Luận án tiến sĩ Hán Nôm nghiên cứu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh

Nghiên cứu văn bia Phật giáo tại tỉnh Bắc Ninh trong thế kỷ XVII và XVIII là một lĩnh vực quan trọng trong việc… 328 trang · Học viện Khoa học xã hội · 2022.

• Tác giả: Nguyễn Quang Hà
• Người hướng dẫn: GS. Đinh Khắc Thuân
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Nghiên Cứu Văn Bia Phật Giáo Thế Kỷ XVII - XVIII Tỉnh Bắc Ninh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU VĂN BIA PHẬT GIÁO VÀ VĂN BIA TỈNH BẮC NINH, NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 1.1. Khái lược phân loại theo loại hình văn bia nói chung
• 1.2. Vị trí địa lý và lịch sử hình thành tỉnh Bắc Ninh
• 1.3. Tình hình các di tích lịch sử tỉnh Bắc Ninh và di tích Phật giáo
• 1.4. Những nghiên cứu về văn bia và văn bia tỉnh Bắc Ninh
• 1.5. Tổng quan chung về tình hình nghiên cứu văn bia ở Việt Nam
• 1.6. Nghiên cứu trực tiếp và những nghiên cứu liên quan đến tư liệu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Ninh
• 1.7. Những vấn đề đặt ra cho việc nghiên cứu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII ở tỉnh Bắc Ninh
• 1.8. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT VĂN BẢN VĂN BIA PHẬT GIÁO THẾ KỶ XVII - XVIII TỈNH BẮC NINH
• 2.1. Phân loại loại hình văn bia thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh
• 2.2. Phân loại theo địa phương hành chính hiện nay qua các đợt sưu tầm
• 2.3. Phân loại theo niên đại
• 2.4. Nghiên cứu văn bản học văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh
• 2.5. Tác giả soạn văn bia
• 2.6. Tác giả là những vị thiền sư
• 2.7. Tác giả soạn văn bia là những người đỗ đại khoa
• 2.8. Thợ san khắc văn bia
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VĂN BIA VỚI NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ MỘT SỐ NGÔI CHÙA TIÊU BIỂU
• 3.1. Văn bia phản ánh địa thế, phong thủy
• 3.2. Văn bia phản ánh về ý nghĩa của tên gọi và quy mô, diện mạo của một số ngôi chùa
• 3.3. Giá trị của những văn bia thế kỷ XVII - XVIII cho biết thêm thông tin về ngôi chùa thời Lý, Trần và Lê sơ
• 3.4. Nguyên nhân chính dẫn đến việc nhiều ngôi chùa lớn được xây dựng, trùng tu vào thế kỷ XVII - XVIII
• 3.5. Tham gia của tầng lớp quý tộc, quan lại cao cấp
• 3.6. Trải qua binh hỏa cần phải trùng tu, xây dựng
• 3.7. Các hoạt động khắc in kinh Phật
• 3.8. Hệ thống tượng thờ và các hoạt động khác
• 3.9. Một số ngôi chùa tiêu biểu tỉnh Bắc Ninh thế kỷ XVII - XVIII
• 3.10. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GÓP PHẦN NGHIÊN CỨU TÔNG PHÁI, SƯ TỔ CHÙA BẮC NINH
• 4.1. Về vấn đề tông phái
• 4.2. Về những danh tăng tiêu biểu thế kỷ XVII - XVIII
• 4.3. Chân Nguyên thiền sư (1647 - 1726) - Người nối dòng Phật giáo Trúc Lâm
• 4.4. Chuyết Chuyết Thiền sư (1590 - 1644) - Người mở đầu phái Lâm Tế ở Việt Nam
• 4.5. Vị thiền sư truyền thừa của phái Lâm tế
• 4.6. Trịnh Thập - Trịnh Lân Giác (1696 - 1733) và phái Trúc Lâm chùa Hàm Long
• 4.7. Ảnh hưởng, mối quan hệ của một số ngôi chùa nổi tiếng, của một số danh tăng tiêu biểu
• 4.8. Những nét văn hóa và sinh hoạt Phật giáo
• 4.9. Văn bia Phật giáo thể hiện triết lý nhân sinh
• 4.10. Quy định về lễ nghi khi thờ cúng Hậu Phật
• 4.11. Tiểu kết chương 4
• CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh thế kỷ XVII XVIII

Nghiên cứu văn bia Phật giáo tại tỉnh Bắc Ninh trong thế kỷ XVII và XVIII là một lĩnh vực quan trọng trong việc tìm hiểu di sản văn hóa và lịch sử Phật giáo Việt Nam. Văn bia không chỉ là tài liệu ghi chép về các sự kiện, nhân vật mà còn phản ánh đời sống tâm linh và văn hóa của người dân thời kỳ này. Bắc Ninh, với vị trí địa lý và lịch sử đặc biệt, đã trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng, nơi lưu giữ nhiều văn bia có giá trị.

1.1. Khái quát về văn bia Phật giáo và Bắc Ninh

Văn bia Phật giáo là những tài liệu ghi chép về các ngôi chùa, thiền sư và sự kiện liên quan đến Phật giáo. Bắc Ninh, với nhiều ngôi chùa nổi tiếng, đã sản sinh ra nhiều văn bia có giá trị lịch sử và văn hóa.

1.2. Tình hình nghiên cứu văn bia Phật giáo tại Bắc Ninh

Nghiên cứu văn bia Phật giáo tại Bắc Ninh đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều văn bia chưa được khai thác và nghiên cứu một cách hệ thống.

II. Những thách thức trong nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh

Việc nghiên cứu văn bia Phật giáo tại Bắc Ninh đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt tài liệu và thông tin về các văn bia. Nhiều văn bia đã bị hư hỏng hoặc mất mát theo thời gian, gây khó khăn trong việc xác định niên đại và nội dung của chúng.

2.1. Thiếu hụt tài liệu và thông tin

Nhiều văn bia đã bị hư hỏng hoặc không còn tồn tại, dẫn đến việc khó khăn trong việc thu thập thông tin và tài liệu cần thiết cho nghiên cứu.

2.2. Khó khăn trong việc phân loại và phân tích

Việc phân loại và phân tích các văn bia đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về ngôn ngữ Hán Nôm và lịch sử Phật giáo, điều này gây khó khăn cho nhiều nhà nghiên cứu.

III. Phương pháp nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh hiệu quả

Để nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng. Phương pháp thống kê, phân tích văn bản và nghiên cứu liên ngành là những công cụ hữu ích trong việc khai thác thông tin từ các văn bia.

3.1. Phương pháp thống kê và phân tích

Sử dụng phương pháp thống kê để tổng hợp số liệu về số lượng và phân bố văn bia, từ đó có cái nhìn tổng quan về tình hình văn bia Phật giáo tại Bắc Ninh.

3.2. Nghiên cứu văn bản và liên ngành

Phân tích văn bản văn bia để hiểu rõ hơn về nội dung và ý nghĩa của chúng, đồng thời kết hợp với các lĩnh vực khác như lịch sử và văn hóa để có cái nhìn toàn diện.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh

Nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh không chỉ có giá trị về mặt học thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Các văn bia có thể được sử dụng để giáo dục cộng đồng và thu hút du khách đến với các di tích lịch sử.

4.1. Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Việc nghiên cứu và công bố các văn bia sẽ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị văn hóa và lịch sử của Phật giáo tại Bắc Ninh.

4.2. Phát triển du lịch văn hóa

Các văn bia có thể trở thành điểm nhấn trong các tour du lịch văn hóa, thu hút du khách đến tham quan và tìm hiểu về lịch sử Phật giáo tại Bắc Ninh.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh

Nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh thế kỷ XVII-XVIII mở ra nhiều triển vọng cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc khai thác và nghiên cứu sâu hơn về các văn bia sẽ giúp làm sáng tỏ nhiều khía cạnh của lịch sử và văn hóa Phật giáo tại Việt Nam.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn văn bia

Bảo tồn văn bia không chỉ là bảo vệ di sản văn hóa mà còn là bảo vệ lịch sử và bản sắc văn hóa của dân tộc.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu và khai thác các văn bia chưa được biết đến, đồng thời kết hợp với các công nghệ hiện đại để phục vụ cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Nghiên cứu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh" do nghiên cứu sinh Nguyễn Quang Hà thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Đinh Khắc Thuân tại Học viện Khoa học xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (chuyên ngành Hán Nôm, mã số 9.04, bảo vệ năm 2022).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bắc Ninh là vùng đất cổ có bề dày lịch sử lâu đời, cái nôi của người Việt thời kỳ văn hóa Đông Sơn và Tiền Đông Sơn. Trong thời kỳ Bắc thuộc, Luy Lâu (nay thuộc huyện Thuận Thành) là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa và là trung tâm Phật giáo cổ xưa nhất của Giao Châu. Sang thời kỳ độc lập tự chủ, Phật giáo phát triển mạnh mẽ trên quê hương vương triều Lý, tiếp nối qua thời Trần với sự hiện diện của Thiền phái Trúc Lâm. Đến thời Lê Trung hưng (thế kỷ XVII - XVIII), xã hội có nhiều biến động, sự xuất hiện của tầng lớp thương nhân, đại địa chủ cùng sự tham gia của tầng lớp vương công, quận chúa, thái phi, thái giám trong phủ Chúa Trịnh đã đóng góp nguồn lực to lớn vào việc trùng tu, tôn tạo và mở rộng nhiều đại danh lam cổ tự như chùa Dâu, chùa Bút Tháp, chùa Phật Tích.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ thực tế: nguồn tư liệu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh lưu trữ tại các di tích và các cơ quan lưu trữ có số lượng rất lớn (hơn 382 đơn vị thác bản) nhưng chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống dưới góc độ Hán Nôm học. Công trình tiêu biểu trước đó của tác giả Phạm Thị Thùy Vinh (Văn bia thời Lê xứ Kinh Bắc và sự phản ánh sinh hoạt làng xã, 1997/2003) khảo sát toàn bộ xứ Kinh Bắc nhưng chỉ giới hạn đến hết triều vua Lê Chiêu Thống (1788), đồng thời loại trừ phần lớn văn bia huyện Lương Tài do biến động địa giới hành chính thời Nguyễn (khi đó thuộc Hải Dương). Do vậy, các văn bia Phật giáo giai đoạn Tây Sơn (niên hiệu Quang Trung 1789 - 1792 và Cảnh Thịnh 1792 - 1800) cùng các văn bia tại các địa bàn giáp ranh như Lương Tài và các thác bản mới sưu tầm tại thực địa chưa được khảo sát đầy đủ.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể sau:

1. Tập hợp, phân loại, giám định văn bản học và thống kê hệ thống tư liệu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII hiện còn của tỉnh Bắc Ninh (bao gồm cả các văn bia thời Tây Sơn và khu vực huyện Lương Tài).
2. Thông qua văn bia, làm rõ quá trình hình thành, diện mạo kiến trúc, quy mô và lịch sử trùng tu, xây dựng của các ngôi chùa tiêu biểu dưới sự bảo trợ của vương công, quý tộc thời Lê - Trịnh.
3. Khai thác tư liệu bi ký để nghiên cứu sự truyền thừa của các tông phái Phật giáo (đặc biệt là phái Lâm Tế và sự tiếp nối của phái Trúc Lâm), hành trạng các danh tăng tiêu biểu (Chuyết Chuyết, Minh Hành, Chân Nguyên, Trịnh Thập - Trịnh Lân Giác) và các nét sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng Phật giáo gắn với nông nghiệp và phong tục cúng Hậu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Toàn bộ hệ thống văn bia Phật giáo (bia chùa) thế kỷ XVII - XVIII tại tỉnh Bắc Ninh, bao gồm bia xây dựng, trùng tu, bia cung tiến công đức, bia tiểu sử hành trạng thiền sư, bia tháp mộ và văn bia gửi giỗ cúng Hậu Phật.
• Phạm vi không gian: Địa bàn hành chính tỉnh Bắc Ninh hiện nay (gồm 8 đơn vị hành chính cấp huyện: thành phố Bắc Ninh, thị xã Từ Sơn và 6 huyện Tiên Du, Yên Phong, Quế Võ, Thuận Thành, Gia Bình, Lương Tài).
• Phạm vi thời gian: Hai thế kỷ XVII và XVIII (tính từ niên hiệu Hoằng Định năm 1601 triều Lê Kính Tông đến hết niên hiệu Cảnh Thịnh năm 1801 triều Tây Sơn).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án điểm lại lịch sử sưu tầm, nghiên cứu văn bia theo các nhóm công trình:

• Thời kỳ trung đại: Lê Quý Đôn (Đại Việt thông sử, Kiến văn tiểu lục, Vân đài loại ngữ) sưu tập 17 bài văn bia, minh chuông thời Lý - Trần; Bùi Huy Bích (Hoàng Việt văn tuyển) và Phan Huy Chú (Lịch triều hiến chương loại chí - Văn tịch chí) sử dụng văn bia để nghiên cứu lịch sử và văn học.
• Thời kỳ đầu thế kỷ XX: Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) sưu tầm 11.651 đơn vị văn khắc với 20.980 mặt thác bản trên phạm vi toàn quốc (trong đó Bắc Ninh có hơn 1.000 văn bia). Các học giả như Trần Văn Giáp, Nguyễn Văn Huyên bước đầu khảo cứu phong tục, kiến trúc đình chùa qua văn bia.
• Nghiên cứu văn bia tổng quát và theo triều đại: Trần Văn Giáp (1969), Ni Cu Lin N. Phê Đô Rin (1993), Trịnh Khắc Mạnh (1990, Luận án Phó tiến sĩ về văn bia Hán Nôm Việt Nam), Đặng Thai Mai, Cao Xuân Huy và Nguyễn Huệ Chi trong bộ sách Thơ văn Lý - Trần (3 tập: 1977, 1978, 1988); Đinh Khắc Thuân (1997, Luận án Tiến sĩ; xuất bản 2002, 2013) nghiên cứu 170 văn bia thời Mạc; Lê Văn Cường (2009) nghiên cứu văn bia thời Tây Sơn.
• Nghiên cứu văn bia theo loại hình chữ viết và địa phương: Đỗ Thị Bích Tuyển (2013, Luận án Tiến sĩ về chữ Nôm trên bia đá), Trần Thị Thu Hường (2015, Luận án Tiến sĩ về văn bia Hậu thần thế kỷ XVII - XVIII), Nguyễn Thị Kim Hoa (2011, văn bia Hải Phòng), Nguyễn Lê Sáu - Thích Minh Tín (2015, văn bia Phật giáo xứ Đoài), Đoàn Trung Hữu (2015, văn bia Thừa Thiên Huế), Nguyễn Văn Phong (2016, văn bia Bắc Giang), Phạm Ngọc Hùng (2017, văn bia TP. Hồ Chí Minh), Trương Văn Thắng (2015, văn bia huyện Tiên Du).
• Nghiên cứu trực tiếp về văn bia Kinh Bắc và di tích Bắc Ninh:
  • Phạm Thị Thùy Vinh (1997/2003, Văn bia thời Lê xứ Kinh Bắc và sự phản ánh sinh hoạt làng xã) thống kê 1.063 văn bia thời Lê xứ Kinh Bắc (chiếm 28,4% cả nước), trong đó văn bia Phật giáo có 556 bia (52,3%), đồng thời chỉ ra sự tham gia của tầng lớp thái giám trong việc tu bổ chùa chiền qua 100 văn bia giai đoạn 1620 - 1779.
  • Lâm Giang (1992, 1997) công bố kết quả sưu tầm tại Tiên Sơn, Thuận Thành, Yên Phong; Nguyễn Hữu Mùi xác định văn bia Trăn Tân từ tích thuộc thời Lê sơ; Nguyễn Lân Cường nghiên cứu nhân chủng học và tượng táng thiền sư Chuyết Chuyết, Như Trí; Lưu Đình Tăng khảo cứu thiền sư Tính Mộ và ván in chùa Dâu; Nguyễn Quang Khải khảo cứu văn bản Chuyết Công ngữ lục; Phạm Tuấn nghiên cứu thiền sư Chân Phúc.
  • Các công trình đã công bố của chính tác giả Nguyễn Quang Hà về chùa Dâu (2014), chùa Bút Tháp (2015), văn bia làng An Phú (2014), văn bia thời Tùy chùa Huệ Trạch (2018), văn bia thời Trần của Hồ Tông Thốc tại chùa Phổ Thành và chùa Khai Nghiêm.

Vị trí và giải quyết khoảng trống của luận án

Kế thừa các kết quả trên, luận án định vị là công trình chuyên khảo đầu tiên đi sâu khảo sát trọn vẹn văn bản học và nội dung lịch sử - văn hóa của riêng hệ thống văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII trên toàn bộ phạm vi địa giới hành chính tỉnh Bắc Ninh hiện nay, bổ sung các địa bàn bị lược bỏ trước đây (như Lương Tài) và mảng văn bia thời Tây Sơn (1789 - 1800).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết Kim thạch học (Epigraphy): Sử dụng các khái niệm và nguyên tắc phân loại văn khắc đá cổ truyền phương Đông dựa trên công trình Kim thạch học của học giả Chu Kiếm Tâm (chia văn khắc thành: Khắc Thạch, Bi kiệt, Thuật đức, Khắc công, Kỷ sự, Toản ngôn, Mộ chí...).
• Văn bản học Hán Nôm: Khảo sát diện mạo văn bản, giám định chữ húy, đối chiếu dị bản, thẩm định niên đại và phát hiện hiện tượng ngụy tạo văn bản thác bản.
• Phương pháp luận sử học: Đặt hệ thống văn bia trong bối cảnh lịch sử - văn hóa cụ thể của xã hội Đại Việt thời Lê Trung hưng và Tây Sơn, quán triệt nguyên lý duy vật biện chứng và duy vật lịch sử về mối quan hệ giữa kinh tế, chính trị và ý thức hệ tôn giáo.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp khảo cứu văn bản Hán Nôm: Dịch nghĩa, chú thích, khảo dị tự dạng chữ Hán, phân tích thể thức văn bi ký, tra cứu các tên hiệu, chức danh, địa danh cổ.
• Phương pháp thống kê, định lượng: Thống kê số lượng văn bia phân bố theo không gian hành chính (huyện/xã), theo thời gian (thế kỷ, niên hiệu hoàng đế) và theo loại hình nội dung (trùng tu, cung tiến, hậu Phật, tháp mộ).
• Phương pháp điền dã, khảo sát thực địa: Trực tiếp khảo sát tại các di tích chùa, tháp ở Bắc Ninh, kiểm tra tình trạng văn bia tại chỗ, dập bổ sung các thác bản chưa có trong kho lưu trữ, đối chiếu với cảnh quan và hiện vật kiến trúc, tượng thờ.
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp tri thức Hán Nôm học với Lịch sử học, Tôn giáo học (lịch sử Phật giáo, thiền phái), Khảo cổ học và Địa lý học lịch sử.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Tư liệu văn bia chủ đạo: 382 văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh, gồm 174 đơn vị do Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) sưu tầm đầu thế kỷ XX và 208 đơn vị do Viện Nghiên cứu Hán Nôm (VNCHN) sưu tầm qua 4 đợt trong thập niên 1990.
• Tư liệu bổ trợ:
  • Thư tịch lịch sử, địa chí: Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam nhất thống chí, Các tổng trấn xã danh bị lãm, Hải Dương phong vật chí, Đồng Khánh địa dư chí, Hồng Đức bản đồ.
  • Thư tịch Phật giáo: Thiền uyển tập anh, Việt Nam Phật giáo sử luận (Nguyễn Lang), Thiền sư Việt Nam (Thích Thanh Từ), Lịch sử Phật giáo Việt Nam (Lê Mạnh Thát), Thiền lâm bảo huấn, Chuyết Công ngữ lục.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về nghiên cứu văn bia Phật giáo và văn bia tỉnh Bắc Ninh, những vấn đề đặt ra

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở địa lý - lịch sử của tỉnh Bắc Ninh và tổng thuật tình hình nghiên cứu liên quan. Về mặt địa lý lịch sử, đất Bắc Ninh thời Hùng Vương thuộc bộ Vũ Ninh; thời Hán thuộc quận Giao Chỉ; thời Trần thuộc lộ Bắc Giang Hạ; năm Quang Thuận thứ 10 (1469) vua Lê Thánh Tông đặt là Kinh Bắc thừa tuyên (gồm 4 phủ: Thuận An, Từ Sơn, Bắc Hà, Lạng Giang với 20 huyện). Tên gọi tỉnh Bắc Ninh chính thức xuất hiện từ năm Minh Mệnh thứ 12 (1831). Đến thời điểm nghiên cứu, tỉnh Bắc Ninh có diện tích 822,7 km², gồm 8 đơn vị hành chính cấp huyện với 126 xã, phường, thị trấn.

Đơn vị hành chính cấp huyện	Diện tích (km²)	Dân số (người)	Mật độ dân số (người/km²)	Số đơn vị hành chính cấp xã	Huyện lỵ / Trung tâm
Thành phố Bắc Ninh	82,6	259.634	3.143	19 phường	Suối Hoa
Thị xã Từ Sơn	61,1	186.000	3.044	12 phường	Đông Ngàn
Huyện Gia Bình	107,6	103.000	957	1 thị trấn, 13 xã	Gia Bình
Huyện Lương Tài	105,9	105.000	991	1 thị trấn, 13 xã	Thứa
Huyện Quế Võ	155,1	195.000	1.257	1 thị trấn, 20 xã	Phố Mới
Huyện Thuận Thành	117,8	175.000	1.485	1 thị trấn, 17 xã	Hồ
Huyện Tiên Du	95,6	170.000	1.778	1 thị trấn, 13 xã	Lim
Huyện Yên Phong	96,9	211.000	2.177	1 thị trấn, 13 xã	Chờ

Về thực trạng di tích, toàn tỉnh có 1.558 di tích (theo thống kê năm 2013 của Bảo tàng Bắc Ninh), trong đó có 495 di tích được xếp hạng (4 di tích quốc gia đặc biệt gồm chùa Dâu, chùa Bút Tháp, đền Đô, chùa Phật Tích; 190 di tích quốc gia; 301 di tích cấp tỉnh).

Chương 1 phân loại văn bia Phật giáo thành 5 nhóm: văn bia xây dựng/trùng tu, văn bia cung tiến, văn bia tiểu sử/hành trạng thiền sư, văn bia gửi giỗ/cúng Hậu Phật và bia tháp mộ (tháp minh).

Chương 2: Khảo sát văn bản văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh

Chương 2 trình bày kết quả khảo sát thực chứng 382 văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII phân bố tại 160 ngôi chùa trên địa bàn tỉnh:

STT	Huyện / Thị xã / Thành phố	Số lượng chùa có bia thế kỷ XVII - XVIII
1	Quế Võ	49
2	Yên Phong	22
3	Thuận Thành	21
4	Gia Bình	21
5	Từ Sơn	20
6	Tiên Du	14
7	Lương Tài	13
Tổng	Toàn tỉnh	160

Phân bố theo mật độ văn bia tại di tích: một số chùa tập trung số lượng văn bia lớn như chùa Đào Viên (huyện Thuận Thành) có 14 bia (niên đại từ 1686 đến 1797), chùa Dâu (xã Thanh Khương) có 9 bia (niên đại từ 1738 đến 1794), chùa Phong Lẫm (Linh Quang tự, huyện Yên Phong) có 6 bia (1699 - 1779), chùa Đại Bi (thôn Đại Bái, huyện Gia Bình) có 4 bia.

Triều đại	STT	Niên hiệu	Khung thời gian	Đời vua / Chúa	Số lượng văn bia
Nhà Lê	1	Hoằng Định 弘定	1601 - 1619	Lê Kính Tông	7
	2	Vĩnh Tộ 永祚	1619 - 1629	Lê Thần Tông (lần 1)	7
	3	Đức Long 德隆	1629 - 1635	Lê Thần Tông	3
	4	Dương Hòa 陽和	1635 - 1643	Lê Thần Tông	5
	5	Phúc Thái 福泰	1643 - 1649	Lê Chân Tông	6
	6	Khánh Đức 慶德	1649 - 1653	Lê Thần Tông (lần 2)	12
	7	Thịnh Đức 盛德	1653 - 1658	Lê Thần Tông	1
	8	Vĩnh Thọ 永壽	1658 - 1662	Lê Thần Tông	5
	9	Vạn Khánh 萬慶	1662 - 1662	Lê Thần Tông	0
	10	Cảnh Trị 景治	1663 - 1671	Lê Huyền Tông	18
	11	Dương Đức 陽德	1672 - 1674	Lê Gia Tông	2
	12	Đức Nguyên 德元	1674 - 1675	Lê Gia Tông	1
	13	Vĩnh Trị 永治	1676 - 1679	Lê Hy Tông	10
	14	Chính Hòa 正和	1680 - 1705	Lê Hy Tông	95
	15	Vĩnh Thịnh 永盛	1705 - 1720	Lê Dụ Tông	52
	16	Bảo Thái 保泰	1720 - 1729	Lê Dụ Tông	25
	17	Vĩnh Khánh 永慶	1729 - 1732	Lê Duy Phường	8
	18	Long Đức 龍德	1732 - 1735	Lê Thuần Tông	3
	19	Vĩnh Hựu 永祐	1735 - 1740	Lê Ý Tông	19
	20	Cảnh Hưng 景興	1740 - 1786	Lê Hiển Tông	91
	21	Chiêu Thống 昭統	1786 - 1788	Lê Mẫn Đế	1
Tây Sơn	22	Thái Đức 泰德	1778 - 1793	Nguyễn Nhạc	0
	23	Quang Trung 光中	1788 - 1792	Nguyễn Quang Bình	6
	24	Cảnh Thịnh 景盛	1793 - 1801	Nguyễn Quang Toản	5
Tổng cộng					382

Về đặc điểm văn bản học:

• Ngụy tạo văn bản: Toàn tỉnh Bắc Ninh chỉ phát hiện 3 thác bản ngụy tạo (<1% tổng số), gồm: thác bản số N° 02862 (ngụy tạo niên hiệu "Cảnh Thịnh thập thất niên", thực chất là niên hiệu Gia Long 17 hoặc Minh Mạng 17 do kiêng húy chữ "Hoa" của bà Hồ Thị Hoa); thác bản số N° 04370 và 04371 tại chùa Thánh Ân (xã Cao Đức, huyện Gia Bình) ngụy tạo niên đại Cảnh Trị 4 dập ghép từ thác bản khác.
• Kiêng húy: Khảo sát 14 văn bia có hiện tượng kiêng húy, trong đó: húy chữ "Cửu" 玖 (4 lần, do là tên chính thất của Lê Thái Tổ - bà Phạm Thị Ngọc Cửu); húy chữ "Trần" 陳 (3 lần, gắn với việc đổi họ để tránh húy thời Lê sơ); húy chữ "Tân" (2 lần); húy chữ "Đề" (2 lần); húy các chữ "Bang", "Thành", "Long" (mỗi chữ 1 lần).
• Tác giả soạn văn bia: Gồm các vị thiền sư danh tiếng, các nhà khoa bảng đỗ đại khoa (như Tiến sĩ Phạm Văn Đạt khoa Bính Tuất 1640 soạn bia, Tiến sĩ Lê Nhân Triệt khoa Canh Thìn nhuận văn bia chùa Diên Phúc năm 1650), các quan lại triều đình (Giám sinh, Hiệu sinh, Xã lại, Thị nội Thư tả) và các tăng chức (Tăng thống Trần Hữu Phẩm soạn bia chùa Thanh Lan năm 1614).

Chương 3: Văn bia với nghiên cứu lịch sử một số ngôi chùa tiêu biểu

Chương 3 sử dụng văn bia để phục dựng lịch sử xây dựng, kiến trúc và cảnh quan của các ngôi chùa nổi tiếng ở Bắc Ninh:

• Địa thế và diện mạo kiến trúc: Văn bia ghi chép chi tiết về phong thủy, thế đất, các đợt trùng tu tiền đường, thượng điện, hành lang, gác chuông, cầu đá, đúc đại hồng chung và tạo tác tượng pháp.
• Bổ sung sử liệu thời Lý, Trần, Lê sơ: Nhiều văn bia thế kỷ XVII - XVIII đóng vai trò bảo lưu ký ức lịch sử, cung cấp cứ liệu về nguồn gốc khởi dựng của chùa từ thời Lý - Trần (như chùa Dâu, chùa Phật Tích, chùa Dạm, chùa Diên Khánh, chùa Phổ Thành) mà văn bia nguyên bản thời Lý - Trần đã bị thất lạc.
• Nguyên nhân trùng tu thế kỷ XVII - XVIII: Do sự tàn phá của thời gian, thiên tai và đặc biệt là hậu quả của các cuộc chiến tranh, binh hỏa thời Lê - Mạc, Trịnh - Nguyễn.
• Sự bảo trợ của vương công, quý tộc: Sự tham gia tài trợ tiền của, ruộng đất công đức của các thân vương, quận chúa, thứ phi phủ Chúa Trịnh (như Hoàng thái phi Diệu Viên họ Trịnh tại chùa Bút Tháp, vương phi họ Trương tại chùa Phật Tích) và tầng lớp thái giám trong việc hưng công xây dựng các công trình quy mô lớn.
• Khắc in kinh Phật và hệ thống tượng pháp: Văn bia phản ánh các hoạt động san khắc mộc bản kinh Phật (như ván in sự tích đức Phật tại chùa Dâu do thiền sư Tính Mộ chủ trì) và sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc tượng gỗ, tượng đá, tượng Hậu Phật thời Lê Trung hưng.

Chương 4: Góp phần nghiên cứu tông phái, sư tổ chùa Bắc Ninh

Chương 4 tập trung làm rõ các vấn đề thiền phái, hành trạng danh tăng và văn hóa Phật giáo:

• Sự dung hợp và truyền thừa tông phái: Thế kỷ XVII - XVIII ghi nhận sự du nhập và phát triển mạnh mẽ của Thiền phái Lâm Tế từ Trung Hoa vào Đàng Ngoài, song song với quá trình phục hưng Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
• Hành trạng các danh tăng tiêu biểu:
  • Thiền sư Chuyết Chuyết (1590 - 1644): Danh tăng Trung Hoa sang Đại Việt, trụ trì và hoằng hóa tại chùa Phật Tích và chùa Ninh Phúc (Bút Tháp), khai sáng truyền thống Lâm Tế tại miền Bắc.
  • Thiền sư Minh Hành: Đệ tử kế thừa của Chuyết Chuyết, tiếp tục hoàn thiện công trình kiến thiết chùa Bút Tháp.
  • Thiền sư Chân Nguyên (1647 - 1726): Người có công lớn trong việc khôi phục, nối dòng Thiền phái Trúc Lâm thời Hậu Lê.
  • Trịnh Thập - Trịnh Lân Giác (1696 - 1733): Quý tộc họ Trịnh xuất gia, gắn với sự phát triển của dòng Trúc Lâm tại chùa Hàm Long (xã Nam Sơn, Quế Võ).
• Văn hóa và sinh hoạt Phật giáo:
  • Văn bia thể hiện triết lý nhân sinh từ bi, hồi hướng công đức, luật nhân quả báo ứng của Phật giáo hòa quyện với đạo lý hiếu nghĩa truyền thống của người Việt.
  • Tín ngưỡng Phật giáo kết hợp mật thiết với tín ngưỡng nông nghiệp bản địa thông qua hệ thống thờ Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) tại vùng Dâu (Thuận Thành).
  • Nghi lễ cúng Hậu Phật: Văn bia Hậu Phật mang tính chất như bản khế ước xã hội, kinh tế giữa người gửi giỗ và nhà chùa/dân làng, quy định chi tiết diện tích ruộng đất, tiền bạc cung tiến và tuần tiết cúng lễ hàng năm.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và lý luận

• Tập hợp và xử lý trọn vẹn danh mục gồm 382 văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII trên toàn tỉnh Bắc Ninh, lập bảng biểu thống kê chi tiết theo đơn vị hành chính và 24 niên hiệu trị vì.
• Bổ sung vào kho tàng tư liệu Hán Nôm các văn bản bia thời Tây Sơn (Quang Trung, Cảnh Thịnh) và hệ thống văn bia tại huyện Lương Tài (vốn bị bỏ sót trong các công trình nghiên cứu trước đây).
• Chỉ ra đặc điểm văn bản học của văn bia Phật giáo Bắc Ninh: tỷ lệ ngụy tạo rất thấp (<1%), xác định các quy luật kiêng húy thời Lê (đặc biệt là húy chữ Cửu, chữ Trần) và cơ cấu tác giả soạn bia từ các bậc thiền sư đến trí thức đại khoa.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Làm sáng tỏ diện mạo, quy mô và diễn trình trùng tu của các di tích Phật giáo tiêu biểu tỉnh Bắc Ninh (chùa Dâu, Bút Tháp, Phật Tích, Hàm Long, Tĩnh Lự, Khai Nghiêm...), phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn, trùng tu di tích đúng nguyên trạng lịch sử.
• Cung cấp luận cứ lịch sử - văn hóa xác thực phục vụ công tác thuyết minh, quảng bá di sản, phát triển du lịch tâm linh và giáo dục truyền thống văn hóa địa phương.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đề nghị các cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương tiếp tục lập hồ sơ số hóa, dập bổ sung thác bản các văn bia nằm rải rác trong nhân dân hoặc tại các phế tích chưa được sưu tập.
• Có biện pháp bảo vệ vật lý cho hệ thống bia đá ngoài trời tại các chùa nhằm ngăn chặn sự bào mòn của thời tiết và tác động cơ học.
• Đẩy mạnh việc biên dịch, công bố toàn văn nội dung các văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII để phục vụ rộng rãi giới nghiên cứu và cộng đồng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do dung lượng tư liệu bi ký quá lớn (382 bia), luận án tập trung khảo cứu sâu trên 174 đơn vị thác bản do Viện Viễn Đông Bác Cổ sưu tầm và khảo sát chọn lọc 208 văn bia do Viện Nghiên cứu Hán Nôm sưu tầm trong thập niên 1990; chưa thể phiên dịch và công bố toàn văn tất cả các văn bia khảo sát.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục mở rộng điền dã thực địa tại các thôn xã vùng sâu, vùng xa để tìm kiếm các văn bia viết về hành trạng thiền sư và các tông phái Phật giáo còn thất lạc.
  • Tiến hành phiên dịch trọn vẹn toàn bộ tuyển tập văn bia Phật giáo tỉnh Bắc Ninh để xuất bản thành công trình tư liệu chuyên khảo hoàn chỉnh.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Hán Nôm, Lịch sử, Tôn giáo học: Cung cấp phương pháp giám định văn bản học bi ký, dữ liệu thống kê niên hiệu, chữ húy và nguồn sử liệu nguyên cấp để nghiên cứu lịch sử Phật giáo Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII.
• Đối với các nhà quản lý văn hóa, bảo tồn di tích: Là tài liệu tra cứu lịch sử xây dựng, niên đại các hạng mục kiến trúc, văn vật tượng thờ của 160 ngôi chùa cổ tại Bắc Ninh.
• Các phần đáng tham khảo nhất: Bảng thống kê văn bia theo niên hiệu hoàng đế (Bảng 3), Bảng phân bố chùa thế kỷ XVII - XVIII (Bảng 2), phần khảo cứu chữ húy và khảo sát lịch sử các ngôi chùa lớn (chùa Dâu, Bút Tháp, Phật Tích).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Số lượng văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tại Bắc Ninh được luận án khảo sát là bao nhiêu và phân bố như thế nào?

Luận án khảo sát tổng cộng 382 văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII (gồm 174 bia do EFEO sưu tầm và 208 bia do VNCHN sưu tầm trong thập niên 1990), phân bố tại 160 ngôi chùa thuộc 8 đơn vị hành chính cấp huyện của tỉnh Bắc Ninh. Huyện Quế Võ có số lượng chùa có bia lớn nhất (49 chùa), tiếp đến là Yên Phong (22 chùa), Thuận Thành (21 chùa), Gia Bình (21 chùa), Từ Sơn (20 chùa), Tiên Du (14 chùa) và Lương Tài (13 chùa).

2. Niên hiệu nào có số lượng văn bia Phật giáo xuất hiện nhiều nhất trong hai thế kỷ XVII - XVIII tại Bắc Ninh?

Số lượng văn bia tập trung cao nhất ở hai niên hiệu: Chính Hòa (1680 - 1705) triều Lê Hy Tông với 95 văn bia (chiếm 25% tổng số) và Cảnh Hưng (1740 - 1786) triều Lê Hiển Tông với 91 văn bia (chiếm 23% tổng số). Ngoài ra, các niên hiệu có số lượng đáng kể gồm Vĩnh Thịnh (52 bia), Bảo Thái (25 bia), Vĩnh Hựu (19 bia), Cảnh Trị (18 bia), Khánh Đức (12 bia) và Vĩnh Trị (10 bia). Thời Tây Sơn có 11 bia (Quang Trung 6 bia, Cảnh Thịnh 5 bia).

3. Hiện tượng kiêng húy trên văn bia Phật giáo Bắc Ninh giai đoạn này xuất hiện những chữ nào và lý do chính là gì?

Luận án ghi nhận 14 văn bia có chữ húy, phổ biến nhất là húy chữ "Cửu" (4 lần) và chữ "Trần" (3 lần), ngoài ra có các chữ "Tân" (2 lần), "Đề" (2 lần), "Bang", "Thành", "Long" (mỗi chữ 1 lần). Việc kiêng húy chữ "Cửu" và "Trần" bắt nguồn từ lệ cấm thời Lê sơ: bà Phạm Thị Ngọc Cửu (chính thất vua Lê Thái Tổ) hy sinh trong kháng chiến chống Minh, vua Lê Thái Tổ đổi tên bà thành "Trần" và ban lệnh kiêng cả hai chữ "Cửu" và "Trần" từ năm 1428.

4. Luận án phát hiện những trường hợp văn bia ngụy tạo nào tại Bắc Ninh?

Toàn tỉnh chỉ có 3 thác bản có dấu hiệu ngụy tạo (chiếm tỷ lệ dưới 1%):

• Thác bản số N° 02862 ngụy tạo dòng niên đại "Cảnh Thịnh thập thất niên" (năm Cảnh Thịnh thứ 17 - trên thực tế không có niên đại này), trong văn bản có địa danh "Hoa Lâm" phạm húy chữ "Hoa" (bà Hồ Thị Hoa, mẹ vua Thiệu Trị), nên thực chất là bia thời Nguyễn (Gia Long 17 hoặc Minh Mạng 17).
• Thác bản số N° 04370 và N° 04371 tại chùa Thánh Ân (thôn Kênh Phố, xã Cao Đức, Gia Bình) dập ghép dòng niên đại Cảnh Trị thứ 4 (1666) từ thác bản N° 04376.

5. Văn bia thế kỷ XVII - XVIII ghi nhận những vị thiền sư và tông phái Phật giáo tiêu biểu nào ở Bắc Ninh?

Văn bia phản ánh sự hưng thịnh của Thiền phái Lâm Tế với vai trò mở đầu của thiền sư Chuyết Chuyết (1590 - 1644) và đệ tử Minh Hành tại chùa Phật Tích và chùa Bút Tháp. Đồng thời, văn bia ghi nhận sự tiếp nối và phục hưng của Thiền phái Trúc Lâm thông qua hành trạng của thiền sư Chân Nguyên (1647 - 1726) và đệ tử Trịnh Thập - Trịnh Lân Giác (1696 - 1733) trụ trì tại chùa Hàm Long.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Nghiên cứu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh" của tác giả Nguyễn Quang Hà là công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện về di sản văn khắc Phật giáo trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh trong hai thế kỷ XVII và XVIII. Bằng phương pháp giám định văn bản học Hán Nôm kết hợp thống kê định lượng và khảo sát liên ngành, luận án đã xử lý khối lượng tư liệu gồm 382 văn bia tại 160 ngôi chùa, làm rõ diện mạo kiến trúc, phong tục cúng Hậu, hoạt động khắc in kinh Phật và sự truyền thừa của các thiền phái Lâm Tế, Trúc Lâm. Kết quả nghiên cứu bổ sung nguồn sử liệu chuẩn xác cho lịch sử Phật giáo, lịch sử tư tưởng và văn hóa làng xã vùng Kinh Bắc, đồng thời tạo cơ sở khoa học trực tiếp cho công tác bảo tồn di tích và phát huy giá trị di sản văn hóa địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan về nghiên cứu văn bia Bắc Ninh và văn bia Phật giáo - Những vấn đề đặt ra Trong chƣơng này, trƣớc khi giới thiệu về vị trí địa lý, sự diên cách địa lý của tỉnh Bắc Ninh, chúng tôi tiến hành giới thuyết một số khái niệm cơ bản về văn bia, văn bia Phật giáo tình hình nghiên cứu văn bia Việt Nam nói chung cũng nhƣ văn bia Phật giáo tỉnh Bắc Ninh nói riêng, tiếp theo là một số nhận xét về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài và một số vấn đề liên quan đến định hƣớng nghiên cứu của luận án. Chƣơng 2: Khảo sát văn bản văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh Trong chƣơng 2 tác giả giới thiệu bƣớc đầu về tình hình di tích Phật giáo tỉnh Bắc Ninh (hiện nay) trong bối cảnh chung của các loại hình di tích khác trong toàn tỉnh. Tiếp đến là việc khảo sát về sự phân bố văn bia Phật giảo của tỉnh Bắc Ninh theo thời gian (phân chia theo thế kỷ, theo niên hiệu) và phân chia theo không gian (theo đơn vị hành chính các huyện trong tỉnh). Trong chƣơng này, tác giả cũng tiến hành khảo sát về đặc điểm văn bản của văn bia Phật giáo với những đặc trƣng nhƣ văn tự, chữ húy, những lƣu ý về văn bản học (ngụy tạo) và tác giả biên soạn văn bia.

Chƣơng 3: Quá trình hình thành và phát triển của một số ngôi chùa tiêu biểu thế kỷ XVII – XVIII tỉnh Bắc Ninh Trƣớc hết, tác giả giới thiệu sơ qua về tình hình những di tích Phật giáo và những văn bia Phật giáo trƣớc Tk XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh để thấy đƣợc sự phát 6 triển có tính kế thừa, tiếp nối liên tục của một số di tích Phật giáo ở tỉnh Bắc Ninh. Qua tƣ liệu văn bia, tác giả trình bày về quá trình xây dựng, trùng tu một số ngôi chùa tiêu biểu của tỉnh Bắc Ninh nhƣ chùa Dâu, chùa Bút Tháp, chùa Hàm Long, chùa Phật Tích. và một số ngôi chùa khác. Tác giả cũng kiến giải nguyên nhân của việc xây dựng, trùng tu ở thế kỷ XVII - XVIII là do các nguyên nhân khác nhau nhƣ: Thiên nhiên hủy hoại, chiến tranh tàn phá những ngôi danh lam cổ tự.

Từ các cứ liệu của văn bia Phật giáo, tác giả cũng trình bày về quy mô, hệ thống tƣợng thờ,. vai trò của nó đối với đời sống cộng đồng và đặc biệt là sự đóng góp xây dựng của tầng lớp quý tộc Lê - Trịnh đối với sự phát triển của Phật giáo nói chung và các ngôi chùa lớn ở Bắc Ninh nói riêng. Chƣơng 4: Văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh góp phần nghiên cứu vấn đề tông phái, sƣ tổ và văn hóa Phật giáo Qua các nguồn tƣ liệu văn bia và các tƣ liệu bổ trợ khác, tác giả bƣớc đầu giới thiệu về một số vị sƣ tổ, hành trạng, tông phái cùng một số nét sinh hoạt văn hóa Phật giáo độc đáo của Bắc Ninh thế kỷ XVII - XVIII nhƣ Phật giáo gắn liền với tín ngƣỡng nông nghiệp. KẾT LUẬN DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 7 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU VĂN BIA PHẬT GIÁO VÀ VĂN BIA TỈNH BẮC NINH, NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA Trƣớc hết, luận án xác định một số khái niệm đồng thời khái quát về lịch sử hình thành, diên cách tỉnh Bắc Ninh trong lịch sử.

Điều đó, giúp cho ngƣời đọc hình dung đƣợc bề dày lịch sử của tỉnh Bắc Ninh cũng nhƣ tình hình các di tích lịch sử của tỉnh trong đó có di tích Phật giáo. Đồng thời hệ thống tình hình nghiên cứu văn bia tỉnh Bắc Ninh và văn bia Phật giáo Bắc Ninh thế kỷ XVII – XVIII. Trên cơ sở đó, định ra vấn đề cần đi sâu nghiên cứu. Khái lược phân loại theo loại hình văn bia nói chung Ở Việt Nam hiện nay, tồn tại hai loại hình chữ viết văn bia thời Cổ trung đại: Đó là loại hình chữ Sancrit (Phạn) của ngƣời Chăm (Chămpa) có sớm nhất có từ Tk III CN) và loại hình chữ khối vuông, chịu ảnh hƣởng từ văn hóa Trung Hoa.

Ở đây, chúng tôi chỉ đề cập đến loại hình văn hóa khối chữ vuông (chữ Hán - Nôm) đƣợc hình thành và phát triển từ lâu đời trên đất nƣớc Trung Hoa rồi đƣợc truyền nhập vào Việt Nam qua quá trình lịch sử. Chữ Hán đã đƣợc ra đời từ thời nhà Thƣơng (Tk XVII - XI TCN) viết trên mai rùa, xƣơng thú… đƣợc dùng nhiều trong đời sống tín ngƣỡng, tôn giáo và đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội. Theo học giả Chu Kiếm Tâm 朱劍心 trong tác phẩm Kim thạch học 金石学 thì văn khắc trên đá đƣợc chia làm các loại: Khắc Thạch; Bi kiệt 碑竭; Thuật đức 述德; Khắc công 刻功; Kỷ sự 紀事; Toản ngôn 纂言; Mộ chí 墓誌… Trong văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh, về cơ bản chúng tôi phân chia thành các loại hình sau: - Văn bia xây dựng, trùng tu: là những văn bia ghi về quá trình xây dựng, trùng tu một số hạng mục công trình của chùa. - Văn bia cung tiến: Loại văn bia cung tiến thực chất có quan hệ mật thiết với loại bia trùng tu.

Bởi khi trùng tu, cần phải huy động sức ngƣời, sức của, tiềm lực kinh tế. Trên thực tế, ngƣời viết văn bia muốn thể hiện sự quan tâm đến quá trình 8 kiến thiết, xây dựng và lịch sử hình thành thì đặt tiêu đề bia là xây dựng, trùng tu. Trên thực tế, rất hiếm có những văn bia chỉ mô tả quy mô, diện mạo trùng tu di tích mà không ghi kè theo danh sách ngƣời cugn tiến. Chính vì thế việc phân chia giữa hai loại văn bia trùng tu và cung tiến chỉ có ý nghĩa tƣơng đối.

- Văn bia ghi về tiểu sử, hành trạng: Loại văn bia này cũng thƣờng hay gặp đối với những ngƣời có công xây dựng kiến thiết hoặc những vị Sƣ có công lao trụ trì, ngƣời đỗ đạt, hoặc những ngƣời có địa vị cao trong xã hội có đóng góp quan trọng đối với danh lam cổ tự. - Văn bia ghi về việc gửi giỗ, cúng Hậu: Đây là những loại hình văn bia phổ biến, chiếm số lƣợng lớn đƣợc lƣu giữ trong những ngôi chùa. Về bản chất, loại văn bia này đƣợc coi nhƣ là những “văn bản hợp đồng”, những bản “khế ƣớc” về kinh tế giữa một cá nhân, một gia đình đối với cộng đồng, tổ chức xã hội. Do hoàn cảnh đặc biệt, họ không có con nối dõi hoặc không có con trai nên đã đóng góp tiền để sau này khi chết đi đƣợc cộng đồng làm giỗ ở chùa.

Đặc biệt, những ngƣời có nhiều ruộng đất, nhiều tiền của cúng vào chùa đƣợc gọi là Hậu Phật, cúng vào đình làng đƣợc gọi là Hậu Thần. Vì thế, có ngƣời vừa gửi giỗ vào chùa vừa gửi giỗ vào đình, vừa trở thành Hậu thần vừa trở thành Hậu Phật. - Bia tháp: Tháp nơi yên nghỉ, trữ xá lỵ của các vị tăng, ni, trong tiếng Phạn gọi là Đổ ba 睹婆 hoặc Tốt đổ ba 窣睹婆 Sputra. Về hình thức, bia tháp cũng rất đa dạng, có bia tháp kiêm luôn bia ghi về tiểu sử, hành trạng nhƣng cũng có bia chỉ ghi rất đơn giản họ tên thế danh, pháp danh, ngày sinh, ngày hoá(viên tịch).

Có những bia kiêm gồm cả những bài minh, tán thán công đức nên gọi là “Bi tháp tịnh minh” hoặc gọi tắt là “tháp minh”. Có một số tháp, trên thân còn ghi tiểu sử, hành trạng và công đức của những vị tăng, ni sau khi viên tịch. Tiếp đó, có khi lại ghi danh sách những vị đệ tử, những vị nối pháp… Nhƣ thế, nội dung của bia tháp hay bia tiểu sử, hành trạng có khi lại cung cấp nhiều thôn tin khác nhau. Vì vậy, sự phân chia theo loại hình trên chỉ có ý nghĩa rất tƣơng đối nhƣ một thao tác trong quá trình nghiên cứu.

Với cách phân loại văn bia khá chi tiết và định danh tên gọi văn bia khá cụ thể nên có thể nói, loại hình văn bia tồn tại cho đến ngày nay rất đa dạng, phong phú. Cho đến hiện nay, số liệu thống kê chƣa đầy đủ, số lƣợng văn bia trên đất nƣớc 9 Việt Nam có khoảng hơn 50.000 đơn vị thác bản. Chỉ tính riêng toàn bộ tổng thể số văn bia mà FEEO đã sƣu tầm ở Bắc Ninh vào đầu Tk XX là khoảng hơn 1000 văn bia1. Vị trí địa lý và lịch sử hình thành tỉnh Bắc Ninh Lịch sử hình thành của tỉnh Bắc Ninh hiện nay (xứ Kinh Bắc xƣa) trải qua một quá trình lâu đời gắn liền với nền Văn minh sông Hồng.

Luy Lâu từng là một trong những trung tâm kinh tế - chính trị, tôn giáo cổ xƣa nhất của Việt Nam nằm trọn trong khu vực của các xã Khƣơng Tự, Tam Á, Trí Quả thuộc huyện Thuận Thành. Từ mấy nghìn năm trƣớc, ngƣời Việt cổ đã cƣ trú và lập làng ở ven sông Cầu, sông Dâu, sông Đuống, sông Ngũ Huyện Khê, sông Tiêu Tƣơng… sống chủ yếu bằng canh tác nông nghiệp kết hợp làm nghề thủ công. Hàng loạt di vật nhƣ trống đồng, dao găm, rìu, giáo, mảnh giáp bằng đồng với những hoa văn độc đáo đƣợc tìm thấy ở các di tích Lãng Ngâm, Đại Lai (huyện Gia Bình); các xã Đại Trạch, Quả Cảm (huyện Thuận Thành)… Mảnh khuôn đúc trống đồng trong thành cổ Luy Lâu đã chứng tỏ ngƣời xứ Bắc đã có nghề đúc đồng rất sớm và tinh xảo đồng thời chứng minh trống đồng là hiện vật có tính chất bản địa. Ngoài ra, các ngành nghề khác nhƣ chế tác các đồ trang sức, nghề làm gốm cũng rất phát triển.

Tỉnh Bắc Ninh cũng là một trong những địa phƣơng để lại nhiều di tích lịch sử tiêu biểu phản ánh quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam qua các di tích thuộc giai đoạn tiền sơ sử nhƣ di tích về: Kinh Dƣơng Vƣơng, Lạc Long Quân, Âu Cơ, Thánh Gióng, các tƣớng của Hai Bà Trƣng và nhiều nhân vật lịch sử khác thời Bắc thuộc, Lý - Trần - Lê. Phía Tây và Tây Nam của tỉnh Bắc Ninh giáp với thủ đô Hà Nội, phía Bắc giáp với địa bàn tỉnh Bắc Giang, phía Đông và Đông Nam giáp với tỉnh Hải Dƣơng, phía Nam giáp tỉnh Hƣng Yên. Ngoài ra, Bắc Ninh còn nằm trên 2 hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh và Nam Ninh - Lạng Sơn - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh.