MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Stress nảy sinh trong cuộc sống thường ngày, xã hội càng phát triển thì càng có nhiều dạng stress khác nhau. Cuộc sống của mỗi người dù ít hay nhiều cũng sẽ trải qua những stress nhất định. Và ở mỗi công việc mà hàng ngày chúng ta làm cũng sẽ có những thách thức riêng của chúng.
Xét ở một góc độ nào đó, chúng ta có thể nói mỗi ngành nghề có những đặc thù stress riêng biệt của nó. Vì nghề nào cũng có những yếu tố, những tác động vào suy nghĩ, cơ thể, vào hành vi của chúng ta, ít nhiều các điều ấy cũng làm chúng ta phải suy nghĩ, phải băn khoăn. Và khi những yếu tố ấy tác động vào ta vượt qua ngưỡng chịu đựng của ta, sẽ gây nên những hậu quả nặng nề về tâm lý. Năm 2011 là năm được báo động về suy thoái kinh tế, kéo theo hậu quả trải dài cùng những năm sau đó, Việt Nam cũng không thể tránh khỏi ảnh hưởng của suy thoái kinh tế chung đó.
Chính những khó khăn về kinh tế như thế ảnh hưởng đến cuộc sống của nhiều người lao động, và của nhiều doanh nghiệp nói chung, các doanh nghiệp tư nhân nói riêng. Theo ước tính của nhiều chương trình nghiên cứu, thì từ đầu năm 2011 đến 2013, có đến hơn 48.089 doanh nghiệp tư nhân phá sản, giải thể. Vậy sự suy thoái kinh tế đó có phải là nguyên nhân tạo ra nhiều áp lực hơn với người lao động hay không? Stress của người lao động trong các doanh nghiệp tư nhân trên địa bàn Thành Phố Hà Nội diễn ra ở mức độ nào, và những người lao động ấy đã biết các phương thức ứng phó với những stress mà họ đang gặp hàng ngày, hàng giờ hay chưa? Stress là vấn đề đã được nghiên cứu từ rất lâu trong các ngành Sinh lý học, Y học và cả Tâm lý học, nhưng những công trình nghiên cứu về stress nghề nghiệp ở Việt Nam vẫn còn chưa nhiều, điểm qua có những công trình nghiên cứu trong ngành dệt may, trong ngành điều dưỡng, trong trường học, nghiên cứu stress nghề nghiệp với cán bộ quản lý… Luận văn này sẽ nghiên cứu thực trạng stress nghề nghiệp của người lao động trong các doanh nghiệp tư nhân trên địa bàn thành phố Hà Nội. Từ đó có thể đưa ra một kết quả về stress 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong các doanh nghiệp tư nhân, xem xét xem đâu là yếu tố ảnh hưởng đến mức độ stress của họ, để một phần nào đó đưa ra những kiến nghị giúp các doanh nghiệp tư nhân có thể có biện pháp ổn định tâm lý nhân viên, cán bộ của chính doanh nghiệp mình, giúp phần tạo nên bầu không khí tâm lý thoải mái, để người lao động yên tâm làm việc, và tránh được những căng thẳng không cần thiết.
Mục đích nghiên cứu Đánh giá được thực trạng stress nghề nghiệp của người lao động trong các doanh nghiệp tư nhân trên địa bàn thành phố Hà Nội, từ đó có thể đề xuất phương thức phòng ngừa stress nghề nghiệp hiệu quả. Đối tƣợng nghiên cứu Stress nghề nghiệp của người lao động trong các doanh nghiệp tư nhân trên địa bàn thành phố Hà Nội, và các phương thức mà họ đã thử sử dụng để ứng phó với stress nghề nghiệp. Khách thể nghiên cứu 200 lao động của 20 doanh nghiệp tư nhân trên địa bàn thành phố Hà Nội. Khánh thể nghiên cứu bao gồm quản lý doanh nghiệp (giám đốc, phó giám đốc, trợ lý giám đốc.), có cả những người trong thành viên then chốt (trưởng phòng kinh doanh, trưởng phòng kỹ thuật, kế toán trưởng.), và những người lao động dưới quyền trưởng phòng (kinh doanh, kế toán, nhân viên bán hàng, nhân viên kỹ thuật…).
Giả thuyết nghiên cứu Đa phần những người lao động trên địa bàn Hà Nội trong các doanh nghiệp tư nhân (liên quan máy in, máy tính, máy văn phòng) đều bị stress nghề nghiệp ở các mức độ khác nhau. Họ nhận biết được các stress nghề nghiệp mà mình đang gặp phải, nhưng đa phần họ chưa biết các phương thức ứng phó với tình trạng stress của mình như thế nào cho hiệu quả nhất. Nhiệm vụ nghiên cứu - Hệ thống hóa một số vấn đề cơ bản về stress, stress nghề nghiệp - Làm rõ thực trạng stress nghề nghiệp và phương thức mà người lao động đã lựa chọn để ứng phó và phòng ngừa những stress đó, cụ thể: 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Đánh giá thực trạng stress nghề nghiệp của người lao động (nhận thức, nguyên nhân, biểu hiện, mức độ stress). + Tìm hiểu các mà phương thức họ đã lựa chọn để ứng phó với stress + Tìm hiểu xem sự khác nhau trong lựa chọn các phương thức ứng phó với stress của từng nhóm đối tượng (nam và nữ; học vấn; thâm niên công tác…) + Đề xuất phương thức phòng ngừa stress.
Giới hạn và phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu trên 200 người lao động thuộc các doanh nghiệp làm trong lĩnh vực máy tính, máy in, máy văn phòng thuộc các quận Thanh Xuân, Cầu Giấy, Hai Bà Trưng…. trên địa bàn thành phố Hà Nội. Nghĩa là chỉ nghiên cứu trên những lao động trong nhóm ngành nghề máy tính, máy in, máy văn phòng, mà không nghiên cứu trên các ngành nghề khác. Đề tài chỉ nghiên cứu khía cạnh distress và những ảnh hưởng tiêu cực của nó đến những người lao động trong ngành máy tính, máy in, máy văn phòng.
Phƣơng pháp nghiên cứu - Phương pháp phân tích tài liệu, văn bản - Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi - Phương pháp trắc nghiệm - Phương pháp phỏng vấn sâu - Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ STRESS VÀ STRESS NGHỀ NGHIỆP CỦA NGƢỜI LAO ĐỘNG 1. Tổng quan các nghiên cứu về stress nghề nghiệp trong nƣớc và trên thế giới 1. Những nghiên cứu về stress nghề nghiệp ở nƣớc ngoài Từ rất xa xưa, stress đã là một đối tượng được nghiên cứu, khi ấy, stress được xem như thủ phạm gây ra bệnh tật ở con người về mặt tinh thần, cảm xúc.
Và bệnh do rối loạn tinh thần, rối loạn cảm xúc cũng đã được quan tâm rất cao. Dù khi ấy chưa chính thức có khái niệm stress như ngày nay. Trong cuốn sách “Hoàng đế nội kinh tố vấn” đã nêu rõ rằng bệnh tật có ba nguyên nhân gây ra, đó là: thứ nhất do tác nhân bên ngoài (khí hậu, thời tiết, môi trường…), thứ hai do tác nhân bên trong (bệnh tật, và do cảm xúc gây ra), thứ ba do tác nhân không phải bên trong, cũng không phải bên ngoài (tai nạn, chấn thương, do ăn nhầm phải chất độc…). Ở đây, rõ ràng chúng ta nhận thấy, yếu tố tâm lý (cảm xúc) đã được chú ý nghiên cứu.
Và khi con người bị bệnh do cảm xúc gây ra, cũng có thể hiểu đó là một dạng stress. Nên chúng ta nói rằng, dù chưa chính thức ra đời với tên gọi stress, nhưng từ rất xa xưa, các nhà y học cổ đại đã mơ hồ đề cập đến một yếu tố có thể gây bệnh cho con người về mặt tinh thần, đó là yếu tố cảm xúc. Và yếu tố ấy chính là stress tâm lý của ngày nay [dẫn theo 14]. Hay đến các nhà y học cổ truyền Tây Tạng từ xưa đã biết đến trạng thái căng thẳng, rối loạn về tinh thần của con người và lý giải: trong cơ thể con người tồn tại ba nhân tố lớn đó là “long” (khí động học), “xích ba” (nhiệt động học) và “bồi căn” (thủy động học).
Các nhà y học này nói rằng, trong điều kiện bình thường, ba nhân tố này sẽ nương tựa, chế ước nhau, duy trì và điều phối cân bằng cho nhau, tuy nhiên, một trong ba nhân tố này nếu vượt quá giới hạn sẽ gây bệnh. Chẳng hạn, nếu dòng chảy của “khí” bị xáo trộn, các cơ bắp sẽ căng lên, khi “nhiệt” quá nhiều, con người ta sẽ dẫn đến dễ cáu gắt, nóng nảy, khi “nước” mất cân bằng, trầm cảm sẽ gia tăng và gây cảm giác mệt mỏi. Ở đây, theo các nhà y học cổ truyền Tây Tạng, chính những mệt mỏi về mặt tâm lý như vậy là những stress tái diễn trên con người, và điều này gây ảnh hưởng nghiêm trọng 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đến cuộc sống mỗi người. Vì những stress tái diễn như thế ảnh hưởng đến chính sự “bình thường” đang diễn ra ở cuộc sống mỗi cá nhân.
Những stress ấy có mặt và làm “đảo lộn” những cái bình thường đấy, và sự đảo lộn ấy gây ra bệnh cho con người [dẫn theo 2]. Cũng giống như các nhà khoa học, y học của Trung Quốc cổ đại, Kapil ở Ấn Độ (700 năm TCN) cũng lý giải ba nguồn gốc của những bệnh tật về tinh thần con người đó là do các nguyên nhân: do thiên nhiên, do xã hội và do bản thân (mặt cảm xúc, tín ngưỡng, quan điểm, lòng tin…). Thì chính những cái bản thân ở đây là yếu tố tâm lý. Đó là stress, những căng thẳng được con người cảm nhận.
Như vậy, yếu tố stress không chỉ được nghiên cứu sớm ở Trung Quốc, mà còn được nghiên cứu ở Ấn độ, dù nó chưa chính thức ra đời với tên gọi “stress” như hiện nay. Các nhà stress học hiện đại đã và đang kế thừa, phát huy những quan điểm truyền thống về stress đó. Tác giả Cllaude Benard (1859) cho rằng “những thay đổi của môi trường bên ngoài sẽ không ảnh hưởng đến cơ thể, nếu cơ thể bù trừ và làm cân bằng” những thay đổi đó [dẫn theo 2]. Điều này có nghĩa rằng, những tác nhân của môi trường bên ngoài dù như thế nào, nếu như chưa vượt quá khả năng chịu đựng của cá nhân, chưa làm mất đi sự cân bằng vốn có trong cá nhân, thì những tác nhân ấy không thể gây ra bệnh lý với cá nhân đó được.
Ở đây, chúng ta thấy Cllaude Benard đã đề cập đến cả yếu tố bên trong và yếu tố bên ngoài, cùng mối quan hệ của chúng trong việc gây nên những rối loạn cũng như bệnh tật ở con người. Stress chỉ được hình thành khi những nhân tố xảy đến vượt quá sự chống đỡ của cơ thể con người mà thôi, khi cá nhân đón nhận những tác nhân ấy bình thường, cảm thấy rất tự nhiên, thì sẽ không thể hình thành stress tiêu cực, và không thể gây ra những bệnh tật ở con người được. Theo tác giả này, sự “bình thường” ở cá nhân sẽ vẫn diễn ra nếu như những tác nhân không làm “xáo trộn” những gì là vốn có của cá nhân đó.