Ông Bà Bóng Trong Thực Hành Múa Bóng Rỗi Của Người Việt Nam

Khám phá vai trò của ông bà bóng trong múa bóng rỗi, một nét văn hóa độc đáo của người Việt Nam, thể hiện truyền thống và tâm linh.

• Tác giả: Trần Thanh Tuấn
• Người hướng dẫn: Đoàn Thị Tuyến
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Ông Bà Bóng Trong Thực Hành Múa Bóng Rỗi Của Người Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 0.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
• 0.7. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Những nghiên cứu về múa bóng rỗi Nam Bộ
• 1.3. Những nghiên cứu về bà bóng Nam Bộ
• 1.4. Những nghiên cứu về người thực hành tín ngưỡng tôn giáo
• 1.5. Một số nghiên cứu sử dụng phương pháp lịch sử cuộc đời
• 1.6. Những vấn đề luận án kế thừa và những vấn đề nghiên cứu đặt ra
• 1.7. Các khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu của luận án
• 1.8. Cơ sở lý thuyết của luận án
• 1.9. Địa bàn nghiên cứu
• 1.10. Khái quát về vùng đất Nam Bộ
• 1.11. Những vấn đề nổi bật trong đời sống văn hóa của người Việt ở Nam Bộ
• 1.12. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ THỰC HÀNH MÚA BÓNG RỖI CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ
• 2.1. Khái lược về tín ngưỡng thờ Bà ở Nam Bộ
• 2.2. Thờ Bà: một nét văn hóa ở Nam Bộ
• 2.3. Miễu Bà: "sân khấu" của thực hành múa bóng rỗi
• 2.4. Nguồn gốc và trình tự thực hành múa bóng rỗi ở Nam Bộ
• 2.5. Nguồn gốc múa bóng rỗi Nam Bộ
• 2.6. Trình tự các tiết mục trong múa bóng rỗi
• 2.7. Những đặc điểm của thực hành múa bóng rỗi ở Nam Bộ
• 2.8. Múa bóng rỗi một loại hình nghệ thuật giàu nữ tính
• 2.9. Múa bóng rỗi một loại hình nghệ thuật trực quan sinh động
• 2.10. Múa bóng rỗi sự kết hợp các kỹ năng của nghệ thuật trình diễn dân gian
• 2.11. Múa bóng rỗi vừa mang tính tâm linh vừa mang tính giải trí
• 2.12. Người thực hành múa bóng rỗi
• 2.13. Bà bóng ở Nam Bộ là ai?
• 2.14. Đặc điểm của bà bóng
• 2.15. Ba buổi thực hành múa bóng rỗi tiêu biểu
• 2.16. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CUỘC ĐỜI BÀ BÓNG: HÀNH TRÌNH VỚI NGHỀ, MƯU SINH VÀ TRẢI NGHIỆM SỐNG
• 3.1. Hành trình đến với nghề của bà bóng
• 3.2. Cơ duyên với nghề
• 3.3. Hành trình học nghề
• 3.4. Câu chuyện mưu sinh
• 3.5. Nghề không đủ nuôi thân
• 3.6. Chiến lược duy trì nghề nghiệp của bà bóng
• 3.7. Trải nghiệm sống
• 3.8. Cảm giác dễ bị tổn thương
• 3.9. Ứng xử trong hoạt động nghề
• 3.10. Câu chuyện tình cảm
• 3.11. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: BÀ BÓNG, NGHỀ MÚA BÓNG RỖI Ở NAM BỘ VÀ NHỮNG CHIỀU TƯƠNG TÁC
• 4.1. Các bối cảnh tác động và sự chủ động của bà bóng. Tác động từ điều kiện lịch sử - xã hội
• 4.2. Tác động từ chính sách. Nhận thức xã hội về bà bóng và thực hành múa bóng rỗi
• 4.3. Sự xác lập “đẳng cấp” và dấu ấn sáng tạo cá nhân của bà bóng
• 4.4. Định vị bà bóng trong nghề múa bóng rỗi
• 4.5. Trở thành bà bóng là vấn đề lựa chọn
• 4.6. Bà bóng - yếu nhân trong thực hành múa bóng rỗi
• 4.7. Bà bóng và nỗ lực duy trì nghề nghiệp. Bà bóng - người "giữ ngọc"
• 4.8. Những đóng góp của bà bóng đối với nghề múa bóng rỗi
• 4.9. Bà bóng - chủ thể "sân khấu hóa" thực hành múa bóng rỗi
• 4.10. Bà bóng - chủ thể tạo tính "hiện đại" trong múa bóng rỗi
• 4.11. Bà bóng - chủ thể góp phần lan tỏa văn hóa người Việt ở Nam Bộ
• 4.12. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: LỜI CÁC BÀI RỖI TIÊU BIỂU
• PHỤ LỤC 2: HÌNH ẢNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Múa Bóng Rỗi Di Sản Văn Hóa Nam Bộ

Múa bóng rỗi là một loại hình diễn xướng dân gian đặc sắc của người Việt ở Nam Bộ, gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu/Bà. Loại hình này hình thành từ quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa của nhiều tộc người trong điều kiện tự nhiên và xã hội đặc biệt của vùng sông nước Nam Bộ. Các ông bà bóng là chủ thể thực hiện các nghi lễ thờ phụng và "làm vui lòng" các lệnh Bà. Nghi lễ của họ mang đậm màu sắc tâm linh và giải trí, thể hiện bản sắc văn hóa độc đáo của người Việt ở Nam Bộ. Những buổi thực hành cúng Bà diễn ra ở miễu, đình, tư gia có thờ Bà tại Nam Bộ không thể thiếu nghi lễ múa bóng rỗi do các ông bà bóng thực hiện. Những ngôi miễu thờ Bà là không gian cho những ông bà bóng quy tụ và là nơi thờ phụng các vị nữ thần mang lại may mắn, tài lộc, thịnh vượng và bình an cho cư dân bản xứ.

1.1. Nguồn Gốc và Lịch Sử Phát Triển Múa Bóng Rỗi

Múa bóng rỗi có nguồn gốc từ sự giao thoa văn hóa giữa các dân tộc ở Nam Bộ. Nghiên cứu cho thấy, nguồn gốc múa bóng rỗi chịu ảnh hưởng từ các nghi lễ cổ xưa và tín ngưỡng bản địa. Theo thời gian, múa bóng rỗi phát triển và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người dân Nam Bộ. Các nhà nghiên cứu văn hóa đã ghi nhận sự đa dạng trong phong cách biểu diễn và âm nhạc múa bóng rỗi ở các địa phương khác nhau.

1.2. Ý Nghĩa Tâm Linh và Văn Hóa Của Múa Bóng Rỗi

Ý nghĩa múa bóng rỗi không chỉ nằm ở việc thờ cúng các vị thần mà còn thể hiện ước vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Múa bóng rỗi là một hình thức nghệ thuật kết nối con người với thế giới tâm linh, đồng thời là nơi để cộng đồng giao lưu, chia sẻ và gắn kết với nhau. Các điệu múa và bài hát trong nghi lễ múa bóng rỗi thường mang những thông điệp về lòng biết ơn, sự kính trọng và tình yêu thương.

1.3. Múa Bóng Rỗi Trong Tín Ngưỡng Dân Gian Việt Nam

Múa bóng rỗi trong tín ngưỡng dân gian đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện lòng thành kính đối với các vị thần linh. Nghi lễ này thường được thực hiện trong các dịp lễ hội lớn, các sự kiện quan trọng của gia đình và cộng đồng. Múa bóng rỗi không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là một phần của thực hành tín ngưỡng sâu sắc trong đời sống của người dân.

II. Thách Thức Bảo Tồn Múa Bóng Rỗi Góc Nhìn Nghiên Cứu

Trong nhiều năm trước đây, đã có những nhận định chưa chính xác về tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam nói chung và về thực hành múa bóng rỗi ở Nam Bộ nói riêng. Do đó, đã đánh đồng thực hành múa bóng rỗi của các ông bà bóng với các hủ tục lạc hậu, mê tín dị đoan cần phải loại trừ. Một thời gian dài thực hành múa bóng rỗi và các ông bà bóng phải hoạt động lén lút, đồ nghề bị tịch thu, thậm chí bị bắt đi cải tạo vì tuyên truyền mê tín dị đoan. Tuy nhiên, trong khoảng hai thập kỷ trở lại đây, người ta đang chứng kiến sự phục hưng trở lại với những hình thức mới và quy mô lớn hơn rất nhiều của tôn giáo tín ngưỡng Việt Nam.

2.1. Nhận Thức Xã Hội Về Múa Bóng Rỗi Thay Đổi và Định Kiến

Trước đây, múa bóng rỗi thường bị coi là một hình thức mê tín dị đoan, dẫn đến sự kỳ thị và hạn chế trong hoạt động. Tuy nhiên, nhận thức xã hội đang dần thay đổi, với sự công nhận và tôn trọng hơn đối với di sản văn hóa phi vật thể này. Vẫn còn tồn tại những định kiến và hiểu lầm về múa bóng rỗi, đòi hỏi cần có những nỗ lực hơn nữa trong việc tuyên truyền và giáo dục.

2.2. Sự Mai Một Của Nghề Múa Bóng Rỗi Nguyên Nhân và Hậu Quả

Sự mai một của nghề múa bóng rỗi là một vấn đề đáng lo ngại, do nhiều nguyên nhân như thiếu người kế thừa, khó khăn trong việc duy trì đời sống bằng nghề, và sự cạnh tranh từ các hình thức giải trí hiện đại. Hậu quả của sự mai một này là sự mất mát một phần quan trọng của văn hóa Việt Nam, sự đứt gãy trong truyền thống và sự suy giảm tín ngưỡng dân gian.

2.3. Chính Sách và Pháp Luật Về Bảo Tồn Múa Bóng Rỗi

Nhà nước đã ban hành một số chính sách và pháp luật nhằm bảo tồn múa bóng rỗi, như công nhận là di sản văn hóa phi vật thể, hỗ trợ các nghệ nhân và các hoạt động liên quan. Tuy nhiên, việc thực thi các chính sách này còn gặp nhiều khó khăn, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các nhà nghiên cứu.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Về Múa Bóng Rỗi Tiếp Cận Đa Chiều

Nghiên cứu về múa bóng rỗi cần có sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau, từ nghiên cứu định tính đến nghiên cứu định lượng, từ phương pháp điền dã dân tộc học đến phương pháp phân tích lịch sử. Quan trọng nhất là phải tiếp cận vấn đề một cách đa chiều, tôn trọng tiếng nói của người trong cuộc và đặt múa bóng rỗi trong bối cảnh văn hóa, xã hội cụ thể.

3.1. Nghiên Cứu Điền Dã Dân Tộc Học Về Múa Bóng Rỗi

Phương pháp điền dã dân tộc học cho phép nhà nghiên cứu thâm nhập sâu vào đời sống của cộng đồng, quan sát trực tiếp các nghi lễ và phỏng vấn các nghệ nhân, người dân để hiểu rõ hơn về thực hành múa bóng rỗi. Phương pháp này giúp thu thập những thông tin chi tiết, chân thực và sâu sắc về văn hóa múa bóng rỗi.

3.2. Phân Tích Tài Liệu Lịch Sử Về Múa Bóng Rỗi

Việc phân tích các tài liệu lịch sử, như sách báo, tư liệu lưu trữ, hình ảnh, video, giúp nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của múa bóng rỗi, cũng như những thay đổi và biến đổi của nó theo thời gian. Phương pháp này cung cấp một cái nhìn tổng quan và hệ thống về lịch sử múa bóng rỗi.

3.3. Phỏng Vấn Sâu Các Nghệ Nhân Múa Bóng Rỗi

Phỏng vấn sâu các nghệ nhân múa bóng rỗi là một phương pháp quan trọng để thu thập những thông tin về kinh nghiệm, kiến thức và quan điểm của họ về nghề. Phương pháp này giúp hiểu rõ hơn về những giá trị, ý nghĩa và thách thức của nghề múa bóng rỗi, cũng như những nỗ lực của các nghệ nhân trong việc duy trì và phát triển nó.

IV. Ứng Dụng Múa Bóng Rỗi Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Nam Bộ

Sự phục hưng trở lại của tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam nói chung và thực hành múa bóng rỗi của các ông bà bóng gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu/ Bà ở Nam Bộ nói riêng đến từ nhiều góc độ. Về góc độ chính sách, đó có thể là những nỗ lực để có một nền văn hóa Việt Nam “tiên tiến”, “đậm đà bản sắc dân tộc”. Nghị quyết Hội nghị lần thứ Năm Ban Chấp Hành Trung ương Đảng khóa VIII, số 03 – NQ/TW ngày 16/7/1998 về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đã xác định rằng: “Di sản văn hóa là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị mới và giao lưu văn hóa. Hết sức coi trọng bảo tồn, kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống (bác học và dân gian), văn hóa cách mạng, bao gồm cả văn hóa vật thể và phi vật thể” [57, tr. Và, “Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân đang và sẽ tồn tại cùng dân tộc trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta” [58, tr. Đây có thể xem như một bước tái khẳng định quan điểm về tôn giáo tín ngưỡng của Đảng, từ đó tạo nên một sự công nhận đúng đắn đối với các nghi lễ thuộc về tín ngưỡng nói chung, thực hành múa bóng rỗi và các ông bà bóng nói riêng.

4.1. Múa Bóng Rỗi Trong Các Lễ Hội Văn Hóa Nam Bộ

Múa bóng rỗi thường được trình diễn trong các lễ hội văn hóa lớn ở Nam Bộ, thu hút đông đảo du khách và người dân địa phương. Việc đưa múa bóng rỗi vào các lễ hội giúp quảng bá và giới thiệu di sản văn hóa này đến với công chúng, đồng thời tạo thêm sự hấp dẫn cho các sự kiện văn hóa.

4.2. Phát Triển Du Lịch Tâm Linh Gắn Với Múa Bóng Rỗi

Du lịch tâm linh là một loại hình du lịch đang phát triển mạnh mẽ ở Việt Nam, và múa bóng rỗi có thể đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút du khách đến với các địa điểm thờ cúng và các nghi lễ truyền thống. Việc phát triển du lịch tâm linh gắn với múa bóng rỗi cần được thực hiện một cách bền vững, tôn trọng văn hóa và bảo vệ môi trường.

4.3. Xây Dựng Sản Phẩm Du Lịch Văn Hóa Về Múa Bóng Rỗi

Có thể xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa về múa bóng rỗi, như các tour tham quan các miếu thờ, các buổi biểu diễn múa bóng rỗi, các lớp học về múa bóng rỗi, và các sản phẩm thủ công mỹ nghệ liên quan. Việc xây dựng các sản phẩm du lịch này cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương, các nghệ nhân và các doanh nghiệp du lịch.

V. Nghệ Nhân Múa Bóng Rỗi Người Giữ Gìn Di Sản Văn Hóa

Các nghệ nhân múa bóng rỗi đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa này. Họ là những người truyền dạy kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm cho thế hệ sau, đồng thời là những người sáng tạo và đổi mới để múa bóng rỗi phù hợp với thời đại. Cần có những chính sách hỗ trợ và tôn vinh các nghệ nhân múa bóng rỗi để họ có thể tiếp tục cống hiến cho văn hóa.

5.1. Câu Chuyện Về Cuộc Đời và Sự Nghiệp Của Nghệ Nhân

Mỗi nghệ nhân múa bóng rỗi đều có một câu chuyện riêng về cuộc đời và sự nghiệp của mình. Những câu chuyện này thường chứa đựng những khó khăn, thử thách, nhưng cũng đầy ắp niềm đam mê, sự sáng tạo và lòng yêu nghề. Việc ghi lại và chia sẻ những câu chuyện này giúp lan tỏa những giá trị văn hóa và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ.

5.2. Vai Trò Của Nghệ Nhân Trong Việc Truyền Dạy Nghề

Các nghệ nhân múa bóng rỗi đóng vai trò quan trọng trong việc truyền dạy nghề cho thế hệ sau. Họ không chỉ truyền dạy kiến thức và kỹ năng mà còn truyền dạy những giá trị đạo đức, lòng yêu nghề và tinh thần trách nhiệm. Việc hỗ trợ các nghệ nhân trong việc truyền dạy nghề là một giải pháp quan trọng để bảo tồn múa bóng rỗi.

5.3. Những Đóng Góp Của Nghệ Nhân Cho Sự Phát Triển

Các nghệ nhân múa bóng rỗi không chỉ là những người gìn giữ di sản văn hóa mà còn là những người sáng tạo và đổi mới. Họ đã có những đóng góp quan trọng trong việc phát triển múa bóng rỗi, như sáng tạo ra những điệu múa mới, những bài hát mới và những hình thức biểu diễn mới.

VI. Tương Lai Múa Bóng Rỗi Hướng Đến Bảo Tồn và Phát Triển

Để múa bóng rỗi có một tương lai tươi sáng, cần có sự chung tay của cả cộng đồng, các cơ quan chức năng, các nhà nghiên cứu và các nghệ nhân. Cần có những giải pháp đồng bộ để bảo tồn di sản văn hóa này, đồng thời phát triển nó một cách bền vững, phù hợp với thời đại. Múa bóng rỗi không chỉ là một di sản văn hóa mà còn là một nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch và kinh tế.

6.1. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Múa Bóng Rỗi

Cần có những giải pháp đồng bộ để bảo tồn và phát huy giá trị của múa bóng rỗi, như tăng cường tuyên truyền và giáo dục về múa bóng rỗi, hỗ trợ các nghệ nhân và các hoạt động liên quan, xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa về múa bóng rỗi, và tạo điều kiện cho múa bóng rỗi được trình diễn trong các sự kiện văn hóa lớn.

6.2. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Bảo Tồn Múa Bóng Rỗi

Công nghệ có thể được ứng dụng trong việc bảo tồn múa bóng rỗi, như số hóa các tài liệu về múa bóng rỗi, xây dựng các trang web và ứng dụng về múa bóng rỗi, và sử dụng công nghệ thực tế ảo để tái hiện các nghi lễ và buổi biểu diễn múa bóng rỗi.

6.3. Hợp Tác Quốc Tế Trong Bảo Tồn Múa Bóng Rỗi

Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong việc bảo tồn múa bóng rỗi, như trao đổi kinh nghiệm với các quốc gia có nền văn hóa tương đồng, tham gia các dự án bảo tồn di sản văn hóa của UNESCO, và mời các chuyên gia quốc tế đến Việt Nam để tư vấn và hỗ trợ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án Tiến sĩ Văn hóa học với đề tài "Ông bà bóng trong thực hành múa bóng rỗi của người Việt Nam Bộ" (Mã số: 9 22 90 40) do nghiên cứu sinh Trần Thanh Tuấn thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đoàn Thị Tuyến và TS. Nguyễn Đệ tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2023), là một công trình nhân học văn hóa tiên phong trong việc tái định vị và giải mã toàn diện chủ thể thực hành tín ngưỡng dân gian Nam Bộ.

Bối cảnh khoa học của luận án xuất phát từ sự phục hưng mạnh mẽ của tôn giáo, tín ngưỡng tại Việt Nam sau Đổi mới năm 1986, đặc biệt là sự đổi mới tư duy quản lý văn hóa được khẳng định trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ Năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII (NQ số 03-NQ/TW ngày 16/7/1998): "Di sản văn hóa là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị mới và giao lưu văn hóa... Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân đang và sẽ tồn tại cùng dân tộc trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta". Dưới ánh sáng chính sách mới, thực hành múa bóng rỗi gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu/Bà đã vượt qua định kiến lịch sử từng bị quy chụp là "mê tín dị đoan" để được công nhận như một loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo.

Tuy nhiên, một khoảng trống nghiên cứu (research gap) mang tính căn bản trong học giới nhiều thập kỷ qua là các công trình chủ yếu tiếp cận múa bóng rỗi từ góc độ tĩnh tại: khảo tả cấu trúc nghi lễ, sưu tầm lời ca bài rỗi, phân tích nguồn gốc lịch sử hoặc giải mã kịch bản Chặp Địa Nàng (Huỳnh Ngọc Trảng, 1993; Mai Mỹ Duyên, 2014; Nguyễn Thị Hải Phượng, 2013). Các nghiên cứu tiền nhiệm hầu như bỏ quên chủ thể thực hành – tức những ông bà bóng với tư cách là những con người bằng xương bằng thịt đang hàng ngày đối diện với mưu sinh, định kiến giới tính và biến đổi xã hội.

Luận án giải quyết khoảng trống này thông qua ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Các ông bà bóng (chủ yếu là bóng tuồng) tại Nam Bộ là ai, mang đặc trưng tâm sinh lý, giới tính và cơ duyên nghề nghiệp như thế nào?
2. RQ2: Quá trình học nghề, mưu sinh và các "chiến lược" duy trì, ứng biến nghề nghiệp của bà bóng diễn ra ra sao trong bối cảnh xã hội chuyển đổi?
3. RQ3: Với tư cách là chủ thể tự quyết (agency), bà bóng đóng góp những giá trị gì vào việc "giữ ngọc", sân khấu hóa, hiện đại hóa và lan tỏa di sản văn hóa Nam Bộ?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Chủ thể tự quyết (Agency Theory của Pierre Bourdieu), Lý thuyết Nhân học Shaman giáo (Anthropology of Shamanism của Fiona Bowie, Ngô Đức Thịnh) và Phương pháp tiếp cận Lịch sử cuộc đời (Life History Approach của Thomas & Znaniecki, Daniel Bertaux). Luận án được thực hiện trên quy mô khảo sát điền dã dân tộc học kéo dài hơn 10 năm (2012–2023), tập trung nghiên cứu sâu trường hợp 6 bà bóng tuồng tiêu biểu thuộc 2 thế hệ tại 4 tỉnh/thành trọng điểm (TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Long An, Tiền Giang), cùng các khảo sát mở rộng tại Đồng Nai, Bến Tre, Tây Ninh, Đồng Tháp và Cần Thơ.

---

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về múa bóng rỗi và tín ngưỡng thờ Mẫu/Bà ở Nam Bộ trong lịch sử học thuật Việt Nam được tổng hợp qua bốn dòng chảy chính:

Thứ nhất, dòng nghiên cứu lịch sử và nguồn gốc diễn xướng: Huỳnh Ngọc Trảng (1983, 1990, 1993) là học giả tiên phong xác lập luận điểm nền tảng: "múa bóng Nam Bộ có nguồn gốc trực tiếp từ múa bóng vùng cực Nam Trung Bộ và có gốc gác gián tiếp từ múa nghi lễ Chăm. Từ sản phẩm Chăm đã được Việt hóa trên mảnh đất này, múa bóng đã phát triển trong điều kiện tuồng và trở thành một loại hình biểu diễn nghệ thuật chiếm địa vị thống trị trong xã hội". Luận điểm này được củng cố bởi Huỳnh Văn Tới (2004) khi khẳng định bóng rỗi là vốn quý văn hóa dân gian phi mê tín, và Huỳnh Thanh Bình (2010) khi thực hiện so sánh đối chiếu nghi thức múa Chăm với nghi lễ Bà La Môn Ấn Độ.

Thứ hai, dòng nghiên cứu đặc trưng nghệ thuật và kịch bản: Mai Mỹ Duyên (2007, 2014, 2017) định danh 4 đặc trưng của múa bóng rỗi gồm: yếu tố giới, tính trực cảm, tính nhân sinh và tính chuyên nghiệp. Nguyễn Thị Hải Phượng (2010, 2013) giải mã cấu trúc biểu diễn và chức năng tâm linh của Chặp Địa Nàng. Các học giả như Nguyễn Hữu Hiếu, Phan Thị Yến Tuyết (2010) khẳng định múa bóng rỗi là một nghề nghiệp đặc thù dung hợp chức năng tâm linh và giải trí.

Thứ ba, dòng tư liệu lịch sử - biên khảo về nhân vật bà bóng: Từ các ghi chép cổ sơ của Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí (1820), Quốc sử quán triều Nguyễn trong Đại Nam nhất thống chí (1882) ghi nhận tập tục "tật bệnh tin dùng đồng bóng, cúng lễ hay dùng cô đồng múa hát lấy làm vui thú", đến Quách Tấn trong Xứ trầm hương (2002) mô tả vũ nữ múa bóng tại Tháp Bà, và nhà Nam Bộ học Sơn Nam (2007) trong Nói về Miền Nam, Cá tính Miền Nam, Thuần phong mỹ tục Việt Nam đã đúc kết tinh tế: "Ở trong Nam, những bà bóng nổi danh thường là 'ái nam ái nữ' (...) thiếu âm nhạc, đàn, sáo, hoặc thiếu tiếng vỗ tay để đánh nhịp của đồng bọn thì không trình diễn có kết quả được".

Thứ tư, dòng nghiên cứu Shaman giáo và tính nữ trong tín ngưỡng: Các công trình kinh điển của Ngô Đức Thịnh (2004, 2010) về Lên đồng hành trình của thần linh và thân phận, Nguyễn Thị Hiền (2010, 2020) về Children of the Mother Goddesses, Vũ Thị Tú Anh (2016) về Quyền lực mềm của phụ nữ trong văn hóa Đạo Mẫu, và Đoàn Thị Tuyến (2014) về Sự hồi sinh của nghi lễ Then.

                              TỔNG QUAN HỌC THUẬT VÀ ĐỊNH VỊ LUẬN ÁN

Trong tương quan quốc tế, luận án đối thoại trực tiếp với các lý thuyết Shaman học kinh điển của James A.R Leach (1962), Evans-Pritchard (1956), Fiona Bowie (2000) và Landon (1992) trong Shamanism and Anthropology. Nếu các nghiên cứu quốc tế thường nhìn Shaman như những cá nhân xuất thần chữa bệnh đơn lẻ mang tính bộ lạc, thì luận án định vị bà bóng Nam Bộ như một dạng Shaman đô thị hóa - dân gian hóa đặc thù, vừa mang chức năng trung gian tâm linh vừa mang căn tính nghệ sĩ trình diễn tạp kỹ sân khấu. Luận án vượt lên trên sự phân đôi đối lập giữa "mê tín" và "nghệ thuật thuần túy", định vị bà bóng là chủ thể thích ứng văn hóa xuất sắc trong dòng chảy hiện đại hóa.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra những bước tiến đột phá về mặt lý luận trong nghiên cứu văn hóa và nhân học tôn giáo tại Việt Nam thông qua ba luận điểm lý thuyết:

1. Phát triển và bản địa hóa Lý thuyết Chủ thể tự quyết (Agency Theory): Luận án kế thừa quan niệm của Pierre Bourdieu về mối quan hệ biện chứng giữa cấu trúc xã hội (Structure) và hành động của chủ thể (Agency). Bourdieu khẳng định con người không phải là những kẻ phục tùng máy móc của quy chuẩn hay những cá nhân duy lý thuần túy, mà hành động thông qua Habitus (tập quán) và vốn văn hóa tích lũy. Luận án chứng minh rằng các bà bóng Nam Bộ – nhóm người chịu sự tổn thương kép (vừa bị kỳ thị về giới tính phi nhị nguyên, vừa chịu áp lực từ sự bấp bênh sinh kế) – không hề thụ động chấp nhận số phận bên lề. Ngược lại, họ thể hiện năng lực tự quyết vượt bậc thông qua việc lựa chọn nghề nghiệp, chủ động sân khấu hóa nghi lễ, tái cấu trúc bài bản rỗi và định hình các không gian thiêng để hợp thức hóa căn tính của mình.

2. Tái khái niệm hóa hiện tượng Shaman giáo bản địa Đông Nam Á: Luận án mở rộng lý thuyết Shaman của Ngô Đức Thịnh và Fiona Bowie bằng cách phân định rành mạch giữa bóng tuồng (nghệ nhân thực hành diễn xướng múa hát nghi lễ, tạp kỹ mang tính giải trí dâng cúng Mẫu) với bóng rí và bóng xác (những người chuyên nhập hồn, lên đồng phán truyền). Luận án xác lập mệnh đề lý thuyết: Bóng tuồng Nam Bộ là dạng thức Shaman diễn xướng đặc biệt, nơi quyền lực thiêng liêng không biểu hiện qua sự mất kiểm soát tâm thần (trance) mà biểu hiện qua kỹ thuật thân thể điêu luyện (múa mâm vàng, đội lu, rót rượu, uốn dẻo) và nghệ thuật ngôn từ (bài rỗi).

3. Mệnh đề về Chuyển hóa Vốn Văn hóa và Biểu đạt Giới (Gender Fluidity Transformation): Tiếp nối nghiên cứu của Vũ Thị Tú Anh (2016) về quyền lực mềm trong Đạo Mẫu: "Quyền lực mềm của người phụ nữ trong văn hóa Đạo Mẫu là khả năng hoàn thành các bổn phận trần gian và bổn phận tâm linh của người phụ nữ trong khi họ vẫn đạt được mục tiêu hiện thực hóa bản sắc (cái tôi tinh thần) và sự phát triển cá nhân...", luận án chứng minh rằng trong không gian miễu Bà Nam Bộ, tính "nữ tính hóa" trở thành một dạng vốn biểu tượng (symbolic capital). Dù sinh ra mang thân xác nam giới, khi bước vào không gian cúng Bà, các ông bóng hóa thân trọn vẹn thành "bà bóng/cô bóng", biến sự "lệch chuẩn" sinh học ngoài đời thực thành một giá trị thiêng liêng được cộng đồng thừa nhận và tôn vinh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp chặt chẽ ba chiều kích lý thuyết:

• Trục Cấu trúc – Chủ thể (Bourdieu): Phân tích tác động của bối cảnh lịch sử, thể chế chính sách văn hóa và định kiến xã hội Nam Bộ lên đời sống bà bóng, đồng thời chỉ ra phản ứng thích ứng mang tính chiến lược của chủ thể.
• Trục Nghi lễ – Nghệ thuật (Shamanic Performance): Khảo sát tính chất nhị nguyên "Tâm linh – Giải trí", "Phụng sự thần linh – Mua vui cho tín chúng" trong các tiết mục: Khai tràng, Chầu mời, Thỉnh tổ, Múa dâng lễ vật, Múa đồ chơi và Chặp Địa Nàng.
• Trục Trải nghiệm Cuộc đời (Life History Framework): Vận dụng luận điểm của Bertaux & Kohli (2008): "Các đặc trưng của những mối quan hệ đối với thế giới không chỉ đơn thuần phản ánh các đặc trưng của cá nhân mà còn là những phạm trù của xã hội" để giải mã 3 chặng đường: Cơ duyên học nghề $\rightarrow$ Chiến lược mưu sinh $\rightarrow$ Trải nghiệm tổn thương và xác lập vị thế.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được giới hạn trong phạm vi thực hành của người Việt tại các tiểu vùng văn hóa Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ, áp dụng chủ yếu cho loại hình bóng tuồng trong không gian thờ Mẫu/Bà (Bà Chúa Xứ, Ngũ Hành Nương Nương, Thiên Hậu, Linh Sơn Thánh Mẫu, v.v.).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án theo đuổi lập trường bản thể luận kiến tạo (Constructivism) và lập trường nhận thức luận thông hiểu (Interpretivism), với trọng tâm là khám phá thế giới ý nghĩa từ quan điểm của người trong cuộc (Emic perspective). Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp chuẩn mực giữa Điền dã Dân tộc học (Ethnography) và Phương pháp Lịch sử cuộc đời (Life History Method).

Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa cấp độ (Multi-level qualitative design):

• Cấp độ cá nhân (Micro-level): Trải nghiệm tâm sinh lý, lịch sử cuộc đời, hành trình học nghề và tâm thức giới của từng nghệ nhân bóng rỗi.
• Cấp độ nhóm/nghề nghiệp (Meso-level): Mối quan hệ giữa các bà bóng trong nhóm bóng, quan hệ thầy - trò, mạng lưới với ban quản trị đình/miễu và nhạc công.
• Cấp độ xã hội/thể chế (Macro-level): Sự tương tác với chính sách văn hóa nhà nước, thị hiếu công chúng Nam Bộ và tiến trình phục hưng tôn giáo.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Cỡ mẫu nghiên cứu chuyên sâu gồm 06 bà bóng tuồng tiêu biểu, đại diện cho hai thế hệ nghệ nhân (thế hệ trẻ từ 26–34 tuổi và thế hệ gạo cội từ 40 đến trên 60 tuổi) tại 4 địa bàn trọng điểm:

STT	Nghệ danh	Tuổi	Địa bàn hành nghề chính	Danh hiệu / Vị thế
1	Ông bóng Ngọc Cúc	26	TP. Thủ Dầu Một, Bình Dương	Thế hệ trẻ, chuyên kỹ thuật múa hiện đại
2	Ông bóng Ngọc Tân	34	Quận 8, TP. Hồ Chí Minh	Trưởng nhóm bóng, lưu diễn đa tỉnh
3	Ông bóng Ngọc Hoa	42	Quận Gò Vấp, TP. Hồ Chí Minh	Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT), kỹ năng toàn diện
4	Ông bóng Út Nhỏ	42	Huyện Châu Thành, Long An	Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT), giọng rỗi bậc thầy
5	Ông bóng Út Mai	55	Huyện Cai Lậy, Tiền Giang	Giữ gìn nguyên bản bài bản rỗi cổ truyền
6	Ông bóng Ngọc Long	63	TP. Tân An, Long An	Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT), bậc cao niên trong nghề

Chiến lược thu thập dữ liệu tam giác hóa (Data Triangulation):

1. Quan sát tham dự trường kỳ (Longitudinal Participant Observation): Tác giả "theo chân", cùng ăn, cùng ở và đồng hành với các nhóm bóng trong hơn 10 năm (2012–2023). Đặc biệt tập trung vào các mùa cao điểm: tháng Chạp và ba tháng mùa xuân Âm lịch (tháng Giêng, Hai, Ba) tại hàng trăm buổi lễ cúng tạ trang tại tư gia, lễ vía Bà tại miễu/đình và các kỳ liên hoan nghệ thuật quần chúng.
2. Phỏng vấn sâu đa đối tượng (In-depth Interviews):
   • Phỏng vấn sâu lặp lại (repeat in-depth interviews) với 6 nhân vật nghiên cứu chính.
   • Phỏng vấn người thân trong gia đình (cha mẹ, vợ/chồng, con cái, thầy dạy nghề) để xác thực tính trung thực của câu chuyện cuộc đời.
   • Phỏng vấn đối tác nghề nghiệp: các ban quý tế đình, chủ miễu Bà, chủ tư gia cúng tạ lễ.
   • Phỏng vấn ngẫu nhiên từ 5 đến 7 người dân/khán giả tham dự tại mỗi điểm diễn xướng.
   • Phỏng vấn mở rộng hàng chục bà bóng khác tại Đồng Nai, Bến Tre, Tây Ninh, Cần Thơ, Đồng Tháp.

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu âm thanh, hình ảnh và nhật ký thực địa được gỡ băng nguyên văn (verbatim transcription). Dữ liệu định tính được phân tích theo phương pháp phân tích diễn ngôn và phân tích chủ đề (Thematic Analysis), kết hợp đối chiếu lịch sử cuộc đời theo mô hình tường thuật (Narrative Analysis).

Độ tin cậy (Reliability) và Tính xác thực (Credibility) được bảo đảm qua quy trình kiểm tra chéo thông tin (Member Checking), cho phép các nghệ nhân bóng rỗi xem lại các diễn giải cuộc đời của họ. Vấn đề đạo đức nghiên cứu được thực hiện nghiêm ngặt: sử dụng nghệ danh thay cho tên khai sinh để bảo mật danh tính pháp lý và bảo vệ quyền riêng tư cá nhân của người cung cấp thông tin.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Căn nguyên vào nghề – Sự hòa quyện giữa "Cơ duyên" và "Tự quyết bản dạng": Khác với quan niệm dân gian cho rằng vào nghề bóng là do "bị Bà bắt xác" hay "bị cơ đày", luận án chỉ ra rằng trở thành bà bóng là một tiến trình tự quyết chủ động. Dù ban đầu có thể xuất phát từ biến cố sức khỏe hoặc biến cố gia đình, nhưng việc lựa chọn gắn bó với nghề bóng tuồng là không gian duy nhất giúp các cá nhân có bản dạng giới nữ (dù mang cơ thể sinh học nam) được sống thật với chính mình, giải phóng năng lượng biểu cảm và tìm kiếm sự thừa nhận từ cộng đồng.

2. Nghịch lý kinh tế – "Nghề không đủ nuôi thân" và Chiến lược sinh kế kép: Luận án bóc trần thực tế kinh tế khắc nghiệt: tính chất mùa vụ cực đoan (chỉ tập trung đông vào 3 tháng đầu năm, 9 tháng còn lại thu nhập rất thấp) khiến đại đa số bà bóng không thể sống thuần túy bằng tiền thù lao cúng lễ. Từ đó, luận án làm rõ các chiến lược ứng biến sinh kế: bà bóng chuyển sang làm thêm các nghề phụ như cắt dán vàng mã, nấu ăn đám tiệc, trang điểm cô dâu, làm tóc, buôn bán nhỏ, hoặc tổ chức các đội nhóm âm nhạc lưu động để duy trì ngọn lửa nghề.

3. Chữa lành tổn thương tâm lý trong không gian thiêng: Phát hiện sâu sắc về trải nghiệm sống cho thấy phần lớn bà bóng từng trải qua chấn thương tâm lý nặng nề do sự kỳ thị từ gia đình và xã hội thời niên thiếu. Khi bước chân vào không gian miễu Bà, thực hiện các nghi thức dâng lễ và tạp kỹ đỉnh cao, họ nhận được sự tán thưởng, ngưỡng mộ của đám đông tín chúng. Sự hoán đổi vị thế từ "kẻ bên lề xã hội" thành "người hầu cận của Thánh Mẫu" mang lại hiệu ứng trị liệu tâm lý (psychological therapeutic effect) vô cùng mạnh mẽ.

4. Năng lực đổi mới sáng tạo và "Sân khấu hóa" di sản: Các bà bóng không bảo tồn di sản một cách thụ động. Họ là những tác nhân chính tạo nên tính "hiện đại" cho múa bóng rỗi: tích hợp các làn điệu tân nhạc, cải lương, hồ quảng vào lời rỗi; sáng tạo thêm các đạo cụ múa tạp kỹ có độ khó cao (múa mâm vàng nhiều tầng, múa xe đạp, múa ghế, cắn bàn, rót bia/rượu vào ly trên đầu gậy); áp dụng công nghệ âm thanh, ánh sáng hiện đại vào sân khấu miễu Bà.

5. Vai trò "Người giữ ngọc" của văn hóa Nam Bộ: Bằng kỹ thuật truyền khẩu và thực hành trực tiếp, các bà bóng đang lưu giữ hàng trăm bài văn rỗi cổ ca ngợi công đức thánh thần, lịch sử khai hoang mở cõi và đạo lý làm người. Họ chính là những "bảo tàng sống" duy trì bản sắc văn hóa đa tộc người (Việt - Chăm - Khmer - Hoa) của vùng đất phương Nam.

                              5 PHÁT HIỆN THEN CHỐT CỦA LUẬN ÁN

Implications đa chiều

• Về mặt Lý luận: Đóng góp luận cứ thực nghiệm vững chắc cho lý thuyết Nhân học Văn hóa về năng lực hành động của nhóm yếu thế (Subaltern Agency); làm sáng tỏ cơ chế chuyển hóa giữa vốn giới tính (Gender Capital) và vốn biểu tượng (Symbolic Capital) trong tôn giáo dân gian.
• Về mặt Phương pháp luận: Khẳng định giá trị vượt trội của phương pháp Lịch sử cuộc đời (Life History) trong việc tiếp cận các nhóm đối tượng nhạy cảm, dễ bị tổn thương trong nghiên cứu xã hội học và văn hóa học tại Việt Nam.
• Về mặt Thực tiễn & Chính sách:
  • Đề xuất Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xây dựng hồ sơ trình UNESCO công nhận Múa bóng rỗi Nam Bộ là Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại.
  • Cung cấp cơ sở khoa học để Nhà nước mở rộng việc xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT), Nghệ nhân Nhân dân (NNND) cho các nghệ nhân bóng rỗi mà không bị rào cản bởi định kiến giới tính.
  • Khuyến nghị các chính sách an sinh xã hội đặc thù (bảo hiểm y tế, trợ cấp tuổi già) dành cho các nghệ nhân dân gian hoạt động tự do ngoài biên chế công quyền.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Về mẫu nghiên cứu: Khảo sát định tính chuyên sâu tập trung vào 6 trường hợp bóng tuồng nam mang bản dạng nữ giới; chưa mở rộng khảo sát tương xứng nhóm bà bóng là nữ giới sinh học hoặc các nhóm bóng rí, bóng xác.
2. Về phạm vi địa lý: Địa bàn thực địa tập trung dày đặc tại vùng Đông Nam Bộ và vùng hạ lưu sông Tiền; các khu vực bán sơn địa hoặc biên giới Tây Nam (An Giang, Kiên Giang) mới dừng ở mức khảo sát so sánh bổ trợ.
3. Về phương diện âm nhạc học: Luận án tiếp cận chủ yếu dưới góc độ Văn hóa học/Nhân học, do đó chưa phân tích ký âm chuyên sâu cấu trúc thang âm, điệu thức của toàn bộ các thể điệu hát rỗi.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia giữa múa bóng rỗi Nam Bộ với nghệ thuật múa bóng của người Chăm tại miền Trung Việt Nam và các hình thức Shaman biểu diễn tại Đông Nam Á lục địa (như nghi lễ Nat-kadaw ở Myanmar hoặc Manohra ở Thái Lan).
• Ứng dụng lý thuyết Kinh tế học Di sản (Heritage Economics) để lượng hóa giá trị đóng góp của mạng lưới múa bóng rỗi trong ngành công nghiệp du lịch tâm linh Nam Bộ.
• Nghiên cứu biến đổi thế hệ: Sự chuyển giao nghệ thuật từ thế hệ nghệ nhân cao niên sang thế hệ "Gen Z bóng rỗi" trong kỷ nguyên mạng xã hội (TikTok, YouTube).

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động Học thuật: Luận án mở ra một hướng tiếp cận mẫu mực trong nghiên cứu nhân học văn hóa tại Việt Nam: chuyển dịch từ "nghiên cứu hiện tượng thuần túy" sang "nghiên cứu con người thực hành". Công trình được dự báo sẽ trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong các chương trình đào tạo sau đại học ngành Văn hóa học, Nhân học, Xã hội học và Giới tính học.
• Tác động Thể chế & Quản lý: Thay đổi căn bản nhận thức của các nhà quản lý văn hóa địa phương từ góc nhìn kỳ thị sang góc nhìn tôn trọng, tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho các lễ hội miễu Bà diễn ra an toàn, văn minh.
• Tác động Xã hội & Nhân văn: Góp phần xóa bỏ định kiến xã hội đối với cộng đồng người đa dạng giới (LGBTQ+) tại Việt Nam; nâng cao vị thế và lòng tự hào nghề nghiệp của các nghệ nhân dân gian lưu lạc.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Khoa học Xã hội: Tiếp cận một khung lý thuyết và phương pháp luận điền dã dân tộc học chuẩn xác, bài bản về lịch sử cuộc đời.
• Cơ quan Quản lý Văn hóa (Bộ VHTTDL, Sở VHTT các tỉnh): Nhận được các khuyến nghị chính sách và cứ liệu khoa học xác thực phục vụ công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể.
• Cộng đồng Nghệ nhân Bóng rỗi: Được trả lại tiếng nói trung thực, được tôn vinh danh dự nghề nghiệp và thừa nhận những đóng góp to lớn cho nền văn hóa dân tộc.
• Tổ chức Xã hội và Cộng đồng Thúc đẩy Bình đẳng Giới: Sở hữu tư liệu thực tiễn minh chứng cho sự dung hợp văn hóa và tính bao dung của người Việt đối với sự đa dạng giới tính từ trong truyền thống.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc bản địa hóa Lý thuyết Chủ thể tự quyết (Agency Theory) của Pierre Bourdieu vào nghiên cứu văn hóa dân gian Việt Nam. Luận án chứng minh các bà bóng không phải là những nạn nhân thụ động của định kiến hay cấu trúc xã hội đè nén, mà họ chủ động dùng tài năng nghệ thuật, sự thích ứng sinh kế và tính nữ tâm linh để tái cấu trúc không gian xã hội, xác lập vị thế cá nhân và chuyển hóa căn tính của mình thành một giá trị văn hóa được cộng đồng kính trọng.

2. Điểm mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

Trả lời: So với các nghiên cứu khảo tả kịch bản tĩnh tại trước đây của Huỳnh Ngọc Trảng (1993) hay Mai Mỹ Duyên (2014), luận án tạo đột phá khi sử dụng Phương pháp Lịch sử cuộc đời (Life History) kết hợp Điền dã dân tộc học trường kỳ trên 10 năm (2012–2023). Phương pháp này cho phép giải mã chiều sâu tâm lý, thân phận, cơ duyên và chiến lược mưu sinh của nghệ nhân từ cái nhìn của chính người trong cuộc (Emic approach).

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu?

Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là nghịch lý kinh tế và cơ chế tự chữa lành. Dù múa bóng rỗi đang phục hưng rực rỡ, thu nhập từ nghề vẫn "không đủ nuôi thân" do tính thời vụ nghiêm ngặt, buộc 100% bà bóng phải duy trì mô hình sinh kế đa dạng ngoài mùa lễ hội. Đồng thời, việc bước vào không gian diễn xướng cúng Bà có tác năng như một "liệu pháp tâm lý" giúp nghệ nhân hoàn toàn xóa tan các sang chấn bị kỳ thị giới tính ngoài đời thường.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không?

Trả lời: Có. Luận án mô tả minh bạch toàn bộ quy trình điền dã: tiêu chí chọn mẫu đa thế hệ, danh mục bảng hỏi phỏng vấn sâu, lịch trình quan sát tham dự mùa cao điểm, phương pháp mã hóa dữ liệu gỡ băng, quy trình kiểm tra chéo thông tin (member checking) và các nguyên tắc bảo mật danh tính nghệ nhân.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Trả lời: Chương trình 10 năm tới định hướng: (1) Mở rộng so sánh nhân học xuyên quốc gia với các dạng thức Shaman biểu diễn tại Đông Nam Á; (2) Số hóa và lập bản đồ di sản các bài bản rỗi cổ truyền Nam Bộ; (3) Nghiên cứu tác động của mạng xã hội số hóa đối với sự biến đổi trình diễn của thế hệ nghệ nhân trẻ.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ của tác giả Trần Thanh Tuấn là một công trình khoa học công phu, mẫu mực và giàu giá trị nhân văn, đóng góp xuất sắc vào kho tàng tri thức Văn hóa học Việt Nam:

1. Khẳng định vị thế chủ thể: Chuyển đổi căn bản góc nhìn học thuật từ việc xem múa bóng rỗi như một "tiểu loại diễn xướng kỳ lạ" sang nhận diện các bà bóng là những chủ thể tự quyết sáng tạo, đóng vai trò rường cột trong việc duy trì sức sống của tín ngưỡng thờ Mẫu/Bà.
2. Khai phóng phương pháp luận: Thực thi xuất sắc phương pháp Lịch sử cuộc đời trong Nhân học Văn hóa, đưa tiếng nói chân thực của nhóm người yếu thế vào trung tâm của diễn ngôn khoa học hàn lâm.
3. Đính chính định kiến lịch sử: Cung cấp cứ liệu thực nghiệm vững chắc để xóa bỏ hoàn toàn tàn dư của nhận thức xem múa bóng rỗi là "mê tín dị đoan", khẳng định đây là nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo kết hợp giữa tâm linh và giải trí.
4. Bảo tồn ký ức di sản: Ghi chép, hệ thống hóa và giải mã khối lượng tư liệu điền dã khổng lồ về lời rỗi, nghi thức, kỹ thuật múa tạp kỹ dân gian vốn đứng trước nguy cơ mai một.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp nối về Xã hội học Giới (Gender Studies), Kinh tế học Di sản và Nhân học Tôn giáo so sánh tại khu vực Đông Nam Á.
6. Giá trị thực tiễn trường tồn: Công trình là luận cứ khoa học không thể thay thế, trực tiếp phục vụ công tác lập hồ sơ vinh danh di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia và quốc tế, bảo đảm chính sách an sinh xã hội công bằng cho những "người giữ ngọc" của văn hóa Nam Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về múa bóng rỗi Nam Bộ Từ sau năm 1986, với sự cởi mở trong chính sách về tôn giáo tín ngưỡng của Đảng và Nhà nước, đời sống tôn giáo tín ngưỡng ở nước ta nói chung và ở Nam Bộ nói riêng có nhiều khởi sắc. Đi cùng với đó các chương trình/ dự án nghiên cứu và hội thảo về tín ngưỡng thờ Mẫu/ Bà ở Nam Bộ cũng xuất hiện ngày càng nhiều.

Thực hành múa bóng rỗi của bà bóng bắt đầu được chú ý hơn bởi các học giả trong và ngoài nước. Qua tổng quan các tài liệu về thực hành múa bóng rỗi mà tác giả luận án có điều kiện tiếp cận, có thể thấy, thực hành này đã được xem xét ở các khía cạnh sau đây: 1. Những nghiên cứu về nguồn gốc múa bóng rỗi Xét về lịch sử nghiên cứu múa bóng rỗi, nhà nghiên cứu văn hóa Huỳnh Ngọc Trảng là một trong những người đầu tiên khái quát và đưa ra nhận định về nguồn gốc diễn xướng múa bóng rỗi ở Nam Bộ. Năm 1983, ông giới thiệu về Chặp Địa Nàng trên tạp chí Nghiên cứu Nghệ thuật.

Năm 1990, ông giới thiệu về Hát bóng rỗi trong sách Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh (tập III), gồm 7 tiết mục: 1 Lễ khai tràng; 2 Chầu mời – Thỉnh tổ; 3 Mời tiên ra tuồng; 4 Phước lộc; 5 Trạng – nàng xuống huê viên; 6 Địa – nàng; 7 Hát chặp [72]. Năm 1992, ông cho in cuốn sách Địa Nàng chặp bóng tuồng hài Nam Bộ. Mục đích của tập sách này là giới thiệu với người đọc về chặp bóng tuồng Địa Nàng hài hước của hát bóng rỗi mà theo ông là một hình thức diễn xướng tổng hợp gồm ca, nhạc, múa và trò diễn. Đặc biệt, năm 1993, ông công bố bài viết Tìm hiểu nguồn gốc và đặc điểm của múa bóng ở Nam Bộ.

Qua bài viết này, trên cơ sở những luận cứ, luận điểm khoa học ông kết luận: “múa bóng Nam Bộ có nguồn gốc trực tiếp từ múa bóng vùng cực Nam Trung Bộ và có gốc gác gián tiếp từ múa nghi lễ Chăm. Từ sản phẩm Chăm đã được Việt hóa trên mảnh đất này, múa bóng đã phát triển trong điều kiện tuồng và trở thành một loại hình biểu diễn nghệ thuật chiếm địa vị thống trị trong xã hội” 11 [152]. Có thể nói, qua những công trình và bài viết trên cho thấy sự đóng góp đầy tâm huyết của nhà nghiên cứu văn hóa Huỳnh Ngọc Trảng với việc nghiên cứu múa bóng rỗi – một thực hành gắn với tín ngưỡng thờ Bà của người Việt ở Nam Bộ. Đồng quan điểm với tác giả Huỳnh Ngọc Trảng, tác giả Huỳnh Văn Tới trong cuốn Bản sắc văn hóa dân tộc và văn hóa dân gian Đông Nam bộ cũng xác nhận “Hát bóng rỗi, Địa – Nàng ở Đông Nam bộ có diện mạo chung tương tự nội dung mà tác giả Huỳnh Ngọc Trảng đã công bố; nhưng ít khi thể hiện đầy đủ các tiết mục theo tiến trình đã nêu trên; thông thường mỗi chương trình cúng miếu Bà gồm các tiết mục: 1 Khai tràng, 2 Chầu mời, 3 Thỉnh tổ, 4 Chặp Địa – Nàng, Hát bóng rỗi” [150].

Sau khi phân tích 4 tiết mục trên, tác giả đi đến kết luận: “Hát bóng rỗi gắn liền với nghi lễ cúng tế thần linh nhưng bản thân nó không phải do sức mạnh thần thánh, chẳng thể gọi là mê tín, dị đoan. Đây đích thực là nghệ thuật diễn xướng dân gian, vốn quý trong kho tàng văn hóa dân tộc cần được trân trọng, giữ gìn” [150, tr. Trong bài viết Tìm về nguồn cội của hát bóng rỗi Nam Bộ [18], tác giả Huỳnh Thanh Bình đã truy nguyên về nguồn cội xa xưa của Hát bóng rỗi. Cụ thể tác giả đã đối chiếu trình thức thực hành nghi lễ Chăm với trình thức diễn xướng nghi lễ của Bà La Môn Ấn Độ mà chứng cứ còn bảo lưu trong các lễ hội Hindu ngày nay.

Xét thấy việc truy nguyên của tác giả bằng phương pháp so sánh như vậy là công việc có nhiều triển vọng, giúp cho chúng ta có được những đối chứng lịch sử - văn hóa lý thú về diễn xướng múa bóng rỗi của người Việt ở Nam Bộ. Những nghiên cứu về đặc điểm diễn xướng của múa bóng rỗi Bên cạnh các nghiên cứu của tác giả Huỳnh Ngọc Trảng và Huỳnh Văn Tới, các bài viết và công trình: Tục thờ Bà và nghệ thuật múa bóng rỗi (2007) và Đặc trưng nghệ thuật múa bóng rỗi (2017) của tác giả Mai Mỹ Duyên hay Chặp Địa Nàng trong văn hóa người Việt ở Nam Bộ (2010) và Bóng rỗi và Chặp Địa nàng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt Nam Bộ (2013) của tác giả Nguyễn Thị Hải Phượng cũng là những công trình có đóng góp quan trọng giúp hoàn thiện hơn nữa những góc nhìn về múa bóng rỗi Nam Bộ. Trong bài viết Đặc trưng nghệ thuật múa bóng rỗi, tác giả Mai Mỹ Duyên với lập luận của mình đã đưa ra bốn đặc trưng múa bóng rỗi là: 1 Yếu tố giới trong múa bóng rỗi; 2 Tính trực cảm của múa bóng 12 rỗi; 3 Tính nhân sinh trong múa bóng rỗi; 4 Tính chuyên nghiệp của múa bóng rỗi và tác giả đi đến kết luận: “Múa bóng rỗi đặc biệt hơn các loại hình diễn xướng dân gian khác, vì nó không chỉ đáp ứng nhu cầu đời sống tâm linh của cộng đồng mà thỏa mãn nhu cầu giải trí của cộng đồng sau một mùa lao động vất vả” [101, tr. Luận án Bóng rỗi và Chặp Địa nàng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt Nam Bộ, tác giả Nguyễn Thị Hải Phượng đã đứng ở góc độ Văn hóa học để tiếp cận đối tượng nghiên cứu là Bóng rỗi và Chặp Địa nàng; so sánh một số nghi thức diễn xướng khác nhau trong tín ngưỡng thờ nữ thần ở Nam Bộ; đồng thời đánh giá giá trị của đối tượng nghiên cứu trong đời sống tâm linh của người dân Nam Bộ.

Các tác giả như Nguyễn Hữu Hiếu, Nguyễn Thị Nguyệt, Nguyễn Thị Hải Phượng, Mai Mỹ Duyên, Phan Thị Yến Tuyết, v.v… khi bàn về đặc điểm của diễn xướng múa bóng rỗi đều chung một nhận định “đây là một loại hình diễn xướng dân gian và gắn với tín ngưỡng thờ nữ thần/ Bà ở Nam Bộ” [101]. Bên cạnh đó, các tác giả trên cũng cơ bản thống nhất rằng múa bóng rỗi hiện nay là một nghề và cần được các cấp chính quyền quan tâm, tạo điều kiện hơn nữa trong việc duy trì và phát triển loại hình diễn xướng dân gian này. Những nghiên cứu về giá trị của diễn xướng múa bóng rỗi Song song với các công trình nghiên cứu của những tác giả nêu trên còn có hơn 100 bài viết của nhiều nhà nghiên cứu được đề cập trong hai kỷ yếu Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Nam Bộ bản sắc và giá trị (được tổ chức ở tỉnh Tiền Giang, 2007) và Tín ngưỡng thờ nữ thần và thực hành bóng rỗi – Địa Nàng ở Nam Bộ (được tổ chức ở tỉnh Đồng Nai, 2017). Các bài viết này là kết quả bước đầu và quan trọng tạo tiền đề cho việc nghiên cứu các bình diện mới của thực hành múa bóng rỗi gắn với bản sắc và giá trị văn hóa của người Việt ở Nam Bộ.

Tác giả Trần Diễm Thùy với bài viết “Nhận diện diễn xướng bóng rỗi ở miền Tây Nam Bộ hiện nay” [101], đã phác họa diễn xướng múa bóng rỗi ở các tỉnh An Giang, Tiền Giang, Long An, Bến Tre, một cách sinh động và chân thực. Qua việc mô tả công việc của các bà bóng, tác giả đã phần nào khái quát được giá trị văn hóa của cộng đồng người ở những địa phương đó hay nói một cách khác đó chính là bản sắc văn hóa riêng của các địa phương được hiểu thông qua thực hành diễn xướng múa bóng rỗi. 13 Tác giả Vũ Đình Trung, có bài nghiên cứu “Nghệ thuật diễn xướng bóng rỗi Địa nàng nhìn từ miễu Bà cây Quéo” [101]. Đây là một nghiên cứu trường hợp được thực hiện ở xã Thạnh Phú, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai.

Thông qua nghiên cứu này, chúng ta biết thêm được diễn xướng nghi lễ múa bóng rỗi được diễn ra ở nơi từng là căn cứ địa cách mạng (miễu Bà Cây Quéo) và như tác giả đã đề cập thì thông qua diễn xướng này: “thể hiện được truyền thống tri ân, “uống nước nhớ nguồn” của con người với thần linh, với tổ tiên và với những người đã khuất” [101, tr. Nhìn chung các nghiên cứu nêu trên đã khái quát được thực hành múa bóng rỗi trong tín ngưỡng thờ nữ thần/ thờ Bà của người Việt Nam Bộ, giúp người đọc có thể nhận ra những nét đặc trưng tiêu biểu của thực hành tín ngưỡng này. Bên cạnh đó, với việc mô tả chi tiết các tiết mục của hát bóng rỗi, Chặp Địa – Nàng, các tác giả đã chỉ rõ cho người đọc thấy được nội dung đầy đủ của một chương trình múa bóng rỗi ở Nam Bộ với những tiết mục. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu đi sâu vào việc khảo tả trình thức biểu diễn, ghi chép lại kịch bản của chặp Địa Nàng, Bóng rỗi và giải nghĩa câu chữ trong kịch bản, các tác giả chưa hệ thống và chưa đi sâu vào việc xem xét các bình diện của người thực hành nghi lễ, tức chưa nghiên cứu sâu về các bà bóng và nghề thực hành múa bóng rỗi – một nghề nghiệp đặc biệt/ đặc thù của họ trong bối cảnh xã hội hiện nay.

Đó chính là chỗ cần bổ sung cho những nghiên cứu tiếp theo về thực hành múa bóng rỗi của bà bóng trong tín ngưỡng thờ Mẫu/ Bà của người Việt ở Nam Bộ. Những nghiên cứu về bà bóng Nam Bộ Mặc dù trong quá trình tổng quan tài liệu những ghi chép liên quan đến múa bóng rỗi tương đối nhiều song dường như cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về người thực hành múa bóng rỗi tức nghiên cứu sâu về bà bóng và nghề nghiệp của họ. Tuy nhiên, vẫn có thể kể đến những công trình, bài viết có những phần đề cập đến bà bóng như Gia Định thành thông chí (Trịnh Hoài Đức 1972) [69], Đại Nam nhất thống chí (Tu Trai Nguyễn Tạo dịch 1973) [136; 137], Nói về miền Nam, Cá tính miền Nam, Thuần phong mỹ tục Việt Nam (Sơn Nam 2009) [125], Xứ trầm hương (Quách Tấn 2002) [138], Múa bóng rỗi nghệ thuật tâm linh và giải trí (Mai Mỹ Duyên 2014) [54], Luận án Bóng rỗi và chặp Địa 14 nàng (Nguyễn Thị Hải Phương 2013) [131] v.