chương 1 Chƣơng 2: Nghiên cứu về đặc trƣng ngữ văn của văn bản Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa 1. Giới thuyết về Cấu trúc văn bản 2. Khảo sát cấu trúc của văn bản Khoa cúng tổ 3. Khoa cúng tổ- một thể loại văn học Phật giáo Tiểu kết chương 2 Chƣơng 3: Nghiên cứu hành trạng tổ Thủy Nguyệt và chƣ tổ Tào Động trong văn bản Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa 1.
Thiền phái Tào Động (Tông môn pháp quyến) 2. Hành trạng Thiền sư Thủy Nguyệt 3. Hành trạng chư tổ phái Tào Động Tiểu kết chương 3 Kết luận Phụ lục 1: Nguyên văn ảnh ấn văn bản Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa Phụ lục 2: Phiên âm, dịch nghĩa, chú thích một số phần quan trọng của văn bản Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa 9 Chƣơng 1 KHẢO CỨU CÚNG THỦY NGUYỆT TỔ KHOA TỪ GÓC ĐỘ VĂN BẢN HỌC Trong chương này, chúng tôi khảo cứu văn bản Cúng Thủy nguyệt tổ khoa từ trên các phương diện văn bản, niên đại biên soạn, niên đại định bản và tác giả biên soạn. Tiếp đến, luận văn khảo cứu sự văn bản Cúng Thủy nguyệt tổ khoa từ lý thuyết văn hiến học và sử liệu về lịch sử truyền thừa Phật giáo.
Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa: Khảo cứu về văn bản Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa 供水月祖科 là một quyển sách được tìm thấy trong thư viện sách ở chùa Hòe Nhai, số 19, phố Hàng Than, phường Nguyễn Trung Trực, quận Ba Đình, Hà Nội. Nội dung văn bản viết về khoa cúng, cụ thể là Khoa cúng tổ, là một văn bản sách cúng các chư tổ trong các dịp giỗ tổ của chùa. Sách là bản viết tay chữ Hán trên giấy, với số lượng 74 tờ, tờ 2 trang, mỗi trang có 2 phần là: Phần chính văn được viết bằng chữ Hán to theo lối Khải thư và phần chú thích viết bằng chữ Hán nhỏ theo lối Hành thảo dưới hình thức lưỡng cước, chữ viết rất đẹp, nhưng đôi chỗ cũng vẫn có lỗi chính tả. Để tiện theo dõi, thống kê, chúng tôi đánh số trang từ đầu đến cuối thành 1a – 74a.
Trang bìa sách có ghi chữ Hán 供水月祖科 Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa, theo lối viết khoa cúng thì các trang sách có phần như: trang 1a là bài kệ dầu Kì gia bị kệ 祈嘉被偈; trang 8b là bài xướng kệ Xướng kệ vân 唱偈云; trang 12b là phù dĩ Phù dĩ 夫以; trang 15a bài tán ca Tán ca vân 讚歌云; trang 15b là phần cung văn thứ nhất Cung văn 恭聞; trang 17b là phần nhiên hương Nhiên hương 燃香; trang 19b là phần cung văn thứ hai Cung văn 恭聞; trang 21b là phần phụng thỉnh Phụng thỉnh 奉請 và xướng kệ Xướng kệ vân 唱偈云; trang 22b là phần kì nguyện Kì nguyện 祈 願, tái lễ Tái lễ 再禮 và bài tán Tán vân 讚云. Từ trang 23b đến 66b là các đường thỉnh Nhất tâm phụng thỉnh 一心奉請; sau mỗi đường thỉnh có phần duy nguyện Duy nguyện 惟願 ở trang 31a, trang 44a, trang 64a, trang 65b; trang 66a là an tọa An tọa 安座; trang 68a là trì tụng cúng dàng Cúng dàng 供養; trang 70a là tuyên sớ 10 Sớ văn cẩn đương tuyên độc 疏文謹當宣讀 và bài tán hóa sớ Cử tán vân 舉讚云; trang 71b là bài xướng kệ nhiễu tháp Xướng kệ nhiễu tháp 唱偈遶㙮. Như vậy, Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa là bản khoa cúng tương đối trọn vẹn về mặt cấu trúc văn bản. Cấu trúc hình thức này cho phép xác định đây là một khoa nghi Phật giáo.
Sáu đường thỉnh tương ứng với lịch sử, hành trạng của sáu vị tổ sư. Về mặt ngôn từ, thì ngôn ngữ Hán văn trong văn bản chủ yếu sử dụng lối văn biền ngẫu điêu luyện, nhiều từ ngữ khái niệm của Phật giáo. Các dòng chú thích không những chú về lịch sử, mà còn chú cả điển tích, cả ngữ văn. Đấy là những tư liệu quý hiếm cho việc nghiên cứu huấn hỗ học Việt Nam- một mảnh đất trống hiện ít người thực hiện.
Có thể nói, đây là văn bản Hán văn Phật giáo Việt Nam có nhiều giá trên nhiều phương diện để nghiên cứu. Giám định tác giả và niên đại biên soạn Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa 2. Tác giả biên soạn Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa Theo như phần khảo cứu về văn bản Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa thì đây là văn bản viết tay bằng chữ Hán, trong văn bản không thấy xuất hiện bài tựa, tên hay bút tích của người viết; thêm nữa, chúng tôi đã tham vấn thầy trụ trì chùa Hòe Nhai nơi cuốn sách tìm thấy nhưng cũng chưa xác định chi tiết nên tác giả biên soạn vẫn chưa được rõ ràng, chúng tôi sẽ tìm hiểu thêm để bổ sung nếu có tư liệu liên quan. Khoa cúng tổ có đặc trưng là sau mỗi một vị tổ sư mà mất đi sẽ có khoa cúng được biên soạn để phục vụ cho các dịp giỗ tổ chùa.
Trong Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa có viết 6 đường thỉnh tổ tương tự là 6 cụ tổ, thông thường khi viết về đời tổ trước thì có thể do những vị cùng dòng phái theo thế hệ đời sau viết nên giả thuyết chúng tôi đặt ra là tác giả khoa cúng do một nhóm cùng nhau biên soạn. Về mặt logic, thì ngay sau khi một vị tổ viên tịch, các đệ tử sẽ biên soạn khoa cúng để cúng tổ cho vị tổ sư đó. Thời điểm khởi soạn Thủy Nguyệt cúng tổ khoa sẽ là từ năm 1704 trở về sau do một vị tổ nào đó soạn lại. Thông thường người soạn là đệ tử truyền pháp.
Ví dụ như văn bản Cúng tổ nghi do thiền sư Như Như (1696 - 1733) soạn để cúng cho thầy truyền pháp của mình là Thiền sư Chân Nguyên Tuệ Đăng 11 (1647 - 1726) được thực hiện vào ngày Phật thành Phật năm Bảo Thái Nhu Triệu Đôn Tường 保泰柔兆敦牂 tức năm Bính Ngọ niên hiệu Bảo Thái thứ 7 (1726). Nếu đúng theo logic, khoa cúng tổ được đệ tử của thiền sư Thủy Nguyệt soạn nay sau khi sư tổ mất để làm lễ khoa nghi cúng thầy, thì văn bản Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa cũng khởi soạn ngay trong năm 1704, mà người soạn có thể là đệ nhị tổ của tông Tào Động là hòa thượng Chân Dung Tông Diễn (1638- 1709) [Thích Khoan Dực, Tào Động tông nam truyền tổ sư ngữ lục]. Tuy nhiên, đây chỉ là giả thuyết suy luận, cần sưu tầm, khảo chứng thêm sử liệu về sau này. Niên đại biên soạn Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa Để xác định niên đại biên soạn Cúng Thủy nguyệt tổ khoa, chúng tôi cũng dựa vào khảo cứu về văn bản để tìm hiểu.
Về mặt cấu trúc, phần đầu của văn bản cúng tổ như kệ, xướng, tán sẽ có niên đại biên soạn trùng với đường thỉnh của thiền sư Thủy Nguyệt. Đây chính là lý do khiến văn bản mang tên Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa. Nhưng trải qua thời gian, cùng với sự phát triển của dòng thiền này, số lượng các tổ sư viên tịch tăng lên, thì số lượng các đường thỉnh sẽ tăng lên. Mỗi một đường thỉnh bổ sung về sau là một lần văn bản được bổ sung.
Thời điểm bổ sung đường thỉnh cho Cúng Thủy Nguyệt tổ khoa được chúng tôi gọi là niên đại tục biên. Vì thế, văn bản này, giống như nhiều văn bản khoa cúng tổ Hán Nôm khác, đều là các tư liệu có nhiều niên đại biên soạn, gồm niên đại khởi biên, các niên đại tục biên. Niên đại khởi biên là năm 1704 ngay sau khi tổ Thủy Nguyệt (1637-1704) mất1, niên đại tục biên lần thứ nhất là năm 1709 (hoặc 1711) sau khi tổ Tông Diễn ((1638- 1709)2 (1640-1711)3) mất4, niên đại tục biên lần thứ hai là năm 1737 sau khi tổ Từ Sơn - Như Sơn (1681-1737) mất5, niên đại tục biên lần thứ ba là vào năm 1775 sau 1 Theo Thích Thanh Từ, Thiền sư Việt Nam, 2010 2 Theo Thich Tiến Đạt dịch (2015), trong Tào Động Tông Nam Truyền Tổ Sư Ngữ Lục thì thiền sư Tông Diễn sinh năm 1638 mất năm 1709. 3 Theo Thích Thanh Từ viết trong Thiền Sư Việt Nam thì thiền sư Tông Diễn sinh năm 1640 mất năm 1711.
4 Theo Thích Tiến Đạt (dịch), Tào Động Tông Nam Truyền Tổ Sư Ngữ Lục, 2015; Thích Thanh Từ, Thiền Sư Việt Nam, 2010 5 Theo Phạm Văn Tuấn, Khảo luận về Đệ tam tổ phái Tào Động Việt Nam Như Sơn thiền sư (1681-1737), 2015 12 khi tổ Tính Chúc Đạo Chu (1698-1775) mất6, niên đại tục biên lần thứ tư là vào năm sau khi tổ Hải Điện Mật Đa (chưa rõ năm sinh năm mất) mất, và niên đại tục biên soạn cuối cùng là khoảng năm 18387 sau khi tổ Khoan Dực (?-?) mất. Trên toàn bộ văn bản cũng không ghi rõ bút tích của người viết, không ghi rõ niên đại là bản viết tay trực tiếp sáng tác hay là sao chép lại của văn bản nào khác, chúng tôi dựa vào chữ viết khải thư trong văn bản và năm cụ tổ đời thứ 6 của phái Tào Động ở Việt Nam đã mất trong khoa cúng là cụ tổ Khoan Dực Phổ Chiếu để phán đoán niên đại trong khoảng thế kỉ XIX. Về cụ tổ Khoan Dực, sách Tào Động chính tông lịch đại tổ sư khoa (bản chùa Hòe Nhai), thấy có chép: “Thiền sư Khoan Dực tổ đời thứ 41 tông Tào Động khai sơn chùa Đại Quang, xã Nghi Giang, huyện Siêu Loại, tỉnh Bắc Ninh. Đệ tử của ngài dưới đây: Tỳ kheo Giác Thận (ở chùa Hoa Hội), Giác Kính, Giác Trí (trụ trì chùa Thiên Tâm, Tiêu Sơn), Giác Thông (chùa Phúc Lâm), Giác Lĩnh, Giác Bản (chùa An Phúc), Giác Lâm (trụ trì đời thứ 7 chùa Hồng Phúc), Giác Hiệp, Giác Viên.
Đoạn trích dẫn giúp ta xác định rõ chùa Đại Quang thuộc xã Nghi Giang – Bắc Ninh và các học trò của ngài Khoan Dực như Giác Trí, Giác Lâm, Giác Thông, Giác Bản.” (Tào Động tông tứ thập nhất thế tổ Khoan Dực thiền sư thị Bắc Ninh Siêu Loại Nghi Giang Đại Quang tự khai sơn. Đệ tử dĩ hạ: Tỳ kheo Giác Thận (trụ Hoa Hội tự), Giác Kính, Giác Trí (trụ trì Tiêu Sơn Thiên Tâm tự), Giác Thông (Phúc Lâm tự), Giác Lĩnh, Giác Bản (An Phúc tự), Giác Lâm (Hồng Phúc thất đại trụ trì), Giác Hiệp, Giác Viên). Từ thông tin đó, đối chiếu với địa danh hiện nay, theo Đồng Dưỡng viết trong Bản Giới điệp Thiền sư Đạo Lịch chùa Hòe Nhai, Tạp chí Văn hóa Phật giáo số 143 (năm 2011) ghi như sau: “biết chùa Đại Quang nằm về thôn Nghi An, xã Trạm Lộ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh (Trên văn chuông viết năm Minh Mệnh thứ 19 (1838) có ghi: “Bắc Ninh tỉnh, Thuận An phủ, Siêu Loại huyện, Gia Bình huyện Nghi Tuyền, Trạm lộ nhị xã Nghi thôn Đại Quang tự, Trung Đạo am…”. Thôn Nghi An thời Hậu Lê gọi là Nghi Tuyền, nhà Nguyễn đổi là Nghi Giang, Nghi thôn, có tên Nôm là Làng Nghe.
