đặt vấn đề quãng bốn hay quãng hai có trước hoặc quãng nào cổ xưa hơn là sai về phương pháp luận. Bởi vì đây là vấn đề vô cùng phức tạp mà bản thân mỗi nhà nghiên cứu dân tộc nhạc học như chúng ta không ai dám khẳng định và có thể giải đáp được” [88,tr. Theo ông, “điều cần bàn ở đây là các bài dân ca nảy sinh ra không phải do sự lĩnh hội được quãng bốn hay quãng hai, sự nhận thức về hiện tượng âm nhạc học được tiếp thu từ bên ngoài và chịu ảnh hưởng chi phối của những khả năng sinh lý của cơ quan phát thanh và thính giác mà là do nguyện vọng của con người muốn bổ sung những tính năng biểu hiện cho nội dung âm điệu tiếng nói, những tính năng vốn đã sẵn có trong sự liên kết khác nhau của các âm” [88,sđd,tr. Cũng theo quan điểm của Rubxop thì “bất kỳ một thang năm âm nào đều là một sự trừu tượng, là một hình bóng về đường nét của đường viền cao độ của giai điệu.
Nếu giai điệu càng đơn giản, càng thô sơ thì thang âm càng giúp chúng ta hình dung được nó một cách dễ dàng hơn” [88,sđd,tr. Qua tiếp cận với các bài dân ca người Việt ở các thể loại khác nhau, chúng tôi thấy cần thiết phải phân kỳ các giai đoạn hình thành và phát triển theo điều kiện của lịch sử. Thí dụ khởi nguồn là những bài dân ca cổ xưa dưới hình thức đơn giản, thô sơ rồi dần dần phát triển làm phong phú làn điệu bằng cách mở rộng hàng âm và xa hơn nữa là trong những làn điệu đó có xuất hiện những âm biến hoá bất thường. Nếu xem xét về cơ bản thì thang âm của các giai điệu cổ xưa nhất thường có số lượng ít âm, đầy đủ hoặc thiếu âm, thế nhưng theo suy nghĩ của chúng tôi, một làn điệu dân ca có rất ít âm (có thể hai, ba hay bốn âm) cũng chưa chắc đã là tầng dân ca cổ mà có thể thang âm ấy phù hợp với một thể loại dân ca đặc trưng nào đó chăng? Sau đây, chúng tôi giới thiệu thêm một số quan điểm về điệu thức năm âm của các nhà nghiên cứu dân tộc nhạc học nổi tiếng nước Nga và Liên bang Xô Viết mà trong quá trình tiếp cận với đề tài này, tôi đã có dịp tham khảo nhằm bổ sung thêm những thông tin cần thiết và giúp cho chúng ta có được cách nhìn khách quan về quá trình hình thành và phát triển của điệu thức năm âm, đó là: Cuốn Điệu thức ngũ cung và sự phát triển của nó trong âm nhạc Tactarrơ của Ia.Grisman xuất bản năm 1960 có đoạn viết: “Một số nhà nghiên cứu châu Âu khác lại cho rằng điệu thức năm âm là thời kỳ tiền sử của âm nhạc châu Âu, âm nhạc các dân tộc phương Đông đã có cơ sở thang năm âm là âm nhạc của thời nguyên thuỷ và châu Âu cũng đã qua thời kỳ ấy từ lâu rồi” [74,tr.
Còn Rieman, một trong những nhà nghiên cứu Folklore nổi tiếng ở châu Âu cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX lại cho rằng “thang năm âm là một gam trưởng không có quãng bốn và quãng bảy hoặc một gam thứ không có quãng hai và quãng sáu hay là một hệ thống âm điệu của thời nguyên thủy, là một hình thức của điệu trưởng và điệu thứ không được phát triển đầy đủ” [74, tr. Khi bàn về đặc điểm của điệu thức năm âm, nhà nghiên cứu P.Xôkanxki lại nhấn mạnh thêm rằng: “thang năm âm không chỉ có ở Trung Hoa và Scotlen mà nhiều dân tộc khác cũng có, kể cả trong âm nhạc Nga cổ xưa”. Ông rút ra kết luận rằng “ Không nên gọi tên một dân tộc mà bằng tên của thời đại, có nghĩa là thang âm của thời đại quãng bốn hoặc cũng có thể gọi là thang âm của những Tricorde” có tính chất đối xứng như Kaxtanxki đã từng gọi. Đồng thời coi đó như một giai đoạn lịch sử mà âm nhạc cổ đại của mọi dân tộc đều trải qua.
Đặc điểm của “thời đại quãng bốn” là diatonique không đầy đủ dựa trên cơ sở kết hợp hai Tricorde. Sau “thời đại quãng bốn” là “ thời đại quãng bốn” đầy (Tetracorde) và Xôkanxki gọi là “ thời đại quãng năm” với đặc điểm của nó là vượt qua được sự thiếu hụt trong diatonique, có nghĩa là xuất hiện chuỗi bốn âm Tetracorde, đây là cơ sở cho âm nhạc Hy Lạp cổ đại và âm nhạc châu Âu thời trung cổ [93,tr. Theo chúng tôi, lý thuyết của Xokanxki chủ yếu dựa vào các tầng dân ca cổ xưa, chưa làm rõ quá trình tiến triển không ngừng của nó cho nên cũng có những hạn chế nhất định. Tuy nhiên, ông cũng đã đưa ra những nhận định có giá trị như: vấn đề không phải ở bề ngoài của điệu thức (thang âm hay sự kết hợp của các Tetracorde) mà là ở những giá trị bên trong (mối tương quan, vị trí và ý nghĩa của các âm trong làn điệu).
Một quan niệm khác của nhà nghiên cứu âm thanh học, nhà lý luận âm nhạc Xô Viết N. Gacbudop (1880-1955) đã khẳng định: “ thang năm âm xuất hiện bằng cách kết hợp các tricorde (gồm một quãng hai trưởng và một quãng ba thứ), âm chủ của loại thang âm này có thể là bất cứ âm nào cũng được…” [73,tr. Sau đó ông còn bổ sung thêm rằng “Đây được coi là cơ sở âm thanh học của điệu thức năm âm, nó đã phát hiện nguồn gốc âm học của các thang năm âm, nó giải thích nguồn gốc của thang âm này là do sự kết hợp những chuỗi ba âm (tricorde), giúp chúng ta hiểu rõ được thuộc tính quan trọng của hệ thống điệu thức năm âm, nhất là vai trò của các tricorde trong đó” [73, sđd, tr. Cho đến những năm 50, 60 của thế kỷ XX trong các sách giáo khoa như “Nhạc lý cơ bản” của Xpaxobin (Matxcova 1952) hoặc “Từ điển âm nhạc” của Donzanxki (nhà xuất bản Leningrade 1952) thì những hiểu biết về điệu thức năm âm được mở rộng trên một bình diện rộng hơn và sâu hơn.
Các Ông đã nhấn mạnh vai trò rất quan trọng của những Tetracorde và sự phổ biến rộng rãi của các điệu thức năm âm trong dân ca của nhiều dân tộc trên thế giới. Thậm chí, trong quyển “Nhạc lý cơ bản” của Xpaxôbin có cả một chương nói về các loại điệu thức năm âm trong dân ca Nga. Hay trong cuốn sách Học thuyết về hòa âm của I. Chiu lin (NXB Âm nhạc, Matxcơva, 1966) đã dành chương III để nói về “Vấn đề điệu thức nói chung”, trong đó có một phần nói về điệu thức năm âm.
Điểm qua một số công trình và những quan niệm mang tính cơ sở lý luận của điệu thức năm âm như đã nêu ở trên sẽ giúp chúng ta hiểu rõ và có được phương hướng mang tính cơ bản của tiến trình hình thành và phát triển loại điệu thức này. Trong đó có những vấn đề chúng tôi thấy phù hợp và tạo cơ sở cho việc nghiên cứu điệu thức năm âm trong dân ca người Việt nói riêng và dân ca của các dân tộc thiểu số khác nói chung. Khi nhìn nhận điệu thức năm âm trong các tầng dân ca cổ xưa, chúng tôi cũng thống nhất với nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra những vấn đề mang tính nền tảng cho các nhà khoa học sau này. Đó là “những chuỗi ba âm tricorde đã hình thành nên các điệu thức năm âm trong nền dân ca của nhiều quốc gia trên thế giới, kể cả phương Đông và phương Tây” [93,tr.
Cho đến ngày hôm nay, cũng không phải không còn những quan niệm của một số nhà nghiên cứu cho rằng điệu thức năm âm là một tổ hợp điệu thức trì trệ, bất động, là đặc trưng của một giai đoạn cổ xưa trên con đường hình thành và phát triển tư duy điệu thức của các dân tộc. Hoặc là một dạng điệu thức diatonique phát triển không đầy đủ, nó đã nhường chỗ cho những cấu trúc điệu thức mới (nghĩa là các điệu thức bảy âm và các điệu thức trưởng thứ với nhiều biến dạng khác nhau). Bởi vậy, vấn đề điệu thức năm âm và sự hình thành phát triển của nó cần được xem xét lại một cách cơ bản về lịch sử niên đại cũng như phương diện lý thuyết. Trước hết, cần tránh những quan niệm sai lầm, cho rằng điệu thức năm âm là nguyên thuỷ, thô sơ, hoặc cách nhìn nhận những nền văn hoá cổ đại qua lăng kính của âm nhạc Châu Âu mà không tính đến những giá trị của bản sắc văn hoá dân tộc và tính độc đáo của sự phát triển qua những tiến trình lịch sử.
Mặt khác, cũng không nên đem hệ thống điệu thức này so sánh với các điệu thức trưởng thứ hoặc các hệ thống điệu thức hiện đại khác để hướng theo cái mốt “dân tộc đương đại” mà bỏ quên mất điều quan trọng là xem nó là cái gì? bắt nguồn từ đâu? trên cơ sở nào? Từ những nhận định và các quan niệm của các nhà nghiên cứu nước ngoài nêu ở trên, chúng tôi thấy có nhiều điểm phù hợp với hướng nghiên cứu của đề tài này. Ngoài ra nó còn có ý nghĩa bổ sung thông tin về sự hình thành và phát triển của điệu thức năm âm. Đây chính là những cơ sở lý thuyết mà chúng tôi sẽ vận dụng vào việc nghiên cứu điệu thức năm âm trong các làn điệu của dân ca người Việt, sẽ là những tư liệu quý giá cho hướng nghiên cứu của đề tài mà chúng tôi đang quan tâm. Những quan niệm về điệu thức năm âm của các nhà nghiên cứu phương Đông.
Bên cạnh những cơ sở lý luận về sự hình thành và phát triển điệu thức năm âm của các nhà nghiên cứu Nga và Liên bang Xô viết như đã trình bày ở trên, chúng tôi muốn đưa ra một số quan điểm về loại điệu thức này của các nhà nghiên cứu Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Triều Tiên. Trung quốc Cuốn sách “Âm nhạc Trung Quốc” (NXB Thế giới, 2002) của Kiều Kiến Trung và nhóm tác giả đã nghiên cứu và đưa ra nhận định: “điệu thức năm âm đã có một quá trình hình thành và phát triển rất sớm ở Trung Hoa và bước đầu đã có những cơ sở lý luận” [84,tr.10], Theo các nhà nghiên cứu Trung Hoa thì vào năm 2679 trước công nguyên, đã có truyền thuyết về nhà vua sai Linh Luân chế ra “Luật Lữ”.