thuyết này là những tư tưởng của bộ môn phương pháp luận dân tộc học trong nghiên cứu hội thoại (ethnomethodology) (xem thêm Garfinkel, 1967, Studies in Ethnomethodology) và quan điểm về trật tự tương tác của E. Theo đó, các thành viên trong xã hội xây dựng và nhận biết sự vật, sự việc, hành động cũng như thấu hiểu nhau phải dựa trên những yếu tố như phong tục, tập quán, tâm lí [149; 2]. Hai ông cũng chú trọng nghiên cứu các hành động nói thường ngày mà theo họ đã bị lãng quên, đặc biệt là nghiên cứu các trường hợp tương tác xã hội thông qua phát triển phân tích hội thoại bằng cách thiết lập mối quan hệ nhằm khảo sát trật tự trong cuộc sống (1959, 1963, 1967, 1969, 1971, 1981). Cuối những năm 60, đầu những năm 70, nhờ công trình của Harvey Sackd và các cộng sự của ông là Emmanuel A.

Schegloff, Gail Jefferson, phân tích hội thoại tách ra khỏi ngành xã hội học, trở thành một lĩnh vực độc lập với mục đích hướng đến nghiên cứu cấu trúc hoạt động của giao tiếp mà trước đây từng bị ảnh hưởng bởi một số ngành khoa học liên quan (Lerner, 2004). Phân tích hội thoại được rút ra từ nghiên cứu dân tộc học, quan tâm đến trật tự được tạo ra như thế nào trong tương tác xã hội, có phương pháp nghiên cứu thực nghiệm dựa trên phân tích vi mô (Clayman và Maynard, 1995). Từ những nghiên cứu đó cho đến nay, ngôn ngữ hội thoại, ngôn ngữ lời nói đã được nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm nghiên cứu: N. Grice là tác giả có những đóng góp lớn đối với việc nghiên cứu lí thuyết hội thoại hơn cả.

Trong tác phẩm Logic and conversation, ông đã nghiên cứu nguyên lí cộng tác hội thoại, tương tác hội thoại, lôgic với hội thoại cũng như phân chia các phương diện liên kết hội thoại.nay) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Gần đây các nhà nghiên cứu như Robin Wooffitt (2005) [172], David Liddicoat (2007) [149] đã xuất bản những công trình mang tính lí luận đại cương, trong đó đề cập cụ thể các khái niệm quan trọng của phân tích hội thoại như ngữ cảnh chuỗi, mở rộng và phân tích hội thoại, khoảng trống hội thoại… Bên cạnh đó, lí thuyết, phương pháp phân tích và phương pháp luận cơ bản của lí thuyết hội thoại về sau đã được mở rộng ứng dụng nghiên cứu trong các lĩnh vực khác nhau. Đó là các nghiên cứu trong lĩnh vực tương tác và ngữ pháp, nghiên cứu mối quan hệ giữa cấu trúc ngôn ngữ, tập quán ngôn ngữ, các tổ chức lượt lời và các trình tự trong sự tương tác hội thoại (Ochs et al, 1996; Selting và Couper-Kuhlen năm 2001; Ford et al., 2002; Couper-Kuhlen và Ford, 2004). Charles Goodwin nghiên cứu các đặc điểm tổ chức hành vi trong đối thoại tương tác - không chỉ là vai trò của ánh mắt, cử chỉ và vị trí cơ thể, mà còn sử dụng các công cụ và các đặc điểm hình thành khác (Goodwin, 2000; xem thêm các nghiên cứu tại nơi làm việc ở Heath và Luff, 2000).

Đối thoại trong sự hình thành có quy định, chuyên nghiệp cũng được nghiên cứu bằng cách mô tả nó hạn chế hoặc sửa đổi như thế nào so với tương tác hội thoại (Drew và Heritage, 1992). Các nghiên cứu trong lĩnh vực này thường tìm hiểu thể loại hoặc các loại hoạt động trong một lĩnh vực cụ thể, ví dụ, đối thoại tư pháp (Atkinson và Drew, 1979), các cuộc gọi khẩn cấp (Whalen và Zimmermann, 1990), các cuộc họp (Boden, 1994), cách nói tin tốt và xấu trong bối cảnh lâm sàng (Maynard, 2003) và tin đồn (Bergmann, 1993). Như vậy, có thể thấy trên thế giới, phân tích hội thoại đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà ngôn ngữ học. Tuy nhiên, các công trình chỉ mới đề cập đến phân tích hội thoại ở dạng đại cương, những công trình đi sâu vào nghiên cứu ứng dụng của phân tích hội thoại trong các lĩnh vực giao tiếp thông thường lại chưa đề cập đến một trong những dạng hội thoại đặc thù đó là phỏng vấn trên báo in.

Chính vì vậy, 14 (LUAN.nay) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) những lí thuyết trên cùng với những nghiên cứu về hội thoại của các tác giả khác đã đặt cơ sở cho chúng tôi đi sâu tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ hội thoại trong phỏng vấn. Tình hình nghiên cứu các vấn đề về hội thoại ở Việt Nam Ở Việt Nam, ngữ dụng học nói chung và lí thuyết hội thoại nói riêng xuất hiện khá muộn so với các chuyên ngành ngôn ngữ khác. Tuy nhiên, trong khoảng gần hai thập niên trở lại đây, các nhà nghiên cứu đã công bố những công trình có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến vấn đề hội thoại. Trước hết, có thể kể đến tác giả Đỗ Hữu Châu với hai công trình Đại cương Ngôn ngữ học (1993), (2002), Cơ sở ngữ dụng học (2003).

Ông được xem là một trong những người tiên phong trong việc giới thiệu một hướng tiếp cận mới, một hướng nghiên cứu mới vào Việt Nam – phân tích hội thoại trong sự hành chức của ngôn ngữ. Năm 1993, lần đầu tiên các vấn đề về lí thuyết hội thoại như cấu trúc hội thoại, các quy tắc hội thoại, thương lượng hội thoại, chức năng của các đơn vị hội thoại đã được Đỗ Hữu Châu trình bày trong cuốn Đại cương Ngôn ngữ học, Tập 2 [8]. Có thể coi đây là những công trình chuyên sâu về ngữ dụng học nói chung và hội thoại nói riêng ở Việt Nam. Mặt khác, hai công trình này cũng chính là những định hướng quan trọng giúp người đọc bước đầu tiếp cận một lĩnh vực nghiên cứu mới, khó nhưng cũng hứa hẹn nhiều điều thú vị.

Tiếp theo, trong cuốn Ngữ dụng học, tác giả Nguyễn Đức Dân (1998) [14] dành toàn bộ Chương III để giới thiệu về phương pháp nghiên cứu hội thoại, cấu trúc hội thoại, nguyên lí hội thoại và phép lịch sự. Năm 1999, tác giả Nguyễn Văn Khang đã tiếp cận hội thoại từ góc nhìn Ngôn ngữ học xã hội. Trong chương 8 [69], tác giả đi sâu vào ba vấn đề chủ yếu của hội thoại là: cấu trúc hội thoại, chiến lược hội thoại và phong cách hội thoại. Từ bình diện ngôn ngữ học xã hội, tác giả đã dành nhiều thời gian để phân biệt năng lực ngôn ngữ và năng lực giao tiếp, những cấu trúc quan trọng dùng để biểu đạt lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ.

Năm 2000, trong cuốn Dụng học Việt ngữ [26], tác giả Nguyễn Thiện Giáp đã trình bày những vấn đề của lí thuyết hội thoại và phép lịch sự trong giao tiếp bằng những dẫn chứng sinh động, cụ thể với cách viết ngắn gọn, sáng rõ. Nhiều vấn đề khác như cấu trúc hội thoại, lời ướm trong hội thoại, nguyên tắc hợp tác và hàm ý hội thoại, chiến lược giao tiếp trong hội thoại đã được ông trình bày và lí 15 (LUAN.nay) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) giải một cách khá thấu đáo. Đặc biệt, năm 1999, tác giả Đỗ Thị Kim Liên xuất bản cuốn Ngữ nghĩa lời hội thoại [77]. Nếu như các tác giả trước đây khi nghiên cứu ngôn ngữ hội thoại thường xem xét câu hỏi, câu đáp một cách riêng lẻ thì lần đầu tiên, tác giả đã quan tâm nghiên cứu sự tương tác giữa câu hỏi – câu đáp từ bình diện ngữ nghĩa.

Nếu các tác giả như Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Đức Dân, Nguyễn Văn Khang trình bày các vấn đề và dẫn dụ được lấy từ nguyên mẫu lời nói thì tác giả Đỗ Thị Kim Liên đã sử dụng các cuộc thoại trong tác phẩm văn học viết để soi sáng các vấn đề của lí thuyết hội thoại. Năm 2005, tác giả Đỗ Thị Kim Liên tiếp tục công bố Giáo trình Ngữ dụng học [78]. Trong công trình này, những nội dung cập nhật của lí thuyết hội thoại tiếp tục được tác giả soi chiếu thông qua các tác phẩm văn học (văn xuôi và truyện thơ). Đây được xem như những nghiên cứu mở đường, đặt nền móng cho việc nghiên cứu ngôn ngữ hội thoại trong các tác phẩm văn học sau này.

Trên cơ sở tiếp thu, vận dụng lí thuyết hội thoại trên thế giới và trong nước, nhiều công trình trong nước đã đi sâu nghiên cứu cấu trúc hội thoại và các đơn vị hội thoại. Có thể kể ra đây các công trình như [19], [39], [42], [125], [131]… Năm 1994, trong luận văn Thạc sĩ Bước đầu tìm hiểu cấu trúc hội thoại [19], Nguyễn Thị Đan đã đưa ra một số mô hình cấu trúc của cuộc thoại trong phạm vi hội thoại đời thường. Tác giả Dương Thị Tuyết Hạnh (1999) [39] dựa trên ngữ liệu của truyện ngắn Việt Nam hiện đại đã xây dựng được mô hình cấu tạo của tham thoại với hạt nhân là hành vi chủ hướng và hành vi phụ thuộc. Tác giả Phạm Văn Thấu (2000) [131] lại đi sâu nghiên cứu cấu tạo của cặp thoại, các kiểu cấu trúc liên kết của cặp thoại bao gồm: liên kết phẳng, liên kết lồng, liên kết đối xứng và liên kết móc xích.

Tác giả Mai Xuân Huy trong Ngôn ngữ quảng cáo dưới ánh sáng của lí thuyết giao tiếp [64] đã dành một phần trong Chương 3 để bàn về cấu trúc hội thoại quảng cáo, cặp thoại trong hội thoại quảng cáo và sự liên kết của các cặp thoại. Ngoài 5 cấu trúc mà tác giả Phạm Văn Thấu đã đưa ra, Mai Xuân Huy còn bổ sung thêm kiểu liên kết đồng quy hay còn gọi là liên kết hướng tâm. Bên cạnh đó, lí thuyết hội thoại còn được quan tâm nghiên cứu dưới góc độ ứng dụng vào những phạm vi giao tiếp cụ thể như giao tiếp mua bán, giao tiếp đàm phán thương mại, hội thoại dạy học, hội thoại giữa tư vấn viên tổng đài và người gọi điện 16 (LUAN.nay) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.