Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Sau khi chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), nền kinh tế Việt Nam bước vào giai đoạn hội nhập quốc tế sâu rộng, kéo theo sự gia tăng nhanh chóng về khối lượng và sự đa dạng về chủng loại hàng hóa xuất nhập khẩu. Lưu lượng hàng hóa qua các cửa khẩu, cảng biển ngày càng lớn đòi hỏi cơ quan hải quan phải vừa đảm bảo kiểm soát chặt chẽ nhằm ngăn chặn buôn lậu, gian lận thương mại, vừa phải tạo thuận lợi tối đa để thúc đẩy lưu thông thương mại và thu hút đầu tư. Phương thức quản lý hải quan truyền thống dựa trên hồ sơ giấy và thao tác thủ công bộc lộ rõ sự quá tải, phát sinh nhiều chi phí thời gian và nhân lực cho cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp.
Trước yêu cầu cải cách hành chính và hiện đại hóa ngành hải quan, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 149/2005/QĐ-TTg ngày 20/06/2005 về việc thực hiện thí điểm thủ tục hải quan điện tử. Cục Hải quan thành phố Hải Phòng là một trong những địa bàn trọng điểm được lựa chọn triển khai thí điểm đầu tiên trên cả nước. Việc nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp cho mô hình thí điểm tại đây mang tính cấp thiết cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn quản lý.
Nhiệm vụ nghiên cứu của đề án được xác định gồm 3 nội dung chính:
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận, khung pháp lý và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về việc ứng dụng thủ tục hải quan điện tử.
- Khảo sát, đánh giá toàn diện thực trạng triển khai thí điểm thủ tục hải quan điện tử tại Cục Hải quan Hải Phòng trong giai đoạn 2005–2010, chỉ rõ những kết quả đạt được, ưu điểm cùng các vướng mắc, hạn chế phát sinh.
- Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và các kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ, Bộ Tài chính và Tổng cục Hải quan nhằm hoàn thiện, mở rộng việc ứng dụng thủ tục hải quan điện tử trong giai đoạn tiếp theo.
- Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động ứng dụng thí điểm quy trình thủ tục hải quan điện tử đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu.
- Phạm vi không gian: Cục Hải quan thành phố Hải Phòng và các đơn vị trực thuộc (đặc biệt là Chi cục Hải quan điện tử Hải Phòng).
- Phạm vi thời gian: Số liệu và thực tiễn triển khai trong giai đoạn thí điểm từ năm 2005 đến quý I năm 2010.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Đề án xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết và phân tích dựa trên các quy định pháp lý chuyên ngành, bao gồm:
- Luật Hải quan số 29/2001/QH10 ngày 29/06/2001 và Luật số 42/2005/QH11 ngày 14/06/2005 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan.
- Quyết định số 149/2005/QĐ-TTg ngày 20/06/2005 và Quyết định số 103/2009/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về thực hiện thí điểm thủ tục hải quan điện tử.
- Các văn bản của Bộ Tài chính: Quyết định số 2222/QĐ-BTC ngày 06/07/2005 thành lập Chi cục Hải quan điện tử Hải Phòng; Quyết định số 50/2005/QĐ-BTC ngày 19/07/2005 và Quyết định số 52/2007/QĐ-BTC ngày 22/06/2007 quy định quy trình thực hiện thí điểm thủ tục hải quan điện tử; Nghị định số 27/2007/NĐ-CP về giao dịch điện tử trong hoạt động tài chính.
- Các văn bản nghiệp vụ của Tổng cục Hải quan: Quyết định số 1699/QĐ-TCHQ (ban hành 10 quy trình thủ tục hải quan điện tử), Quyết định số 1700/QĐ-TCHQ (quy chế quản lý rủi ro), Quyết định số 1171/QĐ-TCHQ (quy trình thủ tục đối với hàng thương mại), Quyết định số 1820/QĐ-TCHQ (quy trình đối với hàng gia công).
- Kinh nghiệm quốc tế từ hệ thống ASPECC (Nga), hệ thống EDI/e-Customs (Thái Lan) và hệ thống AIDA theo Công ước Kyoto sửa đổi (Italia).
Tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:
- Phương pháp phân tích - tổng hợp: Hệ thống hóa các khái niệm, quy định pháp luật và kinh nghiệm quốc tế về quản lý hải quan hiện đại.
- Phương pháp thống kê, so sánh và đối chiếu: Đánh giá số liệu thực tế qua các mốc thời gian từ 2005 đến 2010 về số lượng tờ khai, kim ngạch, số thu thuế, số lượng doanh nghiệp tham gia; so sánh các tiêu chí nghiệp vụ giữa phương thức truyền thống và điện tử.
- Nguồn dữ liệu: Báo cáo tổng kết, số liệu thống kê nghiệp vụ chính thức do Cục Hải quan Hải Phòng và Chi cục Hải quan điện tử Hải Phòng cung cấp.
Nội dung chính theo từng chương
Chương I: Giới thiệu tổng quan về thủ tục hải quan điện tử
Chương I tập trung làm rõ bản chất lý luận của thủ tục hải quan điện tử. Theo Điều 4 Luật Hải quan, thủ tục hải quan là các công việc mà người khai hải quan và công chức hải quan phải thực hiện đối với hàng hóa, phương tiện vận tải. Khác với phương pháp truyền thống phải nộp toàn bộ hồ sơ giấy tại trụ sở hải quan, thủ tục hải quan điện tử thực hiện thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử của cơ quan hải quan, gán giá trị pháp lý cho hồ sơ và chứng từ điện tử tương đương văn bản giấy.
Chương này phân tích các chức năng cốt lõi: khai báo điện tử (cho phép khai từ xa 24/7), thanh toán điện tử (liên kết Kho bạc và Ngân hàng thương mại), thông quan điện tử và trao đổi thông tin liên ngành. Hệ thống tự động phân tích dữ liệu quản lý rủi ro để phân luồng kiểm tra:
- Luồng xanh: Chấp nhận thông tin khai báo và tiến hành thông quan tự động.
- Luồng vàng: Yêu cầu kiểm tra chi tiết hồ sơ giấy.
- Luồng đỏ: Yêu cầu kiểm tra thực tế hàng hóa.
Thời hạn khai điện tử quy định đối với hàng xuất khẩu là chậm nhất 8 giờ trước khi phương tiện vận tải xuất cảnh; đối với hàng nhập khẩu là trước khi hàng đến cửa khẩu hoặc trong vòng 30 ngày kể từ ngày đến cửa khẩu; thông tin tờ khai có giá trị làm thủ tục trong 15 ngày kể từ ngày được chấp nhận. Đồng thời, tác giả tổng hợp kinh nghiệm ứng dụng công nghệ hải quan từ Nga (hệ thống ASPECC với các mô-đun IMPORT, TRANSIT, phân hệ BROKER, CUSTOMS), Thái Lan (hệ thống e-Customs với khả năng thông quan luồng xanh trong 1 phút, 4 kênh nộp thuế) và Italia (hệ thống AIDA đạt tỷ lệ 98,4% tờ khai điện tử, thời gian xử lý trung bình 7 phút).
Chương II: Thực trạng việc ứng dụng thủ tục hải quan điện tử tại Cục Hải quan Hải Phòng
Chương II trình bày lịch sử hình thành Cục Hải quan Hải Phòng (tiền thân từ Sở Hải quan Hải Phòng thành lập ngày 14/04/1955 theo Nghị định số 87/BTC-ND-KB) với địa bàn quản lý trải rộng trên 4 tỉnh, thành phố: Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên và Thái Bình. Chi cục Hải quan điện tử Hải Phòng được thành lập theo Quyết định số 2222/QĐ-BTC ngày 06/07/2005, gồm 6 đội nghiệp vụ: Đội Nghiệp vụ thông quan, Đội Quản lý thuế, Đội Thủ tục phương tiện vận tải xuất nhập cảnh, Đội Quản lý rủi ro, Đội Kiểm tra sau thông quan và Đội Tổng hợp.
Văn bản mô tả quy trình thủ tục hải quan điện tử gồm 4 bước theo Quyết định số 1171/QĐ-TCHQ:
- Bước 1: Tiếp nhận hồ sơ, kiểm tra điều kiện, đăng ký tờ khai và thông quan đối với lô hàng luồng xanh (miễn kiểm tra thực tế).
- Bước 2: Kiểm tra thực tế hàng hóa và quyết định thông quan cho lô hàng luồng đỏ.
- Bước 3: Thu thuế, lệ phí và xác nhận thông quan.
- Bước 4: Phúc tập hồ sơ và cập nhật cơ sở dữ liệu phục vụ kiểm tra sau thông quan.
Thực tiễn triển khai từ ngày 05/09/2005 mang lại nhiều chuyển biến tích cực về quy mô nghiệp vụ và nguồn thu ngân sách. Tác giả tổng hợp số liệu thực hiện qua các giai đoạn:
| Chỉ tiêu |
Năm 2005 |
Năm 2006 |
Năm 2007 |
Năm 2008 |
Năm 2009 (đến 22/12) |
| Số lượng tờ khai nhập khẩu |
274 |
1.822 |
— |
— |
— |
| Số lượng tờ khai xuất khẩu |
20 |
688 |
1.390 |
— |
— |
| Tổng số tờ khai |
294 |
2.212 |
— |
— |
— |
| Kim ngạch nhập khẩu (triệu USD) |
39,60 |
189,70 |
359,80 |
673,30 |
1.025,734 |
| Kim ngạch xuất khẩu (triệu USD) |
0,45 |
13,98 |
132,56 |
146,60 |
264,318 |
| Tổng kim ngạch XNK (triệu USD) |
40,05 |
203,68 |
492,36 |
819,90 |
1.290,052 |
| Thu thuế nhập khẩu (tỷ đồng) |
42,90 |
262,40 |
550,26 |
1.573,30 |
— |
| Thu thuế xuất khẩu (tỷ đồng) |
0 |
0 |
0,56 |
28,50 |
69,819 |
| Tổng số thu thuế (tỷ đồng) |
42,90 |
262,40 |
550,82 |
1.643,119 |
— |
| Số doanh nghiệp làm thủ tục HQĐT |
28 |
71 |
130 |
268 |
495 |
Đến năm 2010, số lượng doanh nghiệp đăng ký tham gia hải quan điện tử đạt hơn 720 đơn vị (trong đó có 586 doanh nghiệp hoạt động thường xuyên). Thủ tục được mở rộng sang 6/9 chi cục trực thuộc (Cảng Hải Phòng KV I, KV II, KV III, Chi cục Quản lý hàng đầu tư gia công, Chi cục Khu chế xuất và Khu công nghiệp). Từ tháng 10/2009, Hải Phòng thí điểm thu thuế qua Ngân hàng Công Thương Việt Nam (Vietinbank) theo ủy nhiệm của Kho bạc Nhà nước.
So sánh nghiệp vụ giữa hai phương thức:
| Tiêu chí |
Hải quan điện tử |
Hải quan truyền thống |
| Hình thức khai báo |
Khai báo mã hóa vào hệ thống máy tính |
Khai báo trực tiếp lên mẫu văn bản giấy |
| Hồ sơ hải quan |
Tệp dữ liệu điện tử chứa chỉ tiêu thông tin |
Tập hợp đầy đủ chứng từ giấy |
| Tiếp nhận tờ khai |
Gửi qua mạng Internet/VAN đến cơ quan hải quan (24/7) |
Người khai nộp trực tiếp tại trụ sở hải quan |
| Xử lý thông tin |
Hệ thống tự động kiểm tra, đối chiếu quy định |
Công chức kiểm tra thủ công từng chứng từ |
| Phản hồi thông tin |
Hệ thống tự động trả kết quả phân luồng qua mạng |
Công chức gặp mặt trực tiếp để thông báo kết quả |
| Thời gian thông quan |
Luồng xanh: 5–10 phút; Luồng vàng: 20–30 phút |
Kéo dài từ nửa ngày đến hơn một ngày |
Bên cạnh ưu điểm, chương II phân tích sâu các vướng mắc, hạn chế:
- Mô hình luân chuyển chưa hợp lý: Quy trình phân tách giữa Trung tâm dữ liệu & CNTT, Chi cục Hải quan điện tử và Chi cục Hải quan cửa khẩu khiến doanh nghiệp phải đi lại nhiều nơi khi phát sinh kiểm tra thực tế hoặc xác nhận thực xuất/thực nhập.
- Khung pháp lý và nghiệp vụ chưa đồng bộ: Quy định về quản lý rủi ro, kiểm tra sau thông quan tại trụ sở doanh nghiệp chưa cụ thể; thiếu cơ chế xử lý sai sót tờ khai sau thông quan ở luồng xanh, luồng vàng.
- Hạ tầng đường truyền và phần mềm: Mạng WAN thiếu đường dự phòng; tuyến truyền dẫn 1 km từ Bưu điện Vạn Mỹ đến Chi cục Hải quan điện tử thường xuyên ngắt liên lạc 2–3 ngày vào giờ cao điểm; phần mềm ECUS chưa có chức năng cảnh báo khi hủy tờ khai.
- Chuẩn hóa thông tin và nguồn nhân lực: 16/63 danh mục hàng hóa quản lý chuyên ngành của các Bộ, Ngành chưa chuẩn hóa mã HS; cán bộ quản trị mạng phụ thuộc vào kỹ thuật bên ngoài (công ty FPT); một số doanh nghiệp còn nhầm lẫn giữa hải quan điện tử và khai báo từ xa.
Chương III: Giải pháp để hoàn thiện và đẩy mạnh việc ứng dụng thủ tục hải quan điện tử
Chương III trình bày mục tiêu chiến lược của Chính phủ và ngành Hải quan đến hết thời hạn thí điểm năm 2011: đạt tỷ trọng kim ngạch hải quan điện tử 80% tổng kim ngạch XNK, 50% tổng số lượng tờ khai; mở rộng đối tượng sang tất cả các loại hình hàng hóa; chuyển đổi vai trò tiếp nhận cho các Chi cục Hải quan cửa khẩu và tái cấu trúc mô hình xử lý thành 3 khối tập trung. Cục Hải quan Hải Phòng chuyển đổi Chi cục Hải quan điện tử thành Chi cục Hải quan cửa khẩu cảng Đình Vũ (tháng 05/2010), xây dựng tòa nhà trụ sở 15 tầng và lắp đặt hệ thống máy soi container do Nhật Bản tài trợ.
Tác giả đề xuất các nhóm giải pháp:
- Tổ chức bộ máy: Kiện toàn bộ máy quản lý theo hướng thông quan tập trung; phân định rõ trách nhiệm giữa khâu thông quan dữ liệu và giám sát thực địa.
- Nghiệp vụ và quản lý rủi ro: Hoàn thiện cơ sở dữ liệu rủi ro, kết nối tự động tiêu chí tuân thủ của doanh nghiệp để phân luồng chính xác.
- Công nghệ thông tin và trang thiết bị: Đầu tư máy chủ, nâng cấp đường truyền WAN có dự phòng; đưa máy soi container vào vận hành nhằm giảm thời gian kiểm hóa thủ công từ 3 giờ/container xuống kiểm tra tự động và lưu trữ ảnh tái kiểm.
- Đào tạo nhân lực và phối hợp liên ngành: Bồi dưỡng cán bộ làm chủ công nghệ, giảm phụ thuộc đối tác bên ngoài; phối hợp các Bộ, Ngành điện tử hóa giấy phép chuyên ngành và chứng từ C/O, kiểm tra chất lượng.
- Hỗ trợ doanh nghiệp và đại lý: Thành lập tổ cơ động hỗ trợ kỹ thuật; tổ chức đào tạo, hội thảo đối thoại định kỳ; áp dụng cơ chế khuyến khích đại lý hải quan tham gia.
Kết quả và đóng góp
- Kết quả số liệu: Đề án ghi nhận tốc độ tăng trưởng nhanh của mô hình thí điểm tại Hải Phòng: số lượng doanh nghiệp tham gia tăng từ 28 đơn vị (năm 2005) lên 495 đơn vị (năm 2009) và vượt 720 đơn vị vào năm 2010; tổng kim ngạch thông quan điện tử năm 2009 đạt 1.290,052 triệu USD; tổng số thu thuế qua hình thức này năm 2008 đạt 1.643,119 tỷ đồng. Riêng giai đoạn từ đầu năm 2010 đến 10/03/2010, số thu ngân sách đạt hơn 580 tỷ đồng trên tổng số 4.995 tờ khai xuất nhập khẩu.
- Hệ thống kiến nghị: Đề án đề xuất kiến nghị phân cấp rõ ràng:
- Với Chính phủ: Ban hành khung pháp lý về giao dịch điện tử, chứng thực chữ ký số; chỉ đạo các Bộ, Ngành chuẩn hóa danh mục quản lý theo mã HS.
- Với Bộ Tài chính: Chỉ đạo Tổng cục Thuế, Kho bạc Nhà nước kết nối dữ liệu thu nộp thuế điện tử; đẩy nhanh phê duyệt các dự án đầu tư CNTT cho hải quan địa phương.
- Với Tổng cục Hải quan: Điều chỉnh quy chế quản lý rủi ro, làm rõ trách nhiệm pháp lý của đơn vị truyền nhận VAN, hoàn thiện phần mềm quản lý phương tiện xuất nhập cảnh.
- Đóng góp của đề án: Cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện về quá trình chuyển đổi từ hải quan truyền thống sang hải quan điện tử tại địa bàn cảng biển lớn nhất miền Bắc; chỉ ra các điểm nghẽn hạ tầng và sự thiếu đồng bộ giữa các cơ quan quản lý chuyên ngành làm cơ sở cho việc nhân rộng mô hình toàn quốc.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Đề tài nghiên cứu trong giai đoạn mô hình đang thực hiện thí điểm theo Quyết định số 149/2005/QĐ-TTg, do đó một số quy trình nghiệp vụ còn mang tính tạm thời và liên tục thay đổi. Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung vào 3 loại hình hàng hóa ban đầu (kinh doanh thương mại, gia công, sản xuất xuất khẩu).
- Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát toàn diện đối với tất cả các loại hình hàng hóa (kho ngoại quan, tạm nhập tái xuất, chuyển cửa khẩu); nghiên cứu tích hợp cơ chế một cửa quốc gia (National Single Window) và kết nối hệ thống thông quan tự động thế hệ mới khi kết thúc giai đoạn thí điểm sau năm 2011.
Giá trị tham khảo
Tài liệu là nguồn tham khảo thực chứng cho:
- Sinh viên và học viên chuyên ngành: Ngành Kinh tế Hải quan, Kinh tế Đối ngoại, Thương mại Quốc tế và Luật Kinh tế khi nghiên cứu về quy trình thông quan điện tử, cơ chế quản lý rủi ro và cải cách thủ tục hành chính.
- Cán bộ quản lý và công chức ngành Hải quan: Tham khảo các đánh giá thực trạng phân luồng, sự cố đường truyền WAN, mối quan hệ phối hợp giữa các chi cục cửa khẩu và chi cục điện tử.
- Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và đại lý logistics: Nắm rõ quy trình 4 bước làm thủ tục điện tử, các điều kiện hưởng luồng xanh, thủ tục nộp thuế điện tử qua ngân hàng thương mại.
Câu hỏi thường gặp
1. Thủ tục hải quan điện tử được thí điểm tại Cục Hải quan Hải Phòng theo văn bản pháp lý nào?
Thủ tục được triển khai thí điểm dựa trên Quyết định số 149/2005/QĐ-TTg ngày 20/06/2005 của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định số 50/2005/QĐ-BTC ngày 19/07/2005 của Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định quy trình thực hiện thí điểm đối với hàng hóa xuất nhập khẩu.
2. Tiêu chí phân luồng tờ khai trong hệ thống hải quan điện tử gồm những luồng nào?
Hệ thống máy tính tự động phân tích dữ liệu quản lý rủi ro để đưa ra 3 luồng: Luồng xanh (chấp nhận thông tin khai báo, cho phép thông quan ngay), Luồng vàng (kiểm tra chi tiết hồ sơ giấy) và Luồng đỏ (yêu cầu kiểm tra thực tế hàng hóa).
3. Thời gian xử lý thông quan trung bình của tờ khai điện tử so với phương thức truyền thống là bao lâu?
Theo số liệu thống kê trong đề án, thời gian thông quan tờ khai luồng xanh là 5–10 phút, luồng vàng là 20–30 phút (giúp doanh nghiệp tiết kiệm 30–50% thời gian), trong khi thủ tục truyền thống mất từ nửa ngày đến hơn một ngày.
4. Vướng mắc kỹ thuật lớn nhất về đường truyền dữ liệu tại Hải Phòng trong giai đoạn thí điểm là gì?
Hệ thống mạng WAN thiếu đường truyền dự phòng và thường xuyên bị ngắt liên lạc từ 2 đến 3 ngày vào giờ cao điểm do trang thiết bị đầu cuối của Bưu điện Hải Phòng gặp sự cố, điển hình là tuyến truyền dẫn hơn 1 km từ Bưu điện Vạn Mỹ đến Chi cục Hải quan điện tử.
5. Từ tháng 10/2009, việc nộp thuế xuất nhập khẩu điện tử tại Hải Phòng được thực hiện qua ngân hàng nào?
Hải Phòng thực hiện thí điểm việc nộp thuế, phí và lệ phí xuất nhập khẩu qua các chi nhánh, phòng giao dịch của Ngân hàng Công Thương Việt Nam (Vietinbank) theo ủy nhiệm thu của Kho bạc Nhà nước.
Kết luận
Đề án của tác giả Bùi Thị Mai Hương đã phản ánh chi tiết quá trình thí điểm thủ tục hải quan điện tử tại Cục Hải quan thành phố Hải Phòng trong giai đoạn 2005–2010. Nghiên cứu khẳng định chuyển đổi sang hải quan điện tử là bước cải cách phương thức quản lý tất yếu giúp rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả thu ngân sách nhà nước. Các giải pháp và kiến nghị được đề xuất tập trung giải quyết trúng các điểm nghẽn về hạ tầng công nghệ, chuẩn hóa danh mục quản lý chuyên ngành và kiện toàn tổ chức, tạo cơ sở thực tiễn quan trọng cho việc mở rộng mô hình hải quan hiện đại trên toàn quốc.
