Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về múa bóng rỗi Nam Bộ Từ sau năm 1986, với sự cởi mở trong chính sách về tôn giáo tín ngưỡng của Đảng và Nhà nước, đời sống tôn giáo tín ngưỡng ở nước ta nói chung và ở Nam Bộ nói riêng có nhiều khởi sắc. Đi cùng với đó các chương trình/ dự án nghiên cứu và hội thảo về tín ngưỡng thờ Mẫu/ Bà ở Nam Bộ cũng xuất hiện ngày càng nhiều.
Thực hành múa bóng rỗi của bà bóng bắt đầu được chú ý hơn bởi các học giả trong và ngoài nước. Qua tổng quan các tài liệu về thực hành múa bóng rỗi mà tác giả luận án có điều kiện tiếp cận, có thể thấy, thực hành này đã được xem xét ở các khía cạnh sau đây: 1. Những nghiên cứu về nguồn gốc múa bóng rỗi Xét về lịch sử nghiên cứu múa bóng rỗi, nhà nghiên cứu văn hóa Huỳnh Ngọc Trảng là một trong những người đầu tiên khái quát và đưa ra nhận định về nguồn gốc diễn xướng múa bóng rỗi ở Nam Bộ. Năm 1983, ông giới thiệu về Chặp Địa Nàng trên tạp chí Nghiên cứu Nghệ thuật.
Năm 1990, ông giới thiệu về Hát bóng rỗi trong sách Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh (tập III), gồm 7 tiết mục: 1 Lễ khai tràng; 2 Chầu mời – Thỉnh tổ; 3 Mời tiên ra tuồng; 4 Phước lộc; 5 Trạng – nàng xuống huê viên; 6 Địa – nàng; 7 Hát chặp [72]. Năm 1992, ông cho in cuốn sách Địa Nàng chặp bóng tuồng hài Nam Bộ. Mục đích của tập sách này là giới thiệu với người đọc về chặp bóng tuồng Địa Nàng hài hước của hát bóng rỗi mà theo ông là một hình thức diễn xướng tổng hợp gồm ca, nhạc, múa và trò diễn. Đặc biệt, năm 1993, ông công bố bài viết Tìm hiểu nguồn gốc và đặc điểm của múa bóng ở Nam Bộ.
Qua bài viết này, trên cơ sở những luận cứ, luận điểm khoa học ông kết luận: “múa bóng Nam Bộ có nguồn gốc trực tiếp từ múa bóng vùng cực Nam Trung Bộ và có gốc gác gián tiếp từ múa nghi lễ Chăm. Từ sản phẩm Chăm đã được Việt hóa trên mảnh đất này, múa bóng đã phát triển trong điều kiện tuồng và trở thành một loại hình biểu diễn nghệ thuật chiếm địa vị thống trị trong xã hội” 11 [152]. Có thể nói, qua những công trình và bài viết trên cho thấy sự đóng góp đầy tâm huyết của nhà nghiên cứu văn hóa Huỳnh Ngọc Trảng với việc nghiên cứu múa bóng rỗi – một thực hành gắn với tín ngưỡng thờ Bà của người Việt ở Nam Bộ. Đồng quan điểm với tác giả Huỳnh Ngọc Trảng, tác giả Huỳnh Văn Tới trong cuốn Bản sắc văn hóa dân tộc và văn hóa dân gian Đông Nam bộ cũng xác nhận “Hát bóng rỗi, Địa – Nàng ở Đông Nam bộ có diện mạo chung tương tự nội dung mà tác giả Huỳnh Ngọc Trảng đã công bố; nhưng ít khi thể hiện đầy đủ các tiết mục theo tiến trình đã nêu trên; thông thường mỗi chương trình cúng miếu Bà gồm các tiết mục: 1 Khai tràng, 2 Chầu mời, 3 Thỉnh tổ, 4 Chặp Địa – Nàng, Hát bóng rỗi” [150].
Sau khi phân tích 4 tiết mục trên, tác giả đi đến kết luận: “Hát bóng rỗi gắn liền với nghi lễ cúng tế thần linh nhưng bản thân nó không phải do sức mạnh thần thánh, chẳng thể gọi là mê tín, dị đoan. Đây đích thực là nghệ thuật diễn xướng dân gian, vốn quý trong kho tàng văn hóa dân tộc cần được trân trọng, giữ gìn” [150, tr. Trong bài viết Tìm về nguồn cội của hát bóng rỗi Nam Bộ [18], tác giả Huỳnh Thanh Bình đã truy nguyên về nguồn cội xa xưa của Hát bóng rỗi. Cụ thể tác giả đã đối chiếu trình thức thực hành nghi lễ Chăm với trình thức diễn xướng nghi lễ của Bà La Môn Ấn Độ mà chứng cứ còn bảo lưu trong các lễ hội Hindu ngày nay.
Xét thấy việc truy nguyên của tác giả bằng phương pháp so sánh như vậy là công việc có nhiều triển vọng, giúp cho chúng ta có được những đối chứng lịch sử - văn hóa lý thú về diễn xướng múa bóng rỗi của người Việt ở Nam Bộ. Những nghiên cứu về đặc điểm diễn xướng của múa bóng rỗi Bên cạnh các nghiên cứu của tác giả Huỳnh Ngọc Trảng và Huỳnh Văn Tới, các bài viết và công trình: Tục thờ Bà và nghệ thuật múa bóng rỗi (2007) và Đặc trưng nghệ thuật múa bóng rỗi (2017) của tác giả Mai Mỹ Duyên hay Chặp Địa Nàng trong văn hóa người Việt ở Nam Bộ (2010) và Bóng rỗi và Chặp Địa nàng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt Nam Bộ (2013) của tác giả Nguyễn Thị Hải Phượng cũng là những công trình có đóng góp quan trọng giúp hoàn thiện hơn nữa những góc nhìn về múa bóng rỗi Nam Bộ. Trong bài viết Đặc trưng nghệ thuật múa bóng rỗi, tác giả Mai Mỹ Duyên với lập luận của mình đã đưa ra bốn đặc trưng múa bóng rỗi là: 1 Yếu tố giới trong múa bóng rỗi; 2 Tính trực cảm của múa bóng 12 rỗi; 3 Tính nhân sinh trong múa bóng rỗi; 4 Tính chuyên nghiệp của múa bóng rỗi và tác giả đi đến kết luận: “Múa bóng rỗi đặc biệt hơn các loại hình diễn xướng dân gian khác, vì nó không chỉ đáp ứng nhu cầu đời sống tâm linh của cộng đồng mà thỏa mãn nhu cầu giải trí của cộng đồng sau một mùa lao động vất vả” [101, tr. Luận án Bóng rỗi và Chặp Địa nàng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt Nam Bộ, tác giả Nguyễn Thị Hải Phượng đã đứng ở góc độ Văn hóa học để tiếp cận đối tượng nghiên cứu là Bóng rỗi và Chặp Địa nàng; so sánh một số nghi thức diễn xướng khác nhau trong tín ngưỡng thờ nữ thần ở Nam Bộ; đồng thời đánh giá giá trị của đối tượng nghiên cứu trong đời sống tâm linh của người dân Nam Bộ.
Các tác giả như Nguyễn Hữu Hiếu, Nguyễn Thị Nguyệt, Nguyễn Thị Hải Phượng, Mai Mỹ Duyên, Phan Thị Yến Tuyết, v.v… khi bàn về đặc điểm của diễn xướng múa bóng rỗi đều chung một nhận định “đây là một loại hình diễn xướng dân gian và gắn với tín ngưỡng thờ nữ thần/ Bà ở Nam Bộ” [101]. Bên cạnh đó, các tác giả trên cũng cơ bản thống nhất rằng múa bóng rỗi hiện nay là một nghề và cần được các cấp chính quyền quan tâm, tạo điều kiện hơn nữa trong việc duy trì và phát triển loại hình diễn xướng dân gian này. Những nghiên cứu về giá trị của diễn xướng múa bóng rỗi Song song với các công trình nghiên cứu của những tác giả nêu trên còn có hơn 100 bài viết của nhiều nhà nghiên cứu được đề cập trong hai kỷ yếu Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Nam Bộ bản sắc và giá trị (được tổ chức ở tỉnh Tiền Giang, 2007) và Tín ngưỡng thờ nữ thần và thực hành bóng rỗi – Địa Nàng ở Nam Bộ (được tổ chức ở tỉnh Đồng Nai, 2017). Các bài viết này là kết quả bước đầu và quan trọng tạo tiền đề cho việc nghiên cứu các bình diện mới của thực hành múa bóng rỗi gắn với bản sắc và giá trị văn hóa của người Việt ở Nam Bộ.
Tác giả Trần Diễm Thùy với bài viết “Nhận diện diễn xướng bóng rỗi ở miền Tây Nam Bộ hiện nay” [101], đã phác họa diễn xướng múa bóng rỗi ở các tỉnh An Giang, Tiền Giang, Long An, Bến Tre, một cách sinh động và chân thực. Qua việc mô tả công việc của các bà bóng, tác giả đã phần nào khái quát được giá trị văn hóa của cộng đồng người ở những địa phương đó hay nói một cách khác đó chính là bản sắc văn hóa riêng của các địa phương được hiểu thông qua thực hành diễn xướng múa bóng rỗi. 13 Tác giả Vũ Đình Trung, có bài nghiên cứu “Nghệ thuật diễn xướng bóng rỗi Địa nàng nhìn từ miễu Bà cây Quéo” [101]. Đây là một nghiên cứu trường hợp được thực hiện ở xã Thạnh Phú, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai.
Thông qua nghiên cứu này, chúng ta biết thêm được diễn xướng nghi lễ múa bóng rỗi được diễn ra ở nơi từng là căn cứ địa cách mạng (miễu Bà Cây Quéo) và như tác giả đã đề cập thì thông qua diễn xướng này: “thể hiện được truyền thống tri ân, “uống nước nhớ nguồn” của con người với thần linh, với tổ tiên và với những người đã khuất” [101, tr. Nhìn chung các nghiên cứu nêu trên đã khái quát được thực hành múa bóng rỗi trong tín ngưỡng thờ nữ thần/ thờ Bà của người Việt Nam Bộ, giúp người đọc có thể nhận ra những nét đặc trưng tiêu biểu của thực hành tín ngưỡng này. Bên cạnh đó, với việc mô tả chi tiết các tiết mục của hát bóng rỗi, Chặp Địa – Nàng, các tác giả đã chỉ rõ cho người đọc thấy được nội dung đầy đủ của một chương trình múa bóng rỗi ở Nam Bộ với những tiết mục. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu đi sâu vào việc khảo tả trình thức biểu diễn, ghi chép lại kịch bản của chặp Địa Nàng, Bóng rỗi và giải nghĩa câu chữ trong kịch bản, các tác giả chưa hệ thống và chưa đi sâu vào việc xem xét các bình diện của người thực hành nghi lễ, tức chưa nghiên cứu sâu về các bà bóng và nghề thực hành múa bóng rỗi – một nghề nghiệp đặc biệt/ đặc thù của họ trong bối cảnh xã hội hiện nay.
Đó chính là chỗ cần bổ sung cho những nghiên cứu tiếp theo về thực hành múa bóng rỗi của bà bóng trong tín ngưỡng thờ Mẫu/ Bà của người Việt ở Nam Bộ. Những nghiên cứu về bà bóng Nam Bộ Mặc dù trong quá trình tổng quan tài liệu những ghi chép liên quan đến múa bóng rỗi tương đối nhiều song dường như cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về người thực hành múa bóng rỗi tức nghiên cứu sâu về bà bóng và nghề nghiệp của họ. Tuy nhiên, vẫn có thể kể đến những công trình, bài viết có những phần đề cập đến bà bóng như Gia Định thành thông chí (Trịnh Hoài Đức 1972) [69], Đại Nam nhất thống chí (Tu Trai Nguyễn Tạo dịch 1973) [136; 137], Nói về miền Nam, Cá tính miền Nam, Thuần phong mỹ tục Việt Nam (Sơn Nam 2009) [125], Xứ trầm hương (Quách Tấn 2002) [138], Múa bóng rỗi nghệ thuật tâm linh và giải trí (Mai Mỹ Duyên 2014) [54], Luận án Bóng rỗi và chặp Địa 14 nàng (Nguyễn Thị Hải Phương 2013) [131] v.