Luận Văn Thạc Sĩ Về Tục Thờ Quốc Mẫu Tây Thiên Tại Tam Đảo, Vĩnh Phúc

Khám phá luận văn thạc sĩ về workshop Quốc Mẫu Tây Thiên tại huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc, với những nghiên cứu và phân tích sâu sắc.

• Tác giả: Lê Thị Phượng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Yên
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: Tục Thờ Quốc Mẫu Tây Thiên ở Tam Đảo - Vĩnh Phúc
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Mục đích nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ KHÔNG GIAN VĂN HÓA XÃ HỘI VÙNG NÚI TAM ĐẢO - VĨNH PHÚC
• 1.1. Địa giới hành chính và điều kiện tự nhiên
• 1.2. Vị thế địa - văn hoá của núi Tam Đảo
• 1.3. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.3.1. Điều kiện kinh tế
• 1.3.2. Điều kiện xã hội
• 1.4. Đời sống văn hóa tinh thần
• 1.4.1. Tôn giáo, tín ngưỡng
• 1.4.2. Các nghi lễ vòng đời người
• 1.4.3. Văn nghệ dân gian
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ HÌNH THÀNH VÀ BIẾN ĐỔI TỤC THỜ QUỐC MẪU TÂY THIÊN
• 2.1. Từ Thanh Sơn đại vương đến Tam Đảo sơn trụ Quốc Mẫu - sự hình thành thần vị QMTT
• 2.1.1. Thần núi Tam Đảo - tiền thân của QMTT
• 2.1.2. Sự gắn kết tục thờ thần núi Tam Đảo với thờ thành hoàng - nữ thủ lĩnh ở vùng chân núi Tam Đảo và quá trình nữ tính hoá
• 2.1.3. Sự kết tập nữ thần núi Tam Đảo vào hệ thống Hùng Vương
• 2.1.4. Họ Lăng và sự gắn kết tục thờ thần núi với thần thành hoàng làng
• 2.2. Biến đổi về di tích và điện thần
• 2.2.1. Biến đổi về di tích
• 2.2.2. Biến đổi về điện thần
• 2.3. Biến đổi về nghi lễ và lễ hội
• 2.3.1. Biến đổi nghi lễ thờ QMTT ở các di tích
• 2.3.2. Biến đổi về lễ hội
• 2.3.3. Biến đổi nghi lễ thờ QMTT theo hướng Tứ phủ hóa
• 2.3.4. Những yếu tố tác động đến sự biến đổi của việc phụng thờ QMTT
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TỤC THỜ QUỐC MẪU TÂY THIÊN - GIÁ TRỊ VÀ SỨC SỐNG TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI HIỆN NAY
• 3.1. Giá trị của việc phụng thờ QMTT
• 3.1.1. Giá trị lịch sử - văn hóa
• 3.1.2. Giá trị tâm linh và du lịch
• 3.2. Sức sống của tục thờ QMTT
• 3.3. Những vấn đề đặt ra trong việc bảo tồn và phát huy giá trị tục thờ QMTT
• 3.3.1. Một số hạn chế
• 3.3.2. Giải pháp khắc phục
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tục thờ Quốc Mẫu Tây Thiên ở Tam Đảo

Tục thờ Quốc Mẫu Tây Thiên (QMTT) là một phần quan trọng trong văn hóa tâm linh của người dân Vĩnh Phúc, đặc biệt là ở khu vực Tam Đảo. Quốc Mẫu Lăng Thị Tiêu được coi là một trong những vị thần linh thiêng, có vai trò quan trọng trong lịch sử và văn hóa của người Việt. Nghiên cứu về tục thờ này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tín ngưỡng dân gian mà còn góp phần bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.

1.1. Lịch sử hình thành tục thờ Quốc Mẫu Tây Thiên

Tục thờ QMTT có nguồn gốc từ những truyền thuyết cổ xưa, liên quan đến các vị thần núi và các nữ thần trong văn hóa Việt Nam. Theo các tài liệu lịch sử, QMTT đã được thờ phụng từ thời Hùng Vương, với nhiều biến cố lịch sử đã làm phong phú thêm truyền thuyết về bà.

1.2. Ý nghĩa văn hóa của tục thờ Quốc Mẫu

Tục thờ QMTT không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện sự tôn kính đối với các giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc. Việc thờ phụng Quốc Mẫu còn là cách để người dân thể hiện lòng biết ơn đối với những người đã có công trong công cuộc giữ nước.

II. Những thách thức trong việc bảo tồn tục thờ Quốc Mẫu Tây Thiên

Trong bối cảnh hiện đại, tục thờ QMTT đang đối mặt với nhiều thách thức, từ sự biến đổi của các nghi lễ đến sự xâm nhập của các tín ngưỡng khác. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của tục thờ này là một nhiệm vụ quan trọng, đòi hỏi sự quan tâm từ cộng đồng và các cơ quan chức năng.

2.1. Biến đổi trong nghi lễ và lễ hội

Nghi lễ thờ QMTT đã có nhiều thay đổi theo thời gian, đặc biệt là sự ảnh hưởng của tín ngưỡng Tứ phủ. Các lễ hội truyền thống cũng đang dần bị mai một, cần có các biện pháp khôi phục và bảo tồn.

2.2. Sự xâm nhập của các tín ngưỡng khác

Sự phát triển của các tôn giáo và tín ngưỡng khác đã tạo ra những thách thức mới cho tục thờ QMTT. Việc hòa nhập và bảo tồn bản sắc văn hóa là điều cần thiết để duy trì giá trị của tục thờ này.

III. Phương pháp nghiên cứu tục thờ Quốc Mẫu Tây Thiên

Để nghiên cứu tục thờ QMTT một cách toàn diện, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng, từ khảo sát thực địa đến phân tích tài liệu lịch sử. Việc kết hợp các phương pháp này sẽ giúp làm rõ hơn về sự hình thành và phát triển của tục thờ.

3.1. Khảo sát thực địa và phỏng vấn

Phương pháp khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin trực tiếp từ người dân và các cơ sở thờ tự. Phỏng vấn các nhân chứng và người có kinh nghiệm trong việc thờ phụng sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về tục thờ QMTT.

3.2. Phân tích tài liệu lịch sử

Việc nghiên cứu các tài liệu lịch sử, thần tích và sắc phong sẽ giúp làm rõ nguồn gốc và sự phát triển của tục thờ QMTT. Các tài liệu này là nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu văn hóa dân gian.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu tục thờ Quốc Mẫu Tây Thiên

Nghiên cứu về tục thờ QMTT không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể ứng dụng vào thực tiễn, đặc biệt trong việc phát triển du lịch văn hóa và bảo tồn di sản. Việc tổ chức các lễ hội và sự kiện liên quan đến QMTT có thể thu hút du khách và nâng cao nhận thức về văn hóa địa phương.

4.1. Phát triển du lịch văn hóa

Khu di tích Tây Thiên có tiềm năng lớn trong việc phát triển du lịch văn hóa. Các lễ hội và nghi lễ thờ QMTT có thể trở thành điểm nhấn thu hút du khách, góp phần phát triển kinh tế địa phương.

4.2. Bảo tồn di sản văn hóa

Việc bảo tồn tục thờ QMTT cần được thực hiện thông qua các chương trình giáo dục và truyền thông. Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của di sản văn hóa phi vật thể này.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của tục thờ Quốc Mẫu Tây Thiên

Tục thờ Quốc Mẫu Tây Thiên là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân Vĩnh Phúc. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của tục thờ này không chỉ giúp gìn giữ bản sắc văn hóa mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn

Bảo tồn tục thờ QMTT là cần thiết để duy trì bản sắc văn hóa và lịch sử của dân tộc. Điều này không chỉ có ý nghĩa về mặt tâm linh mà còn về mặt xã hội.

5.2. Triển vọng phát triển trong tương lai

Với sự quan tâm từ cộng đồng và các cơ quan chức năng, tục thờ QMTT có thể được phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai, góp phần vào việc bảo tồn di sản văn hóa và phát triển du lịch.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Khái quát về không gian văn hóa, xã hội vùng núi Tam Đảo - Vĩnh Phúc Chương 2: Sự hình thành và biến đổi tục thờ Quốc Mẫu Tây Thiên ở Tam Đảo - Vĩnh Phúc Chương 3: Tục thờ Quốc Mẫu Tây Thiên - giá trị và sức sống trong đời sống xã hội hiện nay 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ KHÔNG GIAN VĂN HÓA, XÃ HỘI VÙNG NÚI TAM ĐẢO - VĨNH PHÚC Tam Đảo là tên dãy núi nằm ở hướng tây bắc của tỉnh Vĩnh Phúc đồng thời là tên của một đơn vị hành chính cấp huyện trong tỉnh cũng như tên của khu di tích danh thắng ở Vĩnh Phúc: Tây Thiên - Tam Đảo. Núi Tam Đảo kéo dài từ Tuyên Quang qua Vĩnh Phúc đến Thái Nguyên nhưng phần lớn dãy núi nằm trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc và bao trùm lên các huyện Tam Đảo, Bình Xuyên, Phúc Yên. Trong phạm vi của đề tài là tìm hiểu tục thờ QMTT ở Tam Đảo - Vĩnh Phúc, chúng tôi sử dụng khái niệm “vùng núi Tam Đảo” để chỉ tên một đơn vị hành chính: huyện Tam Đảo, nơi bao quát cả khu di tích danh thắng Tây Thiên - Tam Đảo cũng như khu nghỉ mát và phần lớn Vườn Quốc gia Tam Đảo.1 Địa giới hành chính và điều kiện tự nhiên Tam Đảo là một huyện miền núi của Vĩnh Phúc, nằm ở phía bắc của tỉnh theo hướng tây bắc - đông nam. Phía tây bắc giáp huyện Sơn Dương (Tuyên Quang), phía đông bắc giáp huyện Đại Từ (Thái Nguyên), phía tây nam là các huyện Lập Thạch và Tam Dương, phía đông nam giáp với huyện Bình Xuyên.

Trong lịch sử phát triển của mình, như nhiều huyện lỵ khác trong cả nước, địa giới hành chính của Tam Đảo cũng có những thay đổi tuỳ theo từng thời kì. Từ cuối thời Trần cho đến thời thuộc Minh, Tam Đảo là vùng đất thuộc huyện Dương, trấn Tuyên Quang [2, tr.1364]; thời Lê Trung Hưng đổi thành huyện Tam Dương, phủ Đoan Hùng, trấn Sơn Tây. Năm 1830, Tam Dương thuộc đạo Vĩnh Yên, năm 1899, toàn quyền Paul Dumer kí Nghị định 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thành lập tỉnh Vĩnh Yên thì Tam Dương thuộc tỉnh Vĩnh Yên. Năm 1903, huyện Tam Dương có 10 tổng: Bình Hoà, Đạo Tú, Định Trung, Hoàng Chuế, Hội Hạ, Hội Thượng, Miêu Duệ, Quan Ngoại, Yên Dương và Tĩnh Luyện với 57 làng [5, tr.

Huyện Tam Đảo ngày nay bao gồm hai tổng là Quan Ngoại và Yên Dương của Tam Dương khi đó. Năm 1968, tỉnh Vĩnh Phúc và tỉnh Phú Thọ hợp nhất thành tỉnh Vĩnh Phú, Tam Dương trở thành một huyện của Vĩnh Phú. Trong khoảng 20 năm, từ 1977 đến 1998, giữa các huyện trong tỉnh Vĩnh Phú luôn luôn có sự chia cắt và sáp nhập lại khiến cho địa bàn hành chính giữa các huyện có nhiều thay đổi. Tháng 10/1977, huyện Tam Đảo được thành lập trên cơ sở sáp nhập hai huyện Tam Dương và Lập Thạch theo Quyết định số 178-CP ngày 5/7/1977 của Hội đồng Chính phủ.

Tháng 12/1978, huyện Lập Thạch tách khỏi huyện Tam Đảo, huyện Bình Xuyên tách khỏi huyện Mê Linh để nhập với Tam Dương thành huyện Tam Đảo, tồn tại đến năm 1998. Ngày 9/6/1998, Nghị định 36/1998/NĐ-CP chia cắt huyện Tam Đảo thành hai huyện Tam Dương và Bình Xuyên. Như vậy, đến lúc này huyện Tam Đảo không còn tồn tại [5, tr. Huyện Tam Đảo ngày nay được thành lập theo Nghị định 153/NĐ-CP ngày 9/12/2003 của Chính phủ và chính thức đi vào hoạt động từ ngày 01/01/2004 với diện tích tự nhiên là 236,42 km², bao gồm 9 đơn vị hành chính trực thuộc là các xã: Đạo Trù, Bồ Lý, Yên Dương của huyện Lập Thạch; Đại Đình, Tam Quan, Hồ Sơn, Hợp Châu của huyện Tam Dương; xã Minh Quang của huyện Bình Xuyên và thị trấn Tam Đảo của thị xã Vĩnh Yên lúc đó [81, tr.

Địa hình Tam Đảo rất đa dạng, có cả núi, đồi gò và đồng bằng, trong đó, dãy núi Tam Đảo chiếm một phần lớn diện tích tự nhiên của huyện và cũng là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa. Đứng giữa vùng trung du, dãy Tam Đảo dài hơn 50km chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, từ huyện Sơn 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Dương (Tuyên Quang) kéo dài tới huyện Sóc Sơn (ngoại thành Hà Nội), làm ranh giới tự nhiên giữa các tỉnh Thái Nguyên, Tuyên Quang và Vĩnh Phúc. Ở khoảng giữa dãy núi có 3 ngọn cao vút trông như ba hòn đảo nổi bồng bềnh giữa biển mây bao phủ. Ba ngọn núi đó từ tây bắc xuống đông nam lần lượt là Phù Nghì, Thạch Bàn, Thiên Thị.

Đỉnh Phù Nghì còn gọi là Phù Nghĩa, cao 1400m, tên này tương truyền là do Quận Hẻo Nguyễn Danh Phương đặt; ngoài ra, đỉnh này còn có tên là Rùng Rình vì trên đỉnh núi có lớp mùn do thực vật chết rất dày, bước đi có cảm giác rùng rình dưới chân. Đỉnh Thạch Bàn có nghĩa là Bàn Đá, cao 1388m, tương truyền tiên trên trời thường xuống tụ họp ở đây. Đỉnh Thiên Thị có nghĩa là Chợ Trời, cao 1375m, trên đỉnh núi có một khoảng bằng phẳng, rải rác có những tảng đá thấp cao, trông như người nhà trời xuống họp chợ. Núi Tam Đảo bao gồm khu di tích danh thắng Tây Thiên - Tam Đảo (hay Tam Đảo - Tây Thiên), thị trấn Tam Đảo - khu nghỉ mát nổi tiếng của cả miền Bắc, Vườn Quốc gia Tam Đảo - khu bảo tồn đa dạng sinh học và khu kinh tế đặc dụng Tam Đảo.

Núi được hình thành cách nay khoảng 230 triệu năm, vào giữa kỉ Trias do hoạt động phun trào của núi lửa. Sự phun trào diễn ra làm nhiều đợt khác nhau, tạo nên những uốn nếp nhiều tầng. Sau quá trình nghịch đảo kiến tạo, hầu như toàn bộ miền bắc Việt Nam được nâng lên khỏi mặt biển. Tam Đảo cũng được nâng lên và địa hình bị phân cắt mạnh mẽ ở độ cao 1100-1200m.

Quá trình phân cắt này đã làm nên ba đỉnh cao để hình thành danh sơn Tam Đảo vào khoảng 145 triệu năm tuổi địa chất. Tam Đảo có nhiều đỉnh cao trên dưới 1400m, được nối với nhau bằng các đường dông sắc nhọn. Đến cuối dãy, núi hạ thấp khá đột ngột, ở ngang Đèo Nhe chỉ còn 600m và tới Kẽm Dõm là 300m, rồi lặn dần, hoà vào đồng bằng Sóc Sơn. Địa hình Tam Đảo phức tạp và phân cắt bởi các dông núi phụ với sườn dốc, trung bình từ 250-350.

Sự phân cắt mạnh mẽ đã tạo cho Tam Đảo vẻ đẹp thiên nhiên kì thú với những đỉnh cao, những suối rừng, thác nước mà sau này đã được 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhắc đến nhiều lần trong sử sách và ghi chép của các tác giả thời trung đại, không chỉ của các tác giả người Việt Nam như Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú, mà còn của các tác giả người Trung Quốc như Dương Thận, Cao Hùng Trưng… Nhà bác học Lê Quý Đôn sống vào thế kỉ 18, trong tác phẩm Kiến văn tiểu lục đã miêu tả vẻ đẹp của rừng núi nơi đây: “Núi Tam Đảo ở địa phận hai xã Lan Đình và Sơn Đình huyện Tam Dương. Mạch núi này do khí thế cao cả của các núi xã Ký Phú, Huân Chu và Cát Nê thuộc huyện Phú Lương và Đại Từ trấn Thái Nguyên kéo đến. Đến đây đột khởi ba ngọn cao vót đến tận mây xanh, phía sau núi vách đá đứng sững; đỉnh núi thì đất đã lẫn lộn, cây cối rậm rạp xanh tươi… Tam Đảo thế núi liên miên kéo dài, về phía đông là các núi Độc Tôn, núi Ngọc Bội và núi Thanh Lanh, về phía tây là các núi Bông, núi Trữ Lai, núi Lịch và khe Nhân Túc…” [16, tr. Sách Vân Nam sơn xuyên chí của Dương Thận, người Trung Quốc, sống vào thời Minh cũng mô tả: “sông Tây Nhị Hà ở về phía đông thành (tức thành Đông Quan) là sông Diệp Du ngày xưa.

Sông này phát nguyên từ Đặng Châu, hợp với 18 con sông ở núi Điểm Thương mà rót vào sông ấy, hình thành như cái tai người, vòng quanh hơn 200 dặm, trong đó có nhiều thắng cảnh như Tam Đảo…” [17, tr. Sau này, vào thế kỉ XIX, Tam Đảo được nhắc đến trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú với “nhiều ngọn liền nhau, ngoằn ngoèo bao la, tiếp với Thái Nguyên”. Bởi thế, từ xưa, người ta đã ví nơi đây như một danh sơn thắng cảnh của miền Bắc nói riêng cũng như của nước Việt Nam nói chung: “Nước Việt Nam có ngàn Đông Lộ Xứ Bắc Kì có dải Tây Thiên” Vẻ đẹp của Tam Đảo cũng là tiền đề dẫn đến sự xuất hiện những liên tưởng của người đời về thế giới thần tiên và các câu chuyện mang đậm màu sắc huyền thoại trong vùng, trong đó có các truyền thuyết về QMTT. Ngoài địa hình núi thì Tam Đảo còn có những gò đồi và những vùng 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đồng bằng nhỏ ở chân núi.

Trên các gò đồi, nhân dân thường trồng các loại cây lương thực ngắn ngày như ngô, khoai, sắn, lạc. Ngoài ra, ở một số nơi trong huyện, đất gò đồi là đất lý tưởng để trồng các cây công nghiệp như chè, sơn, trẩu… Tại các vùng đồng bằng tích tụ ven chân núi, người dân tận dụng để trồng lúa nước. Trước đây, họ thường làm ba vụ lúa và một vụ màu trong năm, nhưng do năng suất của giống lúa “ba răng” (lúa ngắn ngày, có thể cấy được ba vụ) không cao nên hiện nay người dân chuyển sang trồng các loại lúa hai vụ cho năng suất cao hơn. Với độ cao từ 600-1400m, dãy Tam Đảo tạo ra 2 sườn đông và tây rõ rệt, lượng mưa hàng năm khác nhau đã góp phần tạo nên các tiểu vùng khí hậu khác biệt.

Đây cũng là yếu tố tạo ra hai đai khí hậu: nóng ẩm, nhiệt đới mưa mùa từ độ cao 700m trở xuống và á nhiệt đới mưa mùa từ 700m trở lên, cũng như một số khu vực có nhiệt độ và lượng mưa khác nhau. Sườn phía đông đón gió mang nhiều hơi ẩm từ biển thổi vào nên có lượng mưa cao hơn sườn phía tây. Lượng mưa ở đai cao của Tam Đảo khá lớn, trung bình 2600mm/năm, mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10 chiếm trên 90% lượng mưa cả năm. Nhiệt độ ở đây bình quân chỉ có 18 0C.

Trong khi đó, đai thấp do ảnh hưởng của điều kiện địa hình, địa mạo nên có nhiệt độ cao hơn, trung bình khoảng 230C và có độ ẩm thấp hơn vùng đai cao.