LỜI MỞ ĐẦU Sử dụng chất tạo nạc mà phổ biến là Salbutamol trong chăn nuôi hiện nay đang là vấn đề nóng của nước ta. Lợn ăn thức ăn có chứa Salbutamol sẽ tăng trọng nhanh, tỉ lệ nạc cao, thịt có màu đỏ tươi. Tuy nhiên thịt lợn chứa dư lượng Salbutamol gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe người tiêu dùng như làm tăng huyết áp, tim đập nhanh, nhức đầu, tay chân run, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa. Mặc dù vậy, một số người chăn nuôi và các thương lái vì lợi nhuận đã bất chấp sức khỏe của người tiêu dùng, sử dụng Salbutamol trong chăn nuôi gây hoang mang trong dư luận,.
Để đảm bảo sức khỏe cho người dân, lấy lại niềm tin của người tiêu dùng vào ngành chăn nuôi lợn cũng như đảm bảo tính công bằng cho những người chăn nuôi chân chính, việc nghiên cứu phát triển quy trình phân tích, kiểm tra hàm lượng Salbutamol có trong thức ăn chăn nuôi và các đối tượng chăn nuôi, thực phẩm. là cần thiết. Việc xác định Salbutamol ở nước ta chủ yếu được thực hiện tại các phòng thí nghiệm bằng phương pháp HPLC với quy trình phân tích phức tạp, giá thành phân tích cao. Phương pháp điện di mao quản sử dụng detector đo độ dẫn không tiếp xúc (CE-C4D) gần đây được biết đến là một phương pháp phân tích mới với nhiều ưu điểm, đã được nghiên cứu, ứng dụng để phân tích Salbutamol trong mẫu thức ăn chăn nuôi [9, 20].
Tuy nhiên, do nền mẫu nước tiểu, mẫu thịt lợn khá phức tạp và thường có hàm lượng Salbutamol thấp mà giới hạn phát hiện, giới hạn định lượng của phương pháp CE-C4D còn hạn chế nên việc phân tích Salbutamol bằng phương pháp CE-C4D trong các nền mẫu này gặp khó khăn [12, 14]. Vì vậy, việc nghiên cứu kỹ thuật làm sạch mẫu và làm giàu Salbutamol trong mẫu nước tiểu, mẫu thịt lợn sẽ làm tăng độ nhạy của phương pháp, giúp xác định được hàm lượng nhỏ của Salbutamol trong mẫu nước tiểu, mẫu thịt lợn bằng phương pháp CE-C4D, góp phần quản lý việc sử dụng Salbutamol trong chăn nuôi. Do đó chúng tôi đã lựa chọn đề tài “Nghiên cứu kỹ thuật làm giàu nhằm xác định Salbutamol trong mẫu nƣớc tiểu và thịt lợn bằng phƣơng pháp điện di mao quản sử dụng detector độ dẫn không tiếp xúc”. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1.
Tổng quan về Salbutamol Salbutamol là một chất thuộc nhóm chất tạo nạc - nhóm β-agonists. Salbutamol có tác dụng liên kết với một protein đặc biệt trên màng tế bào, làm giãn cơ trơn của đường khí phế quản. Vì vậy trong y học, Salbutamol được dùng làm thuốc, giúp các bệnh nhân hen suyễn, tắc nghẽn đường phổi hô hấp bình thường trở lại hoặc kích thích nhịp tim, điều trị suy tim cấp…Tuy nhiên nếu sử dụng với liều cao, Salbutamol kích thích tuyến thượng thận sản sinh corticoid, làm tăng phát triển của động vật, làm vật nuôi mau lớn, đồng thời tác động đến quá trình chuyển hóa tinh bột (gluxit), mỡ (lipit) chuyển thành đạm (nạc), làm tích tụ nạc tại các cơ vân (mông, lưng, đùi.) nên vật nuôi sẽ trở nên siêu nạc. Salbutamol là một trong những chất thuộc nhóm β-agonists đứng đầu trong danh mục 18 chất kháng sinh, hóa chất bị cấm sử dụng trong chăn nuôi ở VN và hầu hết các nước trên thế giới [1, 2].
Giới thiệu chung về Salbutamol Công thức phân tử: C13H21O3N pKa = 9,3; 10,7 Công thức cấu tạo: Khối lượng phân tử: 239,152 đvC Độ tan: Salbutamol tan được trong các dung môi phân cực, tan tốt tron metanol. Tên gọi: 2–(tert–Butylamino)–1-(3–hydroxyethyl–2–hydroxyphenyl)ethanol Salbutamol được sử dụng chủ yếu ở ba dạng uống, hít, tiêm, dùng trong thăm dò chức năng hô hấp, điều trị cơn hen, ngăn cơn co thắt phế quản do gắng sức, điều trị tắc nghẽn đường dẫn khí hồi phục được, viêm phế quản mạn tính, giãn phế nang… Ngoài ra, Salbutamol cũng được sử dụng trong sản khoa, Salbutamol dạng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dịch truyền có thể được sử dụng như là thuốc đỡ đẻ, làm giãn cơ mềm tử cung có tác dụng làm chậm sự đẻ non. Tác dụng phụ thường thấy khi sử dụng Salbutamol là gây khó chịu, nhức đầu, hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, bồn chồn, run các đầu chi, tim đập nhanh, loạn nhịp tim, biến đổi huyết áp, co giật, có thể hạ kali huyết nhất là run, lo lắng, đau đầu, khô họng, hồi hộp… Các triệu chứng phụ khác có thể bao gồm phù, nổi mày đay, hạ huyết áp, trụy mạch, thiếu máu cục bộ cơ tim, rối loạn giấc ngủ và hành vi… Salbutamol dùng với lượng lớn gây hiện tượng tim đập nhanh, hệ thống thần kinh hưng phấn quá mức. Bên cạnh tác dụng dùng trong y học, Salbutamol còn là một chất chuyển đổi tương đối hiệu quả, làm giảm tỉ lệ mỡ, tăng tỉ lệ nạc ở gia súc, gia cầm.
Do đó, một số người chăn nuôi đã lợi dụng đặc tính này để kích thích cho lợn nở vai, bung đùi, tạo nạc trong một thời gian ngắn tăng hiệu quả kinh tế. Tuy nhiên, trong vật nuôi vẫn tồn đọng Salbutamol ở thịt, gan, thận, nội tạng mà không bị phân hủy khi chế biến, gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe con người. Vấn đề sử dụng Salbutamol trên thế giới Vào tháng 4 năm 2002, Bộ Nông nghiệp Trung Quốc đã ban hành một danh mục các loại thuốc thú y và một số hợp chất tổng hợp bị cấm sử dụng trong chăn nuôi [24]. Danh mục này áp dụng cho cả các loại thuốc sản xuất trong nước và nhập khẩu.
Đứng đầu danh sách này là Clenbuterol, Salbutamol, Cimaterlo và các muối của chúng đã bị cấm sử dụng trong mọi loại thức ăn chăn nuôi. Tại Hồng Công, Trung Tâm Y tế công cộng đã đưa ra quy định về các chất cấm trong thú y bao gồm Clenbuterol, Salbutamol và các hóa chất nông nghiệp khác đồng thời nghiêm cấm mua bán các loại thịt và nội tạng động vật bị nhiễm độc [26]. Các văn bản pháp luật liên quan đến vấn đề này có hiệu lực từ ngày 31 tháng 12 năm 2001. Việc thử nghiệm trước khi giết mổ lợn được thực hiện ngay tại các lò mổ nhằm bảo đảm an toàn đối với thực phẩm trước khi đưa ra thị trường.
Trung bình, mỗi năm có hơn 60000 mẫu nước tiểu lợn được kiểm tra, tất cả các lô hàng có kết quả dương tính đều bị tiêu hủy. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tại Malaysia, trong những năm qua đã có sự gia tăng đột biến về việc sử dụng Salbutamol trong thức ăn gia súc nhằm tăng độ nạc và giảm tỉ lệ mỡ trong các loại vật nuôi [27]. Trung tâm kiểm soát chất kích thích của trường đại học Sains Malaysia đã đưa ra báo cáo vào tháng 1 năm 2007 về việc xác định tồn dư Salbutamol trong mẫu thịt bò, lợn, cừu và thịt vịt. Kết quả cho thấy, Salbutamol có mặt trong 2 trên tổng số hơn 100 mẫu được phân tích.
Năm 1996, Malaysia đã cấm sử dụng toàn bộ các chất thuộc nhóm β-agonist. Vấn đề sử dụng Salbutamol ở Việt Nam Theo thông tư 57 ngày 7.2012 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn quy định việc kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm các chất cấm thuộc nhóm Beta-agonist trong chăn nuôi Theo quyết định về một số loại kháng sinh, hóa chất cấm sử dụng trong sản xuất và kinh doanh thức ăn chăn nuôi ban hành ngày 20/06/2002 của Bộ Nông Nghiệp và Phát triển Nông thôn, Salbutamol là một trong những chất bị cấm sử dụng hoàn toàn [1, 2]. Tuy nhiên, hiện nay việc sử dụng Salbutamol trong chăn nuôi đang là một vấn đề nóng ở Việt Nam, đặc biệt là tại khu vực phía Nam. Vật nuôi ăn thức ăn chứa Salbutamol được bài tiết dần qua nước tiểu, nhưng vẫn tích tụ trong gan, thận, thịt.
Đây cũng là nguyên nhân khiến người tiêu dùng bị ngộ độc khi sử dụng thực phẩm nhiễm Salbutamol. Gần đây, việc sử dụng Salbutamol trong chăn nuôi đang có chiều hướng gia tăng đáng báo động ở các địa phương. Điều này không chỉ có tác động xấu đến sức khỏe cộng đồng mà còn làm phương hại đến sản xuất ngành chăn nuôi trong nước, nhất là trong lúc sức ép của các loại thực phẩm ngoại nhập đang ngày một gia tăng. Tại cuộc họp báo vào ngày 31/8/2015, Bộ NN-PTNT đã công bố kết quả kiểm tra việc sử dụng chất cấm trong chăn nuôi, đoàn đã phát hiện nhiều cơ sở chăn nuôi sử dụng chất tạo nạc Salbutamol.
Tại thành phố Hồ Chí Minh, cơ quan chức năng kiểm tra đột xuất 227 mẫu lợn giết mổ, phát hiện 31 mẫu dương tính với Salbutamol. Phần lớn tỷ lệ mẫu lợn tồn dư Salbutamol có xuất xứ từ trang trại chăn nuôi ở Đồng Nai, Long An, Tiền Giang, Tây Ninh, Bến Tre…Cũng tại thành phố 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hồ Chí Minh, theo Chi cục Thú y, đoàn thanh tra đã kiểm tra đột xuất trên 61 lô lợn tại 10 lò giết mổ trên địa bàn thành phố. Kết quả cho thấy có 12 lô dương tính với Salbutamol, trong đó lợn xuất xứ từ Đồng Nai dẫn đầu với năm lô dương tính với Salbutamol. Qua kiểm tra, đoàn thanh tra liên ngành ở Đồng Nai đã phát hiện ba cơ sở chăn nuôi ở thành phố Biên Hòa sử dụng Salbutamol.
Các cơ sở này đều bị xử phạt hành chính và cấm xuất bán lợn ra thị trường nếu chưa được sự cho phép của cơ quan thú y tỉnh. Để chấn chỉnh tình trạng này, cần kiểm tra thức ăn chăn nuôi và nhất là nước tiểu vật nuôi ở giai đoạn vỗ béo, trước khi xuất bán tại các trang trại chăn nuôi nhằm phát hiện, ngăn chặn vật nuôi có sử dụng chất cấm đưa ra thị trường. Còn tại các lò mổ, chợ cần kiểm tra các mẫu thịt, gan, thận trước khi đến tay người tiêu dung, đảm bảo sức khỏe của người dân. Các phƣơng pháp xác định Salbutamol Hiện nay, có nhiều phương pháp khác nhau để xác định Salbutamol trong nhiều đối tượng mẫu khác nhau (nước tiểu, thịt lợn, huyết thanh, dược phẩm.) như: điện hóa, ELISA [16], sắc ký, điện di mao quản Khoảng tuyến tính, các giá trị LOD, LOQ, hiệu suất thu hồi, sai số tương đối của mỗi phương pháp cho kết quả tương đối tốt.
Phƣơng pháp điện hóa Xiaoyun Lin và các cộng sự đã nghiên cứu một loại điện cực mới phân tích các β-agonist. Sự có mặt của Ractopamin và Salbutamol trong các mẫu thịt lợn và mẫu nước tiểu người được Muniyandi Rajkumar và các cộng sự nghiên cứu và phát triển bằng việc sử dụng quy trình chế tạo điện cực màng cacbon thuỷ tinh biến tính với poly taurine/hạt nano Zirconi (ZrO2) [18]. Trong phương pháp vôn-ampe quét thế tuyến tính, poly taurine/hạt nano Zirconi (ZrO2) được trực tiếp sử dụng để xác định Ractopamin và salbutamol.