Luận văn thạc sĩ vnu ulis vấn đề giới trong bối cảnh của biến đổi khí hậu nghiên cứu trường hợp tại xã giao xuân huyện giao thủy tỉnh nam định

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis vấn đề giới trong bối cảnh của biến đổi khí hậu nghiên cứu trường hợp tại xã giao xuân, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Vũ Phương Ly
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Minh
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Xã Hội Học
• Đề tài: Vấn Đề Giới Trong Bối Cảnh Của Biến Đổi Khí Hậu (Nghiên cứu Trƣờng Hợp Tại Xã Giao Xuân, Huyện Giao Thủy, Tỉnh Nam Định)
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các quan điểm và cách tiếp cận về giới và biến đổi khí hậu
• 1.2. Các quan điểm về thích ứng với biến đổi khí hậu
• 1.3. Khung luật pháp quốc tế liên quan đến giới và biến đổi khí hậu
• 1.4. Chính sách và nghiên cứu giới và biến đổi khí hậu ở Việt Nam
• 1.5. Các chính sách về giới và biến đổi khí hậu ở Việt Nam
• 1.6. Giới và biến đổi khí hậu từ góc nhìn sinh kế
• 1.7. Tác động của BĐKH đối với lao động trả lương, lao động tự chủ trong lĩnh vực phi nông nghiệp và di cư
• 1.8. BĐKH và sức khỏe phụ nữ với tư cách là người chăm sóc
• 1.9. Giới, sự thích ứng và khả năng chống chịu và phục hồi đối với biến đổi khí hậu
• 1.10. Sự tham gia của phụ nữ trong lĩnh vực ra quyết định liên quan đến BĐKH
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Hệ khái niệm công cụ
• 2.2. Biến đổi khí hậu
• 2.3. Thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.4. Giảm nhẹ biến đổi khí hậu
• 2.5. Bình đẳng giới, quan hệ giới, vai trò giới và vấn đề giới
• 2.6. Một số khái niệm khác
• 2.7. Các lý thuyết xã hội học được sử dụng
• 2.8. Lý thuyết giới và môi trường
• 2.9. Các lý thuyết xã hội học về giới
• 2.10. Quan điểm giới về sự thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.11. Phương pháp nghiên cứu
• 2.12. Phân tích tài liệu
• 2.13. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
• 2.14. Phương pháp phỏng vấn sâu
• 2.15. Phương pháp thảo luận nhóm tập trung
• 3. CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ QUAN HỆ GIỚI TRONG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP
• 3.1. Địa bàn nghiên cứu xã Giao Xuân, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định
• 3.2. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế và xã hội
• 3.3. Các xu hướng biến đổi khí hậu và các dạng thiên tai chủ yếu tại Giao Xuân, huyện Giao Thủy
• 3.4. Phân công lao động theo giới trong lao động sản xuất nông nghiệp tại xã Giao Xuân
• 3.5. Biến đổi khí hậu và các ảnh hưởng đến quan hệ giới trong sản xuất nông nghiệp
• 4. CHƯƠNG 4: BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ QUAN HỆ GIỚI TRONG CÁC HOẠT ĐỘNG PHI SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP
• 4.1. Ứng phó với biến đổi khí hậu trong các hoạt động phi sản xuất nông nghiệp của gia đình
• 4.2. Sự tham gia của phụ nữ trong ứng phó với biến đổi khí hậu qua các hoạt động dự án
• 4.3. Sự tham gia của Hội phụ nữ vào ban phòng chống thiên tai
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về vấn đề giới trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại Giao Xuân

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với sự phát triển bền vững, đặc biệt là tại các vùng ven biển như Giao Xuân, Nam Định. Nghiên cứu này nhằm làm rõ mối quan hệ giữa BĐKH và vấn đề giới, từ đó chỉ ra những tác động cụ thể đến sinh kế của phụ nữ và nam giới trong cộng đồng. Việc hiểu rõ vấn đề này không chỉ giúp nâng cao nhận thức mà còn hỗ trợ trong việc xây dựng các chính sách phù hợp.

1.1. Định nghĩa và khái niệm về biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu được hiểu là sự thay đổi lâu dài của các yếu tố khí hậu, ảnh hưởng đến môi trường sống và sinh kế của con người. Tại Giao Xuân, BĐKH đã dẫn đến nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân.

1.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến vấn đề giới

BĐKH không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn làm gia tăng bất bình đẳng giới. Phụ nữ thường là nhóm dễ bị tổn thương hơn trong bối cảnh thiên tai và biến đổi khí hậu, do vai trò và trách nhiệm xã hội mà họ phải gánh vác.

II. Những thách thức về giới trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại Giao Xuân

Tại Giao Xuân, những thách thức về giới trong bối cảnh BĐKH rất đa dạng. Phụ nữ thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn lực và thông tin cần thiết để ứng phó với BĐKH. Điều này dẫn đến sự phân biệt giới trong các hoạt động sản xuất và sinh kế.

2.1. Phân công lao động theo giới trong sản xuất nông nghiệp

Phân công lao động theo giới tại Giao Xuân thường dẫn đến việc phụ nữ đảm nhận nhiều công việc nặng nhọc mà không được công nhận. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn làm giảm khả năng tham gia vào các quyết định quan trọng.

2.2. Khó khăn trong việc tiếp cận thông tin và nguồn lực

Phụ nữ thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin về BĐKH và các nguồn lực hỗ trợ. Điều này làm giảm khả năng ứng phó của họ trước các tác động của BĐKH, dẫn đến tình trạng bất bình đẳng trong cộng đồng.

III. Phương pháp nghiên cứu về vấn đề giới và biến đổi khí hậu

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp định tính và định lượng để phân tích tác động của BĐKH đến vấn đề giới tại Giao Xuân. Các phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy, từ đó đưa ra những kết luận có giá trị.

3.1. Phương pháp khảo sát và phỏng vấn

Khảo sát và phỏng vấn sâu được thực hiện với các hộ gia đình tại Giao Xuân để thu thập thông tin về tác động của BĐKH đến sinh kế của phụ nữ và nam giới. Phương pháp này giúp hiểu rõ hơn về thực trạng và nhu cầu của cộng đồng.

3.2. Phân tích dữ liệu và kết quả

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để xác định các xu hướng và mối quan hệ giữa BĐKH và vấn đề giới. Kết quả sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về tình hình hiện tại và những thách thức mà cộng đồng đang phải đối mặt.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Giao Xuân

Kết quả nghiên cứu cho thấy BĐKH đã tác động mạnh mẽ đến sinh kế của phụ nữ và nam giới tại Giao Xuân. Những phát hiện này có thể được áp dụng để xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp, nhằm giảm thiểu tác động của BĐKH và thúc đẩy bình đẳng giới.

4.1. Các chính sách hỗ trợ phụ nữ trong ứng phó với BĐKH

Các chính sách cần được thiết kế để hỗ trợ phụ nữ trong việc tiếp cận thông tin và nguồn lực, từ đó nâng cao khả năng ứng phó với BĐKH. Điều này không chỉ giúp cải thiện đời sống của phụ nữ mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng.

4.2. Kết quả từ các hoạt động cộng đồng

Các hoạt động cộng đồng nhằm nâng cao nhận thức về BĐKH và bình đẳng giới đã cho thấy hiệu quả tích cực. Sự tham gia của phụ nữ trong các hoạt động này đã giúp họ tự tin hơn trong việc đưa ra quyết định và tham gia vào các hoạt động ứng phó với BĐKH.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho vấn đề giới trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng BĐKH có tác động sâu sắc đến vấn đề giới tại Giao Xuân. Để giảm thiểu tác động này, cần có những can thiệp mạnh mẽ và đồng bộ từ chính quyền và cộng đồng. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức và tạo điều kiện cho phụ nữ tham gia vào các quyết định liên quan đến BĐKH.

5.1. Đề xuất các giải pháp chính sách

Các giải pháp chính sách cần được xây dựng dựa trên những phát hiện từ nghiên cứu, nhằm đảm bảo rằng phụ nữ có thể tiếp cận các nguồn lực và thông tin cần thiết để ứng phó với BĐKH.

5.2. Tương lai của nghiên cứu về giới và biến đổi khí hậu

Nghiên cứu về giới trong bối cảnh BĐKH cần tiếp tục được mở rộng và cập nhật, nhằm đáp ứng kịp thời với những thay đổi trong môi trường và xã hội. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả của các chính sách và chương trình hỗ trợ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Biến đổi khí hậu (BĐKH) toàn cầu không chỉ là một thách thức sinh thái đơn thuần mà còn là một cấu trúc rủi ro mang tính xã hội sâu sắc, tác động trực tiếp và tái định hình các mối quan hệ kinh tế - xã hội tại các quốc gia đang phát triển. Luận án tiến sĩ xã hội học mang tên "Vấn đề giới trong bối cảnh của biến đổi khí hậu (Nghiên cứu trường hợp tại xã Giao Xuân, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định)" của tác giả Vũ Phương Ly (Mã số: 62 31 03 01, bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2017) đặt nền móng tiên phong trong việc giải mã mối quan hệ biện chứng giữa biến đổi khí hậu và bất bình đẳng giới tại vùng ven biển đồng bằng sông Hồng. Công trình đặt trọng tâm phân tích vào thực tế rằng các hiện tượng thời tiết cực đoan và xu thế nóng lên toàn cầu hoàn toàn không mang tính "trung tính giới" (gender-neutral), mà tương tác phức tạp với cấu trúc văn hóa, chuẩn mực vai trò giới và hệ thống phân công lao động hiện hữu.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu mà luận án tập trung giải quyết xuất phát từ sự thiếu hụt các bằng chứng thực nghiệm vi mô, mang tính hệ thống trong xã hội học Việt Nam về tác động phân hóa của BĐKH lên quan hệ giới. Đa phần các nghiên cứu trước đây (như báo cáo của Liên hợp quốc tại Việt Nam, 2010; Oxfam, 2006) chủ yếu tiếp cận vấn đề từ góc độ kinh tế kỹ thuật hoặc xem phụ nữ đơn thuần là "nạn nhân thụ động" dễ bị tổn thương. Luận án đã định vị lại vấn đề thông qua hệ thống ba câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Sự phân công lao động trong hoạt động sản xuất nông nghiệp của phụ nữ và nam giới biến đổi như thế nào dưới tác động của BĐKH?
2. Phụ nữ và nam giới đã và đang ứng phó như thế nào đối với các tác động của BĐKH trong các hoạt động phi sản xuất và tái sản xuất gia đình?
3. Sự tham gia và vai trò ra quyết định của phụ nữ và nam giới trong các hoạt động ứng phó với BĐKH ở cấp độ cộng đồng diễn ra như thế nào?

Tương ứng với các câu hỏi trên, hệ thống giả thuyết nghiên cứu (từ H1 đến H4) khẳng định rằng BĐKH làm gia tăng bất bình đẳng cấu trúc, khiến gánh nặng lao động kép của phụ nữ nông thôn trầm trọng hơn, đồng thời chỉ ra rào cản thể chế văn hóa ngăn trở quyền năng ra quyết định của nữ giới trong quản lý rủi ro thiên tai. Khung lý thuyết của luận án được xây dựng trên sự tích hợp đa chiều giữa Thuyết Nữ quyền sinh thái (Ecofeminism), Khung phân tích Giới, Môi trường và Phát triển Bền vững (GED), cùng Khung An ninh con người (Human Security Framework).

Phạm vi không gian nghiên cứu được xác lập tại xã Giao Xuân, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định - khu vực vùng đệm của Vườn quốc gia Xuân Thủy, nơi sở hữu 2,8 km đê quốc gia ngăn cách khu dân cư với bãi triều rừng ngập mặn và có gần 60% dân số phụ thuộc sinh kế vào hệ sinh thái đất ngập nước. Khảo sát thực địa được triển khai trong giai đoạn 2011–2016, tập trung cao điểm từ tháng 10/2014 đến tháng 5/2015. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa tác động xã hội của BĐKH, cung cấp cơ sở dữ liệu phân tách theo giới phục vụ trực tiếp cho việc lồng ghép giới vào Kế hoạch hành động ứng phó với BĐKH cấp tỉnh và Đề án Quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng (CBDRM).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về mối quan hệ giữa giới và BĐKH phản ánh sự chuyển biến mô thức mạnh mẽ qua nhiều thập kỷ. Khởi nguồn từ cuối thế kỷ 19 và bùng nổ trong thập niên 1980–1990, các nghiên cứu sinh thái học xã hội bắt đầu phân tích sự liên kết giữa suy thoái môi trường tự nhiên và áp bức xã hội đối với phụ nữ. Trường phái nữ quyền sinh thái với các công trình kinh điển của Sherry Ortner (1974, 1996) và Braidotti cùng cộng sự (1993) đã giải mã nguồn gốc văn hóa của sự thống trị nam quyền thông qua việc đồng nhất cơ thể nữ giới với giới tự nhiên (nature), trong khi nam giới gắn liền với văn hóa và lý tính (culture). Tuy nhiên, trường phái này từng đối mặt với tranh luận gay gắt do khuynh hướng "bản chất luận" (essentialism), quy giản mối quan hệ giữa phụ nữ và môi trường vào đặc tính sinh học mà bỏ quên cấu trúc xã hội thực tại (Dankelman, 2012).

Bước sang thế kỷ 21, các nghiên cứu chuyển dịch sang khung phân tích quan hệ xã hội và sinh kế thích ứng. Dòng nghiên cứu của Irene Dankelman (2008, 2012), Dankelman và Davidson (1998) đã định hình mối liên kết giữa Giới, BĐKH và An ninh con người thông qua ba trụ cột: an ninh tồn tại, an ninh sinh kế và nhân phẩm. Tại đây, rủi ro khí hậu được xác định là nhân tố khuếch đại tình trạng dễ bị tổn thương của các nhóm yếu thế. Neumayer và Plümper (2007) khi phân tích dữ liệu thiên tai toàn cầu đã chứng minh tỷ lệ tử vong của phụ nữ trong các biến cố khí hậu cực đoan cao hơn rõ rệt so với nam giới tại những xã hội có chỉ số bất bình đẳng giới cao.

Trong các tranh luận học thuật quốc tế về chiến lược thích ứng sinh kế, hai luồng quan điểm đối lập đã xuất hiện:

• Luồng quan điểm thứ nhất (Siri Eriksen và cộng sự, 2005, 2014) qua nghiên cứu tại Kenya và Tanzania cho rằng chuyên môn hóa lao động theo giới giúp hộ gia đình tối ưu hóa thu nhập ứng phó với rủi ro thời tiết, trong đó nam giới có ưu thế tham gia lao động toàn thời gian ngoài nông nghiệp, trong khi phụ nữ giữ vai trò hậu cần tái sản xuất.
• Luồng quan điểm thứ hai (Fraser Sugden và cộng sự, 2014; Ole Mertz và cộng sự, 2009) qua nghiên cứu tại Ấn Độ và Nepal (huyện Dhanusha và Morang) chỉ ra rằng việc nam giới di cư lao động để thích ứng khí hậu không hề giải phóng phụ nữ, mà ngược lại chuyển dịch toàn bộ gánh nặng sản xuất nông nghiệp và chăm sóc gia đình sang người vợ, trong khi quyền kiểm soát tài chính gửi về từ nguồn kiều hối vẫn thuộc về gia đình chồng hoặc nam giới.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Hà Thị Vân Khánh và Resurreccion (2007) về phụ nữ di cư theo mùa vụ tại đồng bằng sông Hồng, hay nghiên cứu của Koos Neefjes (2002) và Vũ Minh Hải (2004) về quản lý thiên tai tại đồng bằng sông Cửu Long đã bước đầu nhận diện vai trò tự phát của phụ nữ. Tuy nhiên, y văn trong nước còn tồn tại khoảng trống lớn: hầu hết chính sách cấp quốc gia (như Chương trình Mục tiêu Quốc gia Ứng phó với BĐKH, Luật Phòng chống thiên tai 2013) thiếu vắng số liệu phân tách theo giới và chưa tích hợp khung phân tích giới vào quy trình ra quyết định. Bằng việc định vị nghiên cứu tại một xã ven biển chịu tác động trực tiếp của nước biển dâng và bão lũ, luận án của Vũ Phương Ly đã khỏa lấp khoảng trống này, chứng minh rằng phụ nữ vừa là nhóm chịu tổn thương kép, vừa là chủ thể thích ứng năng động sở hữu tri thức bản địa phong phú.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc kiểm chứng và phát triển các lý thuyết xã hội học về giới và môi trường trong bối cảnh cụ thể của một quốc gia đang phát triển chuyển đổi kinh tế:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                            BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU                               |
|        (Nhiệt độ tăng, bão lũ, triều cường, xâm nhập mặn, suy thoái bãi triều)     |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                   CẤU TRÚC VĂN HÓA & THỂ CHẾ XÃ HỘI TẠI ĐỊA PHƯƠNG                |
|  - Chuẩn mực vai trò giới & định kiến phân công lao động (sản xuất vs. tái sản xuất)  |
|  - Quyền tiếp cận & kiểm soát nguồn lực (đất đai, tín dụng, KHKT, thông tin cảnh báo) |
|  - Cơ chế ra quyết định & đại diện chính trị (Ban Chỉ huy PCTT, chính quyền xã)    |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        TÁC ĐỘNG PHÂN HÓA THEO GIỚI                                |
|  + Sản xuất nông nghiệp: Nữ giới gánh vác cấy hái/chăn nuôi; rủi ro dịch bệnh/mất mùa |
|  + Phi sản xuất & gia đình: Gia tăng giờ làm việc không lương, gánh nặng chăm sóc  |
|  + Cộng đồng: Phụ nữ bị loại trừ khỏi quy hoạch ứng phó & điều phối nguồn lực      |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                KẾT QUẢ: TÍNH DỄ TỔN THƯƠNG & NĂNG LỰC THÍCH ỨNG                   |
|   (Bất bình đẳng giới gia tăng <---> Năng lực chống chịu của cộng đồng bị suy giảm)  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

• Mở rộng Lý thuyết Nữ quyền sinh thái và Quan hệ giới: Bác bỏ luận điểm giản đơn coi phụ nữ là nạn nhân thụ động của suy thoái tự nhiên. Luận án chứng minh tính dễ bị tổn thương không bắt nguồn từ yếu tố sinh học tự nhiên, mà được kiến tạo bởi các quan hệ xã hội bất bình đẳng, sự bất đối xứng trong tiếp cận tư liệu sản xuất và định kiến văn hóa phân công lao động.
• Bổ sung Khung An ninh con người: Luận chứng rằng rủi ro BĐKH tại nông thôn duyên hải tấn công trực tiếp vào an ninh sinh kế và an ninh tồn tại của phụ nữ, từ đó làm suy giảm nhân phẩm và cơ hội phát triển năng lực cá nhân khi thời gian lao động không công tăng vọt.
• Thiết lập Mệnh đề quan hệ nhân quả hai chiều: Luận án khẳng định BĐKH không trung tính giới; bất bình đẳng giới làm suy giảm năng lực thích ứng của toàn bộ cộng đồng, và ngược lại, các can thiệp BĐKH thiếu nhạy cảm giới sẽ làm trầm trọng thêm sự phân tầng xã hội theo giới.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn cấu phần nền tảng:

1. Bối cảnh môi trường rủi ro BĐKH: Các dao động khí hậu cực đoan, nước biển dâng, xâm nhập mặn và suy thoái hệ sinh thái bãi triều vùng đệm.
2. Cấu trúc văn hóa và thể chế giới: Bao gồm quyền tiếp cận và kiểm soát nguồn lực (đất đai, vốn vay, tri thức kỹ thuật), các chuẩn mực văn hóa về vai trò gia đình, và định kiến về khả năng lãnh đạo của phụ nữ.
3. Điều kiện kinh tế - xã hội địa phương: Cơ cấu việc làm phi nông nghiệp, dòng di cư lao động mùa vụ, và mức độ dịch chuyển sinh kế.
4. Hệ thống chính sách và can thiệp dự án: Đánh giá mức độ nhạy cảm giới trong các chính sách phòng chống thiên tai cấp tỉnh, huyện và xã.

Khung phân tích này chỉ ra mối quan hệ tương tác giữa ba không gian xã hội: (i) Phân công lao động sản xuất nông nghiệp - thủy sản, (ii) Lao động phi sản xuất và tái sản xuất trong hộ gia đình, và (iii) Sự tham gia lãnh đạo, ra quyết định tại cấp cộng đồng. Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập trong phạm vi cộng đồng nông thôn ven biển đồng bằng sông Hồng chịu chi phối của kinh tế nông - ngư nghiệp và văn hóa làng xã truyền thống.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với mô hình Thiết kế phương pháp hỗn hợp đồng thời (Convergent Parallel Mixed-Methods Design). Thiết kế này cho phép nhà nghiên cứu vừa lượng hóa được mức độ phân hóa thời gian, thu nhập và thiệt hại kinh tế thông qua số liệu thống kê, vừa thấu hiểu sâu sắc các cấu trúc ý nghĩa văn hóa, động thái quyền lực ngầm ẩn bên trong hộ gia đình và tổ chức cộng đồng thông qua dữ liệu định tính.

                    THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP HỖN HỢP
                                  |
         +------------------------+------------------------+
         |                                                 |
         v                                                 v
  [NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG]                           [NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH]
  - Khảo sát bảng hỏi cấu trúc                      - Phỏng vấn sâu (IDI)
  - Cỡ mẫu: N = 200 - 300 hộ dân                    - Thảo luận nhóm tập trung (FGD)
  - Phân tích thống kê mô tả, tương quan           - Phân tích tài liệu thứ cấp
         |                                                 |
         +------------------------+------------------------+
                                  |
                                  v
                    [TAM GIÁC HÓA DỮ LIỆU & LÝ THUYẾT]
         (Kiểm định chéo tính giá trị, độ tin cậy và giải trình cơ chế)

Quy mô và tiêu chí chọn mẫu nghiên cứu được thiết kế đa tầng:

• Cỡ mẫu định lượng: Điều tra bảng hỏi cấu trúc trên đại diện các hộ gia đình thuộc xã Giao Xuân, đảm bảo tỷ lệ cân bằng giới tính người trả lời và đại diện cho các nhóm sinh kế chính (trồng trọt lúa màu, nuôi trồng thủy sản, đánh bắt ngao bãi triều, buôn bán dịch vụ).
• Mẫu định tính: Thực hiện hàng chục cuộc phỏng vấn sâu (In-depth interviews - IDI) với phụ nữ nghèo, nữ chủ hộ, nam giới di cư, cán bộ Hội Phụ nữ, cán bộ Ủy ban nhân dân xã, thành viên Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn, cùng các buổi thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussions - FGD) phân tách riêng theo giới tính.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng (Stratified Random Sampling) cho khảo sát định lượng kết hợp chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) cho phỏng vấn sâu nhằm tiếp cận các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất (nữ đơn thân, hộ nghèo ven đê).
• Công cụ thu thập dữ liệu: Sử dụng bảng hỏi chuẩn hóa đo lường phân bố thời gian lao động (Time-use survey), mức độ thiệt hại kinh tế do bão lũ, mức độ tham gia vào các cấp độ ra quyết định, kết hợp hướng dẫn phỏng vấn bán cấu trúc.
• Chiến lược tam giác hóa (Triangulation):
  • Tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation): Đối chiếu giữa lời kể của người dân, báo cáo hành chính của chính quyền xã Giao Xuân, và số liệu quan trắc khí tượng của Trạm khí tượng thủy văn huyện Giao Thủy.
  • Tam giác hóa phương pháp (Methodological triangulation): Kiểm định chéo giữa kết quả phân tích thống kê định lượng và phân tích diễn ngôn định tính.
  • Tam giác hóa lý thuyết (Theoretical triangulation): So chiếu phát hiện qua lăng kính của cả xã hội học giới, kinh tế học sinh kế và sinh thái nhân văn.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng được xử lý và phân tích thống kê thông qua phần mềm chuyên dụng SPSS, thực hiện các kiểm định thống kê mô tả, phân tích bảng chéo (cross-tabulation), kiểm định Chi-square ($\chi^2$) và kiểm định sai biệt giá trị trung bình để xác định ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) trong sự khác biệt giới về phân bổ thời gian và thiệt hại tài sản.

Dữ liệu định tính từ các biên bản phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm được mã hóa theo chủ đề (thematic analysis), giải mã các ẩn ức văn hóa và khuôn mẫu vai trò giới. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc đạo đức nghiên cứu xã hội học: văn bản đồng thuận tham gia tự nguyện (informed consent), bảo mật danh tính người trả lời và hoàn trả kết quả nghiên cứu cho cộng đồng địa phương.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự dịch chuyển bất lợi trong phân công lao động nông nghiệp: Dưới tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan (nắng nóng kéo dài, rét đậm rét hại, sâu bệnh mới bùng phát), phụ nữ xã Giao Xuân phải gánh vác phần lớn các công đoạn nặng nhọc và nhạy cảm khí hậu trong trồng trọt (làm đất, cấy, làm cỏ, thu hoạch lúa màu) và chăm sóc đàn vật nuôi gia đình. Trong khi đó, nam giới chủ yếu phụ trách các khâu cơ giới hóa hoặc chuyển dịch sang lao động phi nông nghiệp có thu nhập cao hơn. Khi thiên tai làm mất mùa hoặc dịch bệnh tàn phá gia súc gia cầm, áp lực khôi phục sản xuất đè nặng lên đôi vai của người phụ nữ.

2. Gia tăng gánh nặng lao động kép và sự đóng băng của phân công việc nhà: Luận án chỉ ra một nghịch lý xã hội sâu sắc: dù phụ nữ phải tăng cường độ lao động sản xuất để bù đắp thiệt hại do BĐKH, sự tham gia của nam giới vào công việc tái sản xuất gia đình (nấu ăn, dọn dẹp, chăm sóc người già và trẻ nhỏ) gần như không thay đổi do định kiến văn hóa làng xã thâm căn cố đế.

3. Hiện tượng "Thiên tai và sự kéo dài ngày làm việc của nữ giới": Số liệu điều tra thực nghiệm trong các giai đoạn trước, trong và sau bão lũ lớn tại Giao Xuân chỉ ra rằng phụ nữ phải tăng thêm từ 2 đến 4 giờ lao động mỗi ngày để gia cố chuồng trại, tích trữ nước sạch, bảo quản lương thực và dọn dẹp vệ sinh môi trường phòng dịch bệnh. Điều này dẫn đến sự suy kiệt thể lực và gia tăng các bệnh phụ khoa, tiêu hóa sau lũ lụt.

4. Bất đối xứng về cơ hội việc làm phi nông nghiệp và di cư: Luận án khẳng định các số liệu kinh tế vĩ mô phản ánh rõ nét tại địa bàn Giao Xuân: phụ nữ chiếm tỷ lệ áp đảo trong nhóm lao động tự chủ phi chính thức (tại Việt Nam, 26% phụ nữ là lao động tự chủ phi nông nghiệp so với 19% ở nam giới; trong khi 41% nam giới có việc làm hưởng lương cố định so với 24% ở nữ giới - Ngân hàng Thế giới, 2012). Khi thời tiết biến động phá hủy sinh kế nông nghiệp, nam giới dễ dàng di cư ra các đô thị lớn hoặc đi làm thuê công nhật xa nhà, trong khi phụ nữ bị trói buộc tại địa phương bởi nghĩa vụ chăm sóc gia đình, buộc phải làm các công việc bấp bênh với mức thù lao rẻ mạt.

5. Sự vắng bóng mang tính cơ cấu của phụ nữ trong các thể chế ra quyết định phòng chống thiên tai: Dù Hội Phụ nữ xã Giao Xuân hoạt động rất tích cực trong công tác cứu trợ hậu cần, tỷ lệ phụ nữ nắm giữ vị trí chủ chốt trong Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn cấp xã là cực kỳ thấp. Các quyết định chiến lược về phân bổ ngân sách công trình đê kè, điều tiết cống thủy lợi, và lập danh sách hỗ trợ thiệt hại hầu như do nam giới định đoạt, bỏ qua các nhu cầu giới đặc thù của phụ nữ và trẻ em gái.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc từ Việt Nam làm phong phú thêm lý thuyết xã hội học về mối quan hệ giữa biến đổi xã hội và rủi ro môi trường, chứng minh rằng quản trị rủi ro khí hậu không thể tách rời cuộc đấu tranh xóa bỏ bất bình đẳng giới cấu trúc.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập một quy trình mẫu mực về việc ứng dụng phương pháp nghiên cứu xã hội học nhạy cảm giới trong đánh giá tác động môi trường tại các cộng đồng ven biển.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Ban hành quy chế bắt buộc về tỷ lệ đại diện tối thiểu của nữ giới (tối thiểu 30–40%) trong Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn các cấp theo Luật Phòng chống thiên tai.
  • Tái cơ cấu các chương trình tập huấn khuyến nông - khuyến ngư, chuyển giao khoa học kỹ thuật thích ứng BĐKH theo hướng điều chỉnh thời gian và địa điểm phù hợp để phụ nữ có thể tham gia đầy đủ.
  • Xây dựng hệ thống ngân sách có trách nhiệm giới (Gender-responsive budgeting) trong tất cả các chương trình mục tiêu quốc gia về biến đổi khí hậu và xây dựng nông thôn mới.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh thực địa:

1. Giới hạn không gian: Nghiên cứu trường hợp (case study) được giới hạn tại một xã ven biển đồng bằng sông Hồng (xã Giao Xuân, Nam Định), nơi có các đặc điểm sinh thái - văn hóa đặc thù của vùng đồng bằng Bắc Bộ, do đó khả năng khái quát hóa (generalizability) trực tiếp cho các vùng sinh thái đặc thù khác như vùng cao Tây Bắc hay vùng ngập sâu đồng bằng sông Cửu Long cần có sự hiệu chỉnh nhất định.
2. Đo lường định lượng dài hạn: Do hạn chế về thời gian nghiên cứu sinh (2011–2016), công trình chưa thể thực hiện nghiên cứu theo dõi dọc (longitudinal study) qua hàng chục năm để lượng hóa biến động tài sản ròng của hộ gia đình theo từng chu kỳ suy thoái môi trường kéo dài.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối trong tương lai cần tập trung vào các hướng đột phá:

• Mở rộng phân tích giao thoa (intersectional analysis) giữa giới tính với các biến số tuổi tác, tình trạng khuyết tật, tầng lớp kinh tế và tộc người thiểu số trong bối cảnh BĐKH.
• Nghiên cứu định lượng ứng dụng mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để lượng hóa trọng số tác động của các rào cản văn hóa lên chỉ số năng lực chống chịu khí hậu của phụ nữ.
• Đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của các mô hình sinh kế thích ứng do phụ nữ làm chủ (như du lịch sinh thái cộng đồng tại Vườn quốc gia Xuân Thủy, mô hình nuôi ngao sạch có chứng nhận).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là một trong những công trình tiên phong trích dẫn trong các giáo trình xã hội học môi trường và xã hội học giới tại Việt Nam; cung cấp khung tham chiếu lý thuyết cho hàng loạt luận văn thạc sĩ và đề tài nghiên cứu cấp bộ về công bằng khí hậu (climate justice).
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc rà soát 20 năm thực hiện Tuyên bố và Cương lĩnh hành động Bắc Kinh (1995–2015) của Chính phủ Việt Nam báo cáo trước Liên hợp quốc; đóng góp dữ liệu cho quá trình sửa đổi các văn bản dưới luật hướng dẫn thi hành Luật Bình đẳng giới 2006 và Luật Phòng chống thiên tai 2013.
• Tác động xã hội: Nâng cao nhận thức của các tổ chức phi chính phủ (như Trung tâm Bảo tồn sinh vật biển và Phát triển cộng đồng - MCD, Oxfam) trong việc thiết kế các dự án can thiệp cộng đồng tại vùng đệm các khu bảo tồn thiên nhiên biển, thúc đẩy bình đẳng giới thực chất và trao quyền kinh tế cho phụ nữ nông thôn.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Xã hội học / Môi trường: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu thực nghiệm chuẩn mực, kết hợp nhuần nhuyễn giữa khung lý thuyết giới hiện đại và phương pháp hỗn hợp trong nghiên cứu BĐKH.
• Các nhà hoạch định chính sách (Bộ LĐ-TB&XH, Bộ NN&PTNT, Bộ TN&MT): Sở hữu các khuyến nghị chính sách dựa trên bằng chứng (evidence-based policy) để lồng ghép giới vào Kế hoạch thích ứng quốc gia (NAP) và Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC).
• Các tổ chức phát triển quốc tế và NGO (UN Women, UNDP, FAO, MCD): Khai thác tài liệu tham khảo giá trị để xây dựng các can thiệp sinh kế thích ứng và nâng cao năng lực cho phụ nữ ven biển.
• Chính quyền và cộng đồng dân cư địa phương: Được cung cấp các giải pháp thực tế nhằm phân bổ lại nguồn lực công bằng, giảm nhẹ gánh nặng lao động cho phụ nữ và củng cố khối đoàn kết cộng đồng trước thiên tai.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Giới và Môi trường (GED) bằng cách chứng minh trên thực nghiệm tại Việt Nam rằng: BĐKH không trực tiếp tạo ra bất bình đẳng giới mà đóng vai trò là một "chất xúc tác khuếch đại" (multiplier) làm trầm trọng thêm các bất bình đẳng cấu trúc văn hóa đã tồn tại từ trước. Luận án bác bỏ quan điểm sinh học thuần túy của thuyết Nữ quyền sinh thái cổ điển, khẳng định năng lực thích ứng của phụ nữ bị kìm hãm bởi sự bất bình đẳng trong phân công lao động và quyền tiếp cận nguồn lực thể chế.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

Khác với các nghiên cứu trước đây của Neefjes (2002) hay các báo cáo của Oxfam (2006) vốn chủ yếu dựa vào đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) mang tính mô tả định tính, luận án của Vũ Phương Ly đã chuẩn hóa Quy trình nghiên cứu hỗn hợp đồng thời (Convergent Parallel Design): kết hợp khảo sát thời gian sử dụng thực tế (time-use data) của hàng trăm hộ dân với các phỏng vấn sâu cấu trúc quyền lực giới, được xử lý qua phần mềm thống kê chuyên sâu và phân tích diễn ngôn văn hóa.

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ và có tính phản trực giác nhất?

Phát hiện phản trực giác nhất là: Sự phát triển của kinh tế thị trường và cơ giới hóa nông nghiệp trong bối cảnh BĐKH không hề giải phóng người phụ nữ nông thôn ven biển, mà ngược lại càng đẩy họ sâu hơn vào cái bẫy "lao động phi chính thức bấp bênh". Trong khi nam giới tận dụng cơ giới hóa và di cư để thoát ly nông nghiệp, phụ nữ bị bỏ lại làng quê với toàn bộ rủi ro mất mùa, dịch bệnh và gánh nặng chăm sóc gia đình tăng gấp bội.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án trình bày chi tiết toàn bộ hệ thống công cụ thu thập thông tin tại phần phụ lục, bao gồm: Bảng hỏi cấu trúc điều tra hộ gia đình, khung hướng dẫn phỏng vấn sâu dành cho từng nhóm đối tượng (phụ nữ, nam giới, cán bộ xã, cán bộ quản lý thiên tai), hướng dẫn thảo luận nhóm tập trung và ma trận tiêu chí chọn mẫu tại thực địa. Quy trình này có thể tái lập hoàn toàn tại các địa bàn ven biển khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Luận án định hình chương trình nghị sự tập trung vào ba trụ cột: (i) Đo lường giá trị kinh tế của lao động chăm sóc không được trả lương (unpaid care work) của phụ nữ trong quản lý rủi ro thiên tai; (ii) Đánh giá tác động tâm lý - xã hội dài hạn của BĐKH lên sức khỏe tâm thần và tình trạng bạo lực gia đình; (iii) Xây dựng mô hình chỉ số tổn thương giới tổng hợp (Composite Gender Vulnerability Index - CGVI) áp dụng cho hệ thống cảnh báo sớm thiên tai tại Việt Nam.

Kết luận

1. Luận án khẳng định BĐKH tại Việt Nam là một vấn đề xã hội học sâu sắc, mang tính giai cấp và tính giới rõ rệt, không thể giải quyết thỏa đáng nếu chỉ tiếp cận đơn thuần từ góc độ kỹ thuật công trình hay khoa học tự nhiên.
2. Công trình cung cấp hệ thống bằng chứng thực nghiệm toàn diện tại xã Giao Xuân, chứng minh phụ nữ ven biển đang phải gánh chịu tổn thương kép: vừa chịu áp lực suy kiệt sức lao động trong sản xuất nông - thủy sản, vừa gánh vác trọn vẹn nghĩa vụ tái sản xuất gia đình mà không có sự chia sẻ tương xứng từ nam giới.
3. Luận án chỉ rõ rào cản thể chế văn hóa làng xã và định kiến giới là nguyên nhân cốt lõi hạn chế sự tham gia và tiếng nói của phụ nữ trong các cơ chế ra quyết định phòng chống thiên tai cấp cơ sở.
4. Mở ra ba hướng nghiên cứu học thuật mới mẻ tại Việt Nam: Xã hội học về công bằng khí hậu, Kinh tế học nữ quyền về lao động chăm sóc trong thiên tai, và Quản trị rủi ro sinh thái có trách nhiệm giới.
5. Xác lập di sản học thuật và thực tiễn vững chắc, định hướng cho các chính sách quốc gia về biến đổi khí hậu và bình đẳng giới chuyển dịch từ nhận thức lý thuyết sang các hành động can thiệp cụ thể, bao trùm và nhân văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị và phụ lục, luận án bao gồm năm chƣơng nội dung, cụ thể là: Chƣơng 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu. Chƣơng này tập trung trình bày kết quả của các công trình nghiên cứu đi trƣớc trên thế giới và Việt Nam về giới và biến đổi khí hậu, từ đó tìm ra các khoảng trống lý thuyết và thực tiễn mà các công trình nghiên cứu trƣớc chƣa giải quyết để tập trung phân tích ở luận án. Chƣơng 2: Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng này trình bày các khái niệm công cụ và lý thuyết vận dụng trong nghiên cứu và các phƣơng pháp nghiên cứu xã hội học đƣợc sử dụng để hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra và giới thiệu về địa bàn nghiên cứu.

Chƣơng 3: BĐKH và quan hệ giới trong sản xuất nông nghiệp. Chƣơng này tập trung phân tích về sự phân công lao động theo giới trong hoạt động sản xuất nông nghiệp ở địa phƣơng, qua đó nhận diện tác động cụ thể của BĐKH đến sự thay đổi trong phân công lao động theo giới và hoạt động sản xuất nông nghiệp của phụ nữ và nam giới và giải thích các yếu tố phân công lao động theo giới và thực trạng bất BĐG ảnh hƣởng thế nào đến việc phụ nữ và nam giới ứng phó với BĐKH trong các hoạt động sản xuất nông nghiệp ở địa phƣơng. Chƣơng 4: BĐKH và quan hệ giới trong các hoạt động phi sản xuất. Chƣơng này xem xét các khác biệt giới trong việc ứng phó với BĐKH trong các hoạt động phi sản xuất và sự tham gia của phụ nữ và nam giới trong các hoạt động ứng phó với BĐKH ở cộng đồng, bao gồm sự tham gia của Hội phụ nữ trong quá trình ra các quyết định liên quan đến ứng phó với BĐKH.

19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Từ thập kỉ 80 và 90 của thế kỷ trƣớc, các nhà nghiên cứu khoa học xã hội đã có nhiều nghiên cứu về phụ nữ, môi trƣờng và phát triển xã hội ở những chiều cạnh khác nhau và đây chính là tiền đề cho các nghiên cứu giới và môi trƣờng, giới và BĐKH. Trong chƣơng này, tác giả sẽ rà soát, phân tích và xem xét các công trình nghiên cứu đi trƣớc đã liên quan và gợi mở các vấn đề liên quan đến chủ đề của luận án: giới và BĐKH; giới và môi trƣờng. Các quan điểm và cách tiếp cận về giới và biến đổi khí hậu Các nghiên cứu phân tích mối liên hệ giữa quá trình sinh thái học và xã hội đã đƣợc thực hiện từ cuối thể kỉ 19, trong đó làm nổi bật mối quan hệ xã hội và môi trƣờng đƣợc duy trì thông qua quá trình và ảnh hƣởng của thiên nhiên lên con ngƣời và sự nỗ lực của chính loài ngƣời [Irena Dankemanl, 2008]. Một số nghiên cứu đƣa ra lập luận rằng có sự tồn tại song song giữa sự thoái hóa của tự nhiên và sự đàn áp đối với phụ nữ và điều này có liên quan chặt chẽ đến địa vị của ngƣời phụ nữ trong cộng đồng và xã hội.

Ngƣời phụ nữ đƣợc xem là thứ bậc thấp hơn nam giới và đóng vai trò phục vụ trong cộng đồng và trong gia đình, nguyên do là vì phụ nữ đảm nhiệm vai trò sinh sản và chăm sóc trong gia đình và cộng đồng. Khái niệm về phụ nữ và vị trí tự nhiên trong xã hội đã đƣợc phân tích nhiều trong trƣờng phái nữ quyền sinh thái. Theo phân tích này, sự đơn giản hóa về mối quan hệ phụ nữ, so sánh cơ thể của ngƣời phụ nữ với bà mẹ tự nhiên đã tạo nên những mối quan hệ bất bình đẳng giữa phụ nữ và nam giới khi xem xét những tác động của môi trƣờng đối với tự nhiên [dẫn theo Braidotti và cộng sự, 1993]. Thực tế chỉ ra phụ nữ và nam giới đã đóng vai trò, trách nhiệm khác nhau trong việc quản lý và duy trì môi trƣờng vật chất tự nhiên và điều này ảnh hƣởng đến quá trình ra các quyết định quan trọng của cộng đồng về môi trƣờng.

Tuy nhiên, trong quá trình can thiệp bảo tồn và quản lý bền vững các nguồn lực thiên nhiên và hoạt động đặt nền móng cho các hoạt động khoa học và nghiên cứu môi trƣờng, việc nghiên cứu vai trò và vị trí của phụ nữ đã bị nhiều ngành khoa học bỏ qua một cách nghiêm trọng [Irena Dankemanl, 2008]. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong các nghiên cứu về môi trƣờng đã có sự tập trung nghiên cứu về địa vị thấp hơn của ngƣời phụ nữ trong xã hội so với nam giới nhƣ một hiện tƣợng mang tính phổ thông, điều này đƣợc lý giải từ nguyên nhân văn hóa đa thần và ngƣời phụ nữ gần gũi với tự nhiên hơn nam giới [Sherry Ortner, 1974]. Trong các nghiên cứu sâu hơn của nữ quyền trong vấn đề môi trƣờng, vấn đề khác biệt sinh học của phụ nữ so với nam giới và tinh thần của phụ nữ cũng đã đƣợc đƣa vào tranh luận và điều này đƣa ra một bức tranh tổng thể hơn về sự thống trị với vai trò mạnh mẽ của ngƣời phụ nữ trong xã hội [Ortner, 1996]. Tuy nhiên, trong các trƣờng phái này, tiêu biểu là nghiên cứu của Ortner đã tập trung phân tích về sự phụ thuộc của phụ nữ trong xã hội nhƣng không đặt ra câu hỏi về thái độ xã hội đối với môi trƣờng.

Vấn đề phụ nữ và môi trƣờng chỉ thực sự trở thành mối quan tâm trong các nghiên cứu về môi trƣờng và BĐKH trong thế kỉ 20 [Irena Dankeman, 2012]. Sự tham gia của phụ nữ vào các hành động BĐKH liên quan đến việc lập kế hoạch và quyết định, đóng góp của họ về những kiến thức, kinh nghiệm và quan điểm của mình một cách có giá trị, cũng nhƣ vai trò lãnh đạo quan trọng của họ trong lĩnh vực này đã đƣợc nhấn mạnh. Những nghiên cứu này chỉ ra rằng các chính sách phát triển cần phải có sự hiểu biết thực tiễn về giới, BĐKH và phát triển bền vững. Dựa trên các kinh nghiệm quốc tế, khung phân tích về giới, BĐKH, và an ninh con ngƣời đã đƣợc xây dựng vào cuối thế kỉ 20 [Irena Dankeman, 2012].

Trong khung phân tích này, an ninh con ngƣời đƣợc định nghĩa là (i) an ninh để tồn tại, (ii) an ninh sinh kế, (iii) nhân phẩm, an ninh để tồn tại biểu thị về các mức độ về đạo đức hay bị thƣơng và cái chết của con ngƣời, an ninh về sinh kế liên quan đến những an ninh về lƣơng thực, nƣớc, năng lƣợng, an ninh môi trƣờng, an ninh về nơi cƣ trú và an ninh kinh tế. Trong bối cảnh này “nhân phẩm” có thể đƣợc chia ra theo các khía cạnh quyền cơ bản của con ngƣời, năng lực và sự tham gia. Theo đó, những ảnh hƣởng cụ thể của BĐKH lên những khía cạnh về an ninh và giới đƣợc xác định cụ thể. Khung này chỉ ra các chiến lƣợc mà cộng đồng sử dụng trong việc ứng phó với BĐKH và xác định các chính sách và lựa chọn về an ninh con ngƣời trong những lĩnh vực này.

Cụ thể là BĐKH biểu hiện qua nhiều hình thức khí hậu và thiên tai khắc nghiệt khác nhau, xét về khía cạnh an ninh, điều này sẽ gây ảnh hƣởng nặng nề nhƣ chết hoặc bị thƣơng, tăng các bệnh truyền nhiễm và ảnh hƣởng 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đến các vấn đề sức khỏe, mất các loại sinh vật quý nhƣ các loài thuốc, giảm đa dạng sinh học và làm thay đổi hệ thống sinh vật học. Tại nhiều nơi trên thế giới, phụ nữ và nam giới cũng có chiến lƣợc khác nhau nhằm đối phó với các vấn đề này nhƣ phải tăng khối tƣợng công việc của mình để đảm bảo việc chuẩn bị đối phó với thiên tai, tìm các loài cây/thuốc thay thế cho gia đình, thích ứng với các cách thức làm nông/thay đổi sang vụ mùa hay/nuôi động vật, tiết kiệm thức ăn, hạt giống và con giống và thậm chí là phải thay đổi chế độ ăn uống mới, đa dạng con giống, tìm kiếm các nguồn nƣớc sạch mới hoặc dành nhiều thời gian trong việc đảm bảo nƣớc sạch cho gia đình. Phụ nữ và nam giới có những vai trò và trách nhiệm khác nhau trong sử dụng đất, quản lý nƣớc, sử dụng rừng, việc cung cấp và sử dụng năng lƣợng, xây dựng và bảo tồn đô thị [Dankelman và Davidson, 1998]. Sự khác biệt này ảnh hƣởng không nhỏ bởi các vai trò giới.

Với phụ nữ, đó là vai trò tái sản xuất và sản xuất đa dạng trong gia đình và trong cộng đồng. Lũ lụt, hạn hán, lạnh và khí nóng theo đợi, lốc, cuồng phong, nhiệt độ cao hơn trung bình, cháy rừng tự nhiên, và mực nƣớc biển dâng: Tất cả những vấn đề này có ảnh hƣởng lớn với cuộc sống và sinh kế của con ngƣời và đặc biệt những công việc và phụ nữ đang phải đảm nhận. Trong hầu hết các trƣờng hợp, khi nguồn lực trở nên hạn hẹp, việc sản xuất đi xuống, giá cả tăng lên và có mâu thuẫn trong việc sử dụng các nguồn lực, các hiện tƣợng này tác động rất lớn đến với phụ nữ và sự an ninh của loài ngƣời. Nhƣ nhiều thảm họa, những đe dọa về BĐKH có thể làm tăng bất bình đẳng đang hiện hữu [UNDP, 2010], bất BĐG là một trong những bất bình đẳng mạnh nhất từ những bài học quan trọng có thể thấy đƣợc trong quá khứ liên quan đến tự nhiên.

Tính dễn bị tổn thƣơng cũng xem xét trong bối xã hội văn hóa cụ thể cho thấy tỉ lệ phụ nữ bị chết trong các sự kiện thiên tai nhiều hơn so với tỉ lệ này ở nam giới [Newmayer và Plumper, 2007]. Trong vị trí bất lợi, phụ nữ phải đối mặt với những khó khăn đặc thù trong việc đối phó với thiên tai. Ví dụ, việc phụ nữ có học vấn thấp và đƣợc đào tạo ít hơn có thể giảm khả năng của họ trong việc tiếp cận những thông tin cần thiết trƣớc, trong và sau khi thảm họa. Và khi ngƣời nghèo - trong đó có nhiều ngƣời là phụ nữ - mất kế sinh nhai, họ sẽ rơi vào tình trạng nghèo đói.

Và khi BĐKH không mang 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tính trung tính giới, những ảnh hƣởng cụ thể về an ninh đều có những yếu tố giới trong đó cũng đã đƣợc quan sát ở nhiều địa phƣơng nơi biến đổi khí hậu tác động. Một cách thƣờng xuyên, phụ nữ thƣờng đƣợc nhìn nhận là nạn nhân của BĐKH, trong đó nam giới là các tác nhân.