Luận văn thạc sĩ về Tuyên bố DOC và vai trò của Việt Nam, Trung Quốc tại Biển Đông

Luận văn thạc sĩ phân tích vnu ls việt nam và trung quốc trong việc thực hiện tuyên bố về ứng xử của các bên tại biển đông doc, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Bàn Thị Mai
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Lan Nguyên
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Việt Nam Và Trung Quốc Trong Việc Thực Hiện Tuyên Bố Về Ứng Xử Của Các Bên Tại Biển Đông (DOC)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TRANH CHẤP BIỂN ĐÔNG VÀ TUYÊN BỐ VỀ ỨNG XỬ CỦA CÁC BÊN TẠI BIỂN ĐÔNG
• 1.1. Tổng quan về tranh chấp Biển Đông
• 1.2. Biển Đông, tầm quan trọng chiến lược với Thế giới và Việt Nam
• 1.2.1. Vị trí địa lý, tiềm năng của Biển Đông
• 1.2.2. Tầm quan trọng chiến lược của Biển Đông đối với thế giới và Việt Nam
• 1.3. Tranh chấp ở Biển Đông và những căng thẳng trong thời gian gần đây
• 1.4. Tuyên bố về ứng xử của các bên tại Biển Đông
• 1.4.1. Quá trình hình thành Tuyên bố về ứng xử của các bên tại Biển Đông giữa ASEAN và Trung Quốc (Tuyên bố DOC)
• 1.4.2. Nội dung cơ bản của Tuyên bố về ứng xử của các bên tại Biển Đông giữa ASEAN và Trung Quốc (Tuyên bố DOC)
• 1.4.3. Đánh giá của tác giả về Tuyên bố DOC 2002
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN TUYÊN BỐ DOC CỦA VIỆT NAM, TRUNG QUỐC VÀ SỰ CẦN THIẾT XÂY DỰNG BỘ QUY TẮC ỨNG XỬ Ở BIỂN ĐÔNG (COC)
• 2.1. Quá trình thực hiện Tuyên bố DOC của Việt Nam và Trung Quốc
• 2.1.1. Hành động của Trung Quốc
• 2.1.1.1. Ý đồ và hành động của Trung Quốc trước khi ký kết Tuyên bố DOC
• 2.1.1.2. Hành động của Trung Quốc sau khi ký kết Tuyên bố DOC
• 2.1.2. Hành động của Việt Nam
• 2.2. Quan điểm của tác giả về lựa chọn của Việt Nam trong quan hệ với Trung Quốc
• 2.3. Sự cần thiết của COC
• 2.3.1. Sự ra đời của Bản Quy tắc hướng dẫn thực hiện Tuyên bố DOC
• 2.3.2. Bản Quy tắc hướng dẫn DOC 2002
• 2.3.3. Sự cần thiết của COC
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP, KIẾN NGHỊ NHẰM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ ỨNG XỬ CỦA CÁC BÊN Ở BIỂN ĐÔNG
• 3.1. Đẩy nhanh tiến trình đàm phán COC
• 3.2. Quốc tế hóa vấn đề Biển Đông – Xây dựng lực lượng tuần tra chung ở Biển Đông
• 3.3. Mỗi quốc gia ASEAN chấp nhận và khuyến khích sự hiện diện quân sự của Mỹ cũng như của các cường quốc quan tâm ngoài khu vực, ở Biển Đông
• 3.4. ASEAN thúc đẩy xây dựng Hiệp ước thân thiện và hợp tác trong lĩnh vực hàng hải
• 3.5. Phương án “Hợp tác cùng phát triển” của Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Tuyên bố DOC và Biển Đông

Tuyên bố DOC (Tuyên bố về ứng xử của các bên tại Biển Đông) là một văn bản quan trọng trong việc quản lý tranh chấp ở Biển Đông. Tuyên bố này được ký kết giữa ASEAN và Trung Quốc vào năm 2002, nhằm mục đích xây dựng lòng tin và tạo ra một khuôn khổ cho các bên liên quan trong việc giải quyết các vấn đề tranh chấp. Biển Đông không chỉ là một vùng biển có giá trị kinh tế lớn mà còn là một khu vực chiến lược quan trọng đối với an ninh khu vực và toàn cầu. Sự phức tạp của các tranh chấp tại đây đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các quốc gia, đặc biệt là giữa Việt Nam và Trung Quốc.

1.1. Tuyên bố DOC Nội dung và ý nghĩa

Tuyên bố DOC bao gồm các nguyên tắc cơ bản về ứng xử của các bên tại Biển Đông, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì hòa bình, ổn định và an ninh trong khu vực. Nội dung của Tuyên bố cũng đề cập đến việc giải quyết tranh chấp thông qua đối thoại và thương lượng, đồng thời khuyến khích các bên thực hiện các biện pháp xây dựng lòng tin.

1.2. Vai trò của Biển Đông trong chính sách quốc tế

Biển Đông đóng vai trò quan trọng trong chính sách quốc tế, đặc biệt là trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc. Vị trí địa lý của Biển Đông làm cho nó trở thành một tuyến đường hàng hải chiến lược, ảnh hưởng đến thương mại toàn cầu. Sự ổn định tại Biển Đông không chỉ có ý nghĩa đối với các quốc gia trong khu vực mà còn đối với các cường quốc như Mỹ và Trung Quốc.

II. Vấn đề và thách thức trong thực hiện Tuyên bố DOC

Mặc dù Tuyên bố DOC đã được ký kết, nhưng việc thực hiện vẫn gặp nhiều thách thức. Các hành động đơn phương của Trung Quốc trong khu vực đã làm gia tăng căng thẳng và gây khó khăn cho việc thực hiện các cam kết trong Tuyên bố. Việt Nam, với vai trò là một thành viên của ASEAN, cũng phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo vệ chủ quyền và quyền lợi của mình tại Biển Đông.

2.1. Hành động của Trung Quốc và tác động đến DOC

Trung Quốc đã có nhiều hành động đơn phương, như xây dựng đảo nhân tạo và triển khai lực lượng quân sự tại Biển Đông, điều này đã làm suy yếu tính hiệu lực của Tuyên bố DOC. Những hành động này không chỉ gây ra căng thẳng trong khu vực mà còn ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa Trung Quốc và các nước ASEAN.

2.2. Thách thức từ các quốc gia khác trong khu vực

Ngoài Trung Quốc, các quốc gia khác như Philippines, Malaysia cũng có những yêu sách chủ quyền tại Biển Đông. Sự cạnh tranh giữa các quốc gia này đã tạo ra một môi trường phức tạp, làm cho việc thực hiện Tuyên bố DOC trở nên khó khăn hơn. Các quốc gia này cũng có những lợi ích riêng, dẫn đến việc không dễ dàng đạt được sự đồng thuận.

III. Phương pháp giải quyết tranh chấp tại Biển Đông

Để giải quyết các tranh chấp tại Biển Đông, cần có những phương pháp hiệu quả và bền vững. Việc đàm phán và xây dựng lòng tin giữa các bên là rất quan trọng. Các quốc gia cần phải tìm kiếm các giải pháp hợp tác, thay vì đối đầu, để đảm bảo an ninh và ổn định trong khu vực.

3.1. Đàm phán và hợp tác đa phương

Đàm phán đa phương giữa các quốc gia liên quan là một phương pháp quan trọng để giải quyết tranh chấp. Các cuộc đàm phán này không chỉ giúp các bên hiểu rõ hơn về lợi ích của nhau mà còn tạo ra cơ hội để xây dựng lòng tin và hợp tác.

3.2. Tăng cường hợp tác quốc tế

Hợp tác quốc tế là một yếu tố quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp tại Biển Đông. Các tổ chức quốc tế như Liên Hợp Quốc và ASEAN có thể đóng vai trò trung gian trong việc thúc đẩy đối thoại và tìm kiếm giải pháp hòa bình cho các tranh chấp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Việc thực hiện Tuyên bố DOC không chỉ có ý nghĩa lý thuyết mà còn có những ứng dụng thực tiễn quan trọng. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc thực hiện DOC có thể giúp giảm thiểu căng thẳng và tạo ra một môi trường hòa bình tại Biển Đông. Việt Nam và Trung Quốc cần phải hợp tác chặt chẽ để đạt được những kết quả tích cực từ Tuyên bố này.

4.1. Kết quả từ các cuộc đàm phán

Các cuộc đàm phán giữa Việt Nam và Trung Quốc đã đạt được một số kết quả tích cực, như việc thống nhất các nguyên tắc cơ bản trong việc giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để đảm bảo sự ổn định lâu dài.

4.2. Ứng dụng các mô hình hợp tác quốc tế

Việc áp dụng các mô hình hợp tác quốc tế trong việc giải quyết tranh chấp tại Biển Đông có thể mang lại nhiều lợi ích. Các quốc gia có thể học hỏi từ các mô hình thành công ở các khu vực khác để áp dụng vào tình hình Biển Đông.

V. Kết luận và tương lai của Tuyên bố DOC

Tuyên bố DOC là một văn bản quan trọng trong việc quản lý tranh chấp tại Biển Đông. Tuy nhiên, việc thực hiện Tuyên bố này vẫn gặp nhiều thách thức. Trong tương lai, cần có những nỗ lực mạnh mẽ từ các quốc gia liên quan để đảm bảo rằng Tuyên bố DOC sẽ được thực hiện một cách hiệu quả, góp phần vào việc duy trì hòa bình và ổn định tại Biển Đông.

5.1. Tương lai của hợp tác tại Biển Đông

Hợp tác giữa các quốc gia trong khu vực là rất quan trọng để đảm bảo sự ổn định tại Biển Đông. Các quốc gia cần phải tìm kiếm các cơ hội hợp tác mới để giải quyết các vấn đề còn tồn tại.

5.2. Vai trò của Việt Nam trong việc thực hiện DOC

Việt Nam cần tiếp tục đóng vai trò tích cực trong việc thực hiện Tuyên bố DOC, đồng thời thúc đẩy các cuộc đàm phán và hợp tác với các quốc gia khác để bảo vệ quyền lợi và chủ quyền của mình tại Biển Đông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biển Đông là vùng biển nửa kín có diện tích khoảng 3,5 triệu km vuông, giữ vị trí địa - chính trị và kinh tế đặc biệt quan trọng khi chi phối trực tiếp đời sống của khoảng 300 triệu người dân thuộc 9 quốc gia ven biển. Tuyến hàng hải quốc tế qua Biển Đông đảm nhận hơn 45% tổng khối lượng vận tải thương mại đường biển toàn cầu, với tần suất từ 150 đến 200 lượt tàu vận tải qua lại mỗi ngày, trong đó hơn 50% là tàu có trọng tải trên 5.000 tấn.

Trước tình hình tranh chấp chủ quyền diễn biến phức tạp, Tuyên bố về ứng xử của các bên tại Biển Đông (DOC) được ký kết ngày 04 tháng 11 năm 2002 tại Phnom Penh giữa ASEAN và Trung Quốc là văn kiện đa phương đầu tiên nhằm duy trì hòa bình, ngăn ngừa xung đột và xây dựng lòng tin. Tuy nhiên, sau hơn một thập kỷ ký kết, tình trạng leo thang căng thẳng trên thực địa vẫn tiếp diễn nghiêm trọng do sự bất đồng trong diễn giải và sự thiếu vắng cơ chế ràng buộc trách nhiệm pháp lý.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở pháp lý quốc tế, phân tích và so sánh thực tiễn hành động của Việt Nam và Trung Quốc trong việc thực thi DOC giai đoạn từ năm 2002 đến tháng 8 năm 2015, từ đó luận giải sự cần thiết phải nâng cấp lên Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) có tính ràng buộc pháp lý.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian địa lý toàn bộ Biển Đông, trọng tâm là khu vực hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và các vùng biển thuộc quyền chủ quyền của Việt Nam theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS). Đóng góp của luận văn thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác để bảo vệ toàn vẹn 3.260 km bờ biển cùng quyền lợi quốc gia tại 28 tỉnh, thành phố ven biển, đồng thời đề xuất giải pháp chiến lược cho công tác ngoại giao pháp lý của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng kết hợp hai lý thuyết nền tảng trong quan hệ quốc tế và khoa học pháp lý:

• Lý thuyết Hiện thực (Realism): Luận giải động cơ gia tăng sức mạnh quân sự, cạnh tranh địa chính trị và mục tiêu kiểm soát không gian sinh tồn của các quốc gia lớn trên biển.
• Lý thuyết Viễn cảnh (Prospect Theory): Phân tích xu hướng chấp nhận rủi ro và hành vi hung hăng của Trung Quốc khi nhận định lợi ích chiến lược tại Biển Đông bị đe dọa.

Mô hình nghiên cứu được xây dựng trên sự tương tác giữa hai trục chính: Cam kết ngoại giao đa phương (Luật mềm - Soft Law đại diện bởi DOC 2002) và Thực tiễn hành vi quốc gia (State Practice trên thực địa). Khung phân tích vận hành dựa trên 5 khái niệm pháp lý trọng tâm:

1. Quyền chủ quyền và quyền tài phán trong Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) theo UNCLOS 1982.
2. Quy chế đảo và bãi cạn lúc chìm lúc nổi theo Điều 121 UNCLOS 1982.
3. Biện pháp xây dựng lòng tin (CBMs).
4. Nguyên trạng thực địa (Status quo).
5. Bộ Quy tắc ứng xử có giá trị ràng buộc pháp lý (COC).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu thứ cấp từ 45 văn kiện pháp lý quốc tế và khu vực tiêu biểu như UNCLOS 1982, Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC 1976), Tuyên bố DOC 2002, Quy tắc hướng dẫn thực hiện DOC năm 2011 và các Tuyên bố Chủ tịch ASEAN giai đoạn 2010 - 2015. Đồng thời, nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) để trích xuất và khảo sát chuyên sâu 12 sự kiện va chạm thực địa và tranh chấp ngoại giao điển hình xảy ra từ năm 2002 đến tháng 8 năm 2015.

Cỡ mẫu này được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện toàn diện cho các hình thức vi phạm: lập pháp đơn phương, cản trở kinh tế, cắt cáp thăm dò địa chấn, hạ đặt giàn khoan trái phép và bồi đắp đảo nhân tạo.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học so sánh kết hợp phương pháp duy vật biện chứng và tổng kết thực tiễn là nhằm chỉ rõ khoảng cách giữa cam kết chính trị trên văn bản và hành động thực tế. Tiến trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành trong mốc thời gian 10 tháng, từ tháng 10 năm 2014 đến tháng 8 năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng giai đoạn 2002 - 2015 chỉ ra 3 phát hiện bản chất:

• Sự phân hóa sâu sắc giữa cam kết ngoại giao và hành vi thực tế của Trung Quốc: Trung Quốc ký kết DOC 2002 nhằm giải tỏa lo ngại về thuyết "mối đe dọa Trung Quốc", song liên tục thực hiện các bước đi đơn phương nhằm hợp thức hóa yêu sách đường 9 đoạn phi pháp chiếm gần 80% diện tích Biển Đông. Cụ thể, Trung Quốc đã thành lập thành phố cấp huyện Tam Sa vào ngày 03 tháng 7 năm 2007, mời thầu quốc tế trái phép 9 lô dầu khí nằm sâu trong thềm lục địa Việt Nam vào ngày 23 tháng 6 năm 2012 với diện tích trải dài hơn 160 km, và ấn hành hộ chiếu điện tử in hình đường lưỡi bò vào tháng 11 năm 2012.

• Tần suất và mức độ cưỡng chế thực địa gia tăng vượt bậc sau năm 2009: Các vụ việc xâm phạm vùng biển chủ quyền của Việt Nam diễn ra có hệ thống. Tàu hải giám Trung Quốc đã cắt cáp tàu thăm dò địa chấn Bình Minh 02 hai lần (ngày 26 tháng 5 năm 2011 tại vị trí cách mũi Đại Lãnh 120 hải lý và ngày 30 tháng 11 năm 2012 tại khu vực đảo Cồn Cỏ); uy hiếp tàu Viking II vào ngày 09 tháng 6 năm 2011 trong phạm vi 200 hải lý thềm lục địa Việt Nam. Đỉnh điểm là việc hạ đặt trái phép giàn khoan Hải Dương-981 từ tháng 5 đến tháng 7 năm 2014 với sự hộ tống của hơn 100 tàu chiến và máy bay quân sự. Đến tháng 5 năm 2015, Trung Quốc đã cải tạo trái phép Đá Chữ Thập với diện tích mở rộng gấp 11 lần và đồn trú 200 binh lính nhằm thiết lập Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ).

• Năm khiếm khuyết cốt tử của Tuyên bố DOC 2002: (1) Thiếu tính ràng buộc pháp lý; (2) Không có cơ chế giám sát và chế tài xử phạt; (3) Phạm vi áp dụng địa lý mập mờ; (4) Thiếu sự thống nhất trong diễn giải các điều khoản; (5) Bị lợi dụng làm bình phong kéo dài thời gian nhằm thay đổi nguyên trạng trên biển.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến DOC bị vô hiệu hóa xuất phát từ bản chất "luật mềm" không kèm theo chế tài trừng phạt quốc tế. Điều này thúc đẩy Trung Quốc tận dụng ưu thế bất đối xứng để áp đặt đàm phán song phương thay vì đa phương hóa.

Bên cạnh đó, áp lực an ninh năng lượng với nhu cầu nhập khẩu dầu liên tục từ năm 1996 cùng mục tiêu tiếp cận trữ lượng ước tính khoảng 213 tỷ thùng dầu tại Biển Đông đã thúc đẩy các hành động hung hăng trên biển. Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với nhận định của giới học giả quốc tế khi chỉ ra sự chuyển biến từ "hung hăng kiềm chế" (2007-2009) sang "hung hăng hiếu chiến" (2009-2015).

Dữ liệu nghiên cứu có thể được hệ thống hóa qua bảng ma trận đối chiếu giữa 10 sự kiện va chạm thực địa và các điều khoản DOC bị vi phạm (Điểm 1 về tôn trọng luật pháp quốc tế, Điểm 3 về tự do hàng hải, Điểm 5 về tự kiềm chế). Biểu đồ phân tích chuỗi thời gian cũng chỉ rõ tần suất vi phạm DOC trong giai đoạn 2010 - 2015 đã tăng hơn 300% so với giai đoạn 2002 - 2008, phản ánh tính chất cấp bách của việc xây dựng một bộ quy tắc mới.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực chứng, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Đẩy nhanh tiến trình đàm phán xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) có giá trị pháp lý ràng buộc: Xác lập cơ chế giám sát thực thi bắt buộc, quy định rõ ràng vùng áp dụng địa lý bao gồm cả hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Thiết lập chế tài xử lý vi phạm cụ thể nhằm kiểm soát 100% các hành vi đơn phương làm thay đổi hiện trạng. Mục tiêu hoàn thiện khung đàm phán COC trong lộ trình từ 2 đến 3 năm, do Bộ Ngoại giao và Đoàn đàm phán liên ngành chủ trì.

• Đa phương hóa và quốc tế hóa vấn đề an ninh hàng hải Biển Đông: Tranh thủ sự ủng hộ của các thể chế đa phương như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN Mở rộng (ADMM+). Khuyến khích sự hiện diện hòa bình và hợp pháp của các đối tác quốc tế lớn nhằm duy trì tự do hàng hải trên tuyến giao thương chiếm 45% lưu lượng toàn cầu. Đề xuất xây dựng cơ chế tuần tra chung giữa các nước ASEAN tại các vùng biển giáp ranh.

• Tăng cường tiềm lực thực thi pháp luật và phòng thủ biển đảo: Nâng cao năng lực tuần tra, trinh sát của lực lượng Cảnh sát biển và Kiểm ngư Việt Nam thêm 40% đến 50% về phương tiện tàu thuyền hiện đại trong giai đoạn 5 năm tiếp theo. Bảo đảm kiểm soát chặt chẽ 100% diện tích các lô dầu khí thềm lục địa như Nam Côn Sơn, Cửu Long và bảo vệ an toàn tuyệt đối cho ngư dân trên các ngư trường truyền thống.

• Kiên trì giải pháp "Hợp tác cùng phát triển" dựa trên cơ sở UNCLOS 1982: Triển khai các dự án hợp tác ít nhạy cảm theo đúng tinh thần 8 điểm của Bản Quy tắc hướng dẫn DOC 2011 (bảo vệ môi trường biển, nghiên cứu khí quyển, cứu nạn trên biển, phòng chống tội phạm xuyên quốc gia) tại các khu vực thực sự chồng lấn hợp pháp, kiên quyết bác bỏ mọi yêu sách phi lý không có cơ sở pháp lý quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Chuyên viên hoạch định chính sách và cán bộ ngoại giao: Sử dụng luận văn như nguồn tài liệu tham chiếu cơ sở pháp lý và dữ liệu thực chứng để xây dựng phương án đàm phán các điều khoản của COC, phục vụ công tác đấu tranh ngoại giao tại các diễn đàn ASEAN, ARF và Liên Hợp Quốc.

• Lực lượng thực thi pháp luật và bảo vệ an ninh biển (Cảnh sát biển, Kiểm ngư, Hải quân): Vận dụng hệ thống phân tích các tình huống va chạm thực địa (như sự cố tàu Bình Minh 02, giàn khoan Hải Dương-981) để xây dựng kịch bản ứng phó, bảo đảm an toàn cho các hoạt động kinh tế biển và bảo vệ vững chắc 3.260 km bờ biển quốc gia.

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Luật Quốc tế, Quan hệ Quốc tế: Tiếp cận tài liệu tổng kết thực tiễn 13 năm thực thi DOC (2002-2015), hỗ trợ đào tạo và nghiên cứu chuyên sâu về luật biển, giải quyết tranh chấp quốc tế và an ninh khu vực Đông Nam Á.

• Doanh nghiệp vận tải biển và tập đoàn khai thác dầu khí: Đánh giá chính xác các nguy cơ pháp lý và rủi ro an ninh hàng hải trên các vùng thềm lục địa trọng điểm (lô 125, 126, 148, 149), giúp hoạch định chiến lược đầu tư và bảo đảm an toàn chuỗi cung ứng năng lượng.

Câu hỏi thường gặp

• Tuyên bố DOC năm 2002 có giá trị ràng buộc pháp lý bắt buộc đối với các quốc gia ký kết không? Không. DOC 2002 chỉ là một tuyên bố chính trị thuộc dạng luật mềm (Soft Law), phản ánh ý chí chính trị và sự đồng thuận chung nhằm kiềm chế xung đột, hoàn toàn không có cơ chế giám sát thực thi hoặc chế tài xử phạt khi các bên có hành vi vi phạm trên thực địa.

• Vì sao Trung Quốc chấp nhận ký kết DOC năm 2002 nhưng sau đó lại có các hành động vi phạm? Năm 2002, Trung Quốc cần môi trường ổn định để phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế và quảng bá học thuyết "Trỗi dậy hòa bình". Khi thực lực kinh tế và quân sự gia tăng sau năm 2008, nước này chuyển hướng sang kiểm soát thực địa nhằm hiện thực hóa yêu sách đường 9 đoạn chiếm gần 80% diện tích Biển Đông.

• Vụ việc cắt cáp tàu Bình Minh 02 năm 2011 và 2012 thể hiện tính chất vi phạm pháp lý gì? Vụ việc vi phạm trực tiếp quyền chủ quyền và quyền tài phán của Việt Nam trong phạm vi 200 hải lý Vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa theo UNCLOS 1982, đồng thời vi phạm nghiêm trọng Điểm 5 của DOC về cam kết tự kiềm chế, không làm phức tạp thêm tình hình tranh chấp.

• Sự khác biệt cốt lõi giữa Tuyên bố DOC 2002 và Bộ Quy tắc COC tương lai là gì? DOC là văn kiện chính trị không có chế tài xử phạt và phạm vi áp dụng còn nhiều tranh cãi. Ngược lại, COC được định hướng là văn bản quy phạm pháp lý có giá trị ràng buộc bắt buộc (Legally Binding), đi kèm cơ chế giải quyết tranh chấp và giám sát việc tuân thủ của các bên ký kết.

• Việt Nam đã áp dụng những nguyên tắc pháp lý quốc tế nào để thực thi DOC và bảo vệ chủ quyền? Việt Nam luôn kiên định giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên nền tảng UNCLOS 1982, DOC 2002; đệ trình Báo cáo ranh giới ngoài thềm lục địa lên Liên Hợp Quốc năm 2009; nội luật hóa chuẩn mực quốc tế qua Luật Biển Việt Nam năm 2012 và tích cực thúc đẩy đồng thuận nội khối ASEAN.

Kết luận

• Biển Đông là vùng biển chiến lược rộng khoảng 3,5 triệu km vuông, nắm giữ huyết mạch vận tải của hơn 45% thương mại hàng hải thế giới và ảnh hưởng trực tiếp đến 300 triệu cư dân ven biển.
• Tuyên bố DOC 2002 đã hoàn thành vai trò lịch sử là bước đối thoại đầu tiên giữa ASEAN và Trung Quốc nhưng bộc lộ nhiều hạn chế do thiếu chế tài ràng buộc pháp lý.
• Giai đoạn 2002 - 2015 chứng kiến các hành vi vi phạm DOC nghiêm trọng từ phía Trung Quốc qua việc công bố đường 9 đoạn, lập thành phố Tam Sa, cắt cáp tàu thăm dò dầu khí và cải tạo quy mô lớn tại Đá Chữ Thập.
• Việt Nam đã thể hiện vai trò chủ động, kiên trì vận dụng luật pháp quốc tế (đặc biệt là UNCLOS 1982) để bảo vệ toàn vẹn 3.260 km bờ biển và quyền tài phán trên thềm lục địa.
• Yêu cầu cấp bách hàng đầu hiện nay là chuyển dịch từ cơ chế chính trị của DOC sang Bộ Quy tắc ứng xử COC có giá trị pháp lý bắt buộc nhằm bảo đảm hòa bình bền vững.

Đóng góp lớn nhất của công trình là hệ thống hóa toàn diện cơ sở pháp lý và thực tiễn 13 năm thực thi DOC, cung cấp luận cứ khoa học sắc bén phục vụ công cuộc bảo vệ chủ quyền biển đảo. Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ quan hoạch định chính sách cần tập trung nguồn lực thúc đẩy tiến trình đàm phán COC trong khuôn khổ ASEAN - Trung Quốc, đồng thời củng cố vững chắc tiềm lực thực thi pháp luật trên toàn bộ các vùng biển chủ quyền của Tổ quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TRANH CHẤP BIỂN ĐÔNG VÀ TUYÊN BỐ VỀ ỨNG XỬ CỦA CÁC BÊN TẠI BIỂN ĐÔNG 1. Tổng quan về tranh chấp Biển Đông 1. Biển Đông, tầm quan trọng chiến lược với Thế giới và Việt Nam 1. Vị trí địa lý, tiềm năng của Biển Đông Biển Đông còn gọi là biển Nam Trung Hoa theo tên tiếng Anh (The South China Sea) và tiếng Pháp Mer de Chine Méridionale, là một biển rìa Tây Thái Bình Dương.

Theo quy định của Uỷ ban Quốc tế về biển, tên của các biển rìa thường dựa vào địa danh của lục địa lớn gần nhất hoặc mang tên của một nhà khoa học phát hiện ra chúng. Biển Đông nằm ở phía Nam đại lục Trung Hoa nên có tên gọi là biển Nam Trung Hoa. Tuy nhiên, địa danh biển không có ý nghĩa về mặt chủ quyền như một số người ngộ nhận. Vấn đề chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia trên biển được xác định và giải quyết theo luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước của Liên hợp quốc về luật biển 1982.

Biển Đông được nhân dân Việt Nam gọi theo thói quen như một danh từ riêng. Biển Đông là một biển nửa kín, có diện tích khoảng 3,5 triệu km vuông, trải rộng từ vĩ độ 3o lên đến vĩ độ 26o Bắc và từ kinh độ 100o đến 121o Đông. Ngoài Việt Nam, Biển Đông được bao bọc bởi tám nước khác là Trung Quốc, Philippin, Indonesia, Bruney, Malaysia, Singapore, Thái Lan và Campuchia. Theo ước tính sơ bộ, Biển Đông có ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống của khoảng 300 triệu người dân của các nước này.

Biển Đông không chỉ là địa bàn chiến lược quan trọng đối với các nước trong khu vực mà còn cả của châu Á - Thái Bình Dương và Mỹ. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Biển Đông là nơi chứa đựng nguồn tài nguyên thiên nhiên biển quan trọng cho đời sống và sự phát triển kinh tế của các nước xung quanh, đặc biệt là nguồn tài nguyên sinh vật (thuỷ sản), khoáng sản (dầu khí), du lịch và là khu vực đang chịu sức ép lớn về bảo vệ môi trường sinh thái biển. Trong khu vực, có các nước đánh bắt và nuôi trồng hải sản đứng hàng đầu thế giới như Trung Quốc, Thái Lan, Việt Nam, Indonesia và Philippin, trong đó Trung Quốc là nước đánh bắt cá lớn nhất thế giới (khoảng 4,38 triệu tấn/năm), Thái Lan đứng thứ 10 thế giới (với khoảng 1,5 - 2 triệu tấn/năm), cả khu vực đánh bắt khoảng 7 - 8% tổng sản lượng đánh bắt cá trên toàn thế giới. Biển Đông được coi là một trong năm bồn trũng chứa dầu khí lớn nhất thế giới.

Các khu vực thềm lục địa có tiềm năng dầu khí cao là các bồn trũng Bruney - Saba, Sarawak, Malay, Pattani Thái, Nam Côn Sơn, Mê Công, Sông Hồng, cửa sông Châu Giang. Hiện nay, hầu hết các nước trong khu vực đều là những nước khai thác và sản xuất dầu khí từ biển như Trung Quốc, Việt Nam, Malaysia, Brunei, Indonesia, Thái Lan… trong đó Indonesia là thành viên của OPEC. Tại vùng biển và thềm lục địa Việt Nam đã xác định nhiều bể trầm tích có triển vọng dầu khí, trong đó các bể trầm tích Cửu Long và Nam Côn Sơn được đánh giá có triển vọng dầu khí lớn nhất, điều kiện khai thác tương đối thuận lợi. Tổng trữ lượng dự báo địa chất về dầu khí của toàn thềm lục địa Việt Nam đạt xấp xỉ 10 tỷ tấn dầu qui đổi, trữ lượng khai thác khoảng 02 tỷ tấn và trữ lượng dự báo của khí khoảng 1.000 tỷ mét khối [17].

Theo đánh giá của Bộ Năng lượng Mỹ, lượng dự trữ dầu đã được kiểm chứng ở Biển Đông là 07 tỉ thùng với khả năng sản xuất 2,5 triệu thùng/ngày. Theo đánh giá của Trung Quốc, trữ lượng dầu khí ở Biển Đông khoảng 213 tỷ thùng, trong đó trữ lượng dầu tại quần đảo Trường Sa có thể lên tới 105 tỷ thùng. Với trữ lượng này và sản lượng khai thác có thể đạt khoảng 18,5 triệu tấn/năm duy trì được trong vòng 15 - 20 năm tới. Các khu vực có tiềm năng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dầu khí còn lại chưa khai thác là khu vực thềm lục địa ngoài cửa Vịnh Bắc Bộ và bờ biển miền Trung, khu vực thềm lục địa Tư Chính.

Trữ lượng và sản lượng dầu khí của Việt Nam đứng vào hạng trung bình trong khu vực, tương đương Thái Lan và Malaysia. Ngoài ra, theo các chuyên gia Nga thì khu vực vùng biển Hoàng Sa và Trường Sa còn chứa đựng tài nguyên khí đốt đóng băng, trữ lượng loại tài nguyên này trên thế giới ngang bằng với trữ lượng dầu khí và đang được coi là nguồn năng lượng thay thế dầu khí trong tương lai gần. Chính tiềm năng dầu khí chưa được khai thác được coi là một nhân tố quan trọng làm tăng thêm các yêu sách chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và các vùng biển quanh hai quần đảo. Tầm quan trọng chiến lược của Biển Đông đối với thế giới và Việt Nam a.

Đối với thế giới Biển Đông nằm trên tuyến đường giao thông biển huyết mạch nối liền Thái Bình Dương - Ấn Độ Dương, Châu Âu - Châu Á, Trung Đông - Châu Á. Năm trong số mười tuyến đường biển thông thương lớn nhất trên thế giới liên quan đến Biển Đông gồm: tuyến Tây Âu, Bắc Mỹ qua Địa Trung Hải, kênh đào Xuy-ê, Trung Đông đến Ấn Độ, Đông Á, Úc, Niu Di Lân; tuyến Đông Á đi qua kênh đào Panama đến bờ Đông Bắc Mỹ và Caribe; tuyến Đông Á đi Úc và Niu Di Lân, Nam Thái Bình Dương; tuyến Tây Bắc Mỹ đến Đông Á và Đông Nam Á. Đây được coi là tuyến đường vận tải quốc tế nhộn nhịp thứ hai của thế giới. Mỗi ngày có khoảng từ 150 - 200 tàu các loại qua lại Biển Đông, trong đó có khoảng 50% là tàu có trọng tải trên 5.000 tấn, hơn 10% là tàu có trọng tải từ 30.000 tấn trở lên.

Trong khu vực Đông Nam Á có khoảng 536 cảng biển, trong đó có hai cảng vào loại lớn và hiện đại nhất thế giới là cảng Singapore và Hồng Công. Thương mại và công nghiệp hàng hải ngày càng gia tăng ở khu vực. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhiều nước ở khu vực Đông Á có nền kinh tế phụ thuộc sống còn vào con đường biển này như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore và cả Trung Quốc. Đây là mạch đường thiết yếu vận chuyển dầu và các nguồn tài nguyên thương mại từ Trung cận Đông và Đông Nam Á tới Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc.

Hơn 90% lượng vận tải thương mại của thế giới thực hiện bằng đường biển và 45% trong số đó phải đi qua vùng Biển Đông [17].1: Việt Nam và các nước xung quanh Biển Đông (Nguồn: vietbao.vn) Lượng dầu lửa và khí hoá lỏng được vận chuyển qua vùng biển này lớn gấp 15 lần lượng chuyên chở qua kênh đào Panama. Khu vực Biển Đông có những eo biển quan trọng đối với nhiều nước, với 4 trong 16 con đường chiến lược của thế giới nằm trong khu vực Đông Nam Á (Malacca, Lombok, Sunda, Ombai - Wetar). Đặc biệt eo biển Malacca là eo biển nhộn nhịp thứ hai trên thế giới (sau eo biển Hormuz). Nạn cướp biển và khủng bố trên Biển Đông ở mức cao, đặc biệt sau vụ tấn công khủng bố tự sát vào tàu chở dầu của Pháp tháng 10 năm 2002.

Do 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đó, vùng biển này hết sức quan trọng đối với tất cả các nước trong khu vực về địa - chiến lược, an ninh, giao thông hàng hải và kinh tế, nhất là đối với Mỹ và Nhật Bản. Biển Đông còn có liên hệ và ảnh hưởng đến khu vực khác, nhất là Trung Đông. Vì vậy, việc Biển Đông bị một nước hoặc một nhóm nước liên minh nào khống chế sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích an ninh, chính trị, kinh tế của các nước khu vực. Đối với Việt Nam Biển Đông có vai trò hết sức quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc cả trong lịch sử, hiện tại và tương lai của Việt Nam.

Việt Nam giáp với Biển Đông ở ba phía Đông, Nam và Tây Nam với bờ biển dài khoảng 3.260km từ Bắc xuống Nam, chiếm tỷ lệ 100km2 đất liền/1km bờ biển (mức trung bình trên thế giới là 600km2 đất liền/1 km bờ biển) và hơn 3000 hòn đảo, trong đó có quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Việt Nam có 28/63 tỉnh, thành phố giáp biển. Biển Đông là nơi cung cấp nguồn thức ăn cho cư dân ven bờ từ hàng nghìn năm và là cửa ngõ để Việt Nam phát triển các ngành kinh tế có quan hệ trực tiếp với các miền của đất nước, giao thương với thị trường khu vực và quốc tế, là nơi trao đổi và hội nhập của nhiều nền văn hóa. Về phương diện kinh tế, Biển Đông tạo điều kiện để Việt Nam phát triển những ngành mũi nhọn như thủy sản, dầu khí, giao thông hàng hải, đóng tàu, du lịch… Dọc bờ biển Việt Nam có mười điểm có thể xây dựng cảng biển nước sâu và nhiều cảng trung bình với tổng sản lượng hàng hóa vận chuyển có thể đạt 50 triệu tấn/năm [17].

Biển Đông cung cấp nguồn lợi hải sản quan trọng. Theo các điều tra về nguồn lợi hải sản, tính đa dạng sinh học, trong vùng biển nước Việt Nam đã phát hiện được khoảng 11.000 loài sinh vật cư trú, trong đó có 6.000 loài động vật đáy, 2.400 loài cá (trong đó có 130 loài cá kinh tế), 653 loài rong biển, 657 loài động vật phù du, 537 loài thực vật phù du, 225 loài tôm biển… Trữ lượng cá biển ước tính trong khoảng 3,1 – 4,1 triệu tấn, khả năng khai 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thác là 1, 4 – 1, 6 triệu tấn. Nguồn lợi hải sản phong phú đã góp phần đưa ngành thủy sản trở thành một trong những ngành kinh tế chủ đạo với giá trị xuất khẩu đứng thứ ba cả nước [17]. Tài nguyên lớn nhất ở thềm lục địa nước Việt Nam là dầu khí có tầm chiến lược quan trọng.

Tổng trữ lượng dự báo địa chất của toàn thềm lục địa Việt Nam khoảng 10 tỷ tấn dầu quy đổi, trữ lượng khai thác từ 4- 5 tỷ tấn. Trữ lượng khí dự báo khoảng 1. Ven biển Việt Nam chứa đựng một tiềm năng to lớn về quặng sa khoáng như titan, zircon, thiếc, vàng, sắt, mangan, sa khoáng titan… Hình 1.2: Bản đồ hành chính Việt Nam (Nguồn: http://www.vn/vn/San-pham/Ban-do-giay/Ban-do-Hanh- chinh/Ban-do-CHXHCN-Viet-Nam. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Về phương diện du lịch, Biển Việt Nam tại Hình 1.