Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình dịch và Chương trình chăm sóc, hỗ trợ, điều trị HIV/AIDS 1. Trên thế giới Kể từ ca nhiễm HIV được phát hiện đầu tiên tại Mỹ từ năm 1981, cho đến nay loài người đã trải qua 30 năm đối phó với một đại dịch quy mô lớn, phức tạp. hiện tại theo báo cáo của WHO đã có 35 triệu người nhiễm HIV, 1,5 triệu người chết do AIDS và 119 quốc gia đã báo cáo kết quả có khoảng 95 triệu người đã xét nghiệm HIV, Cục Phòng, chống HIV/AIDS trân trọng giới thiệu Báo cáo toàn cầu của WHO về công tác phòng, chống HIV/AIDS [51, 52].
Tỷ lệ bao phủ của chương trình tiếp cận điều trị thuốc ARV ngày càng được mở rộng. 8 nước là Botswana, Campuchia, Croatia, Cuba, Guyana, Namibia và Rwanda đã đạt tỷ lệ bệnh nhân đủ tiêu chuẩn được điều trị thuốc ARV từ 80% trở lên. 11 nước trong đó có Việt Nam, Ấn Độ, Indonexia, Bờ biển Ngà, Nam Phi có tỷ lệ bao phủ dưới 40%. Năm 2011 Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Chương trình phối hợp phòng chống HIV/AIDS của Liên hợp quốc (UNAIDS) đã xây dựng sáng kiến tiếp cận điều trị 2.0 nhằm giảm những bất cập, thách thức hiện nay của chương trình điều trị như: sự tuân thủ điều trị, chi phí điều trị, tiếp cận điều trị, hệ thống cung cấp dịch vụ.0 là một sáng kiến về điều trị mới bao gồm những vấn đề về chuyên môn, tổ chức triển khai và quản lý nhằm đơn giản hóa cách điều trị HIV hiện nay và tăng cường việc tiếp cận tới thuốc điều trị.
Chiến lược này là một quá trình gồm 5 lĩnh vực: Tối ưu hóa phác đồ điều trị; cung cấp dịch vụ chẩn đoán tại cơ sở chăm sóc và điều trị tiện ích; giảm chi phí điều trị; củng cố hệ thống cung cấp dịch vụ bằng lồng ghép chặt chẽ vào hệ thống y tế cơ sở hiện có; tăng cường sự tham gia của cộng đồng, của người nhiễm và người có hành vi nguy cơ cao[3,7]. Ngay khi sáng kiến tiếp cận điều trị 2.0 được khởi xướng vào tháng 7/2011, có 5 nước trên thế giới trong đó có Việt Nam đã đăng ký triển khai thí điểm sáng kiến này [7]. Ở Việt Nam Kể từ ca nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện năm 1990 tính đến ngày tháng 12/2015, toàn quốc có 226.964 trường hợp nhiễm HIV (trong đó 71.433 người bệnh chuyển sang giai đoạn AIDS) và 71.368 trường hợp người nhiễm HIV/AIDS đã tử vong. Số người nhiễm HIV được phát hiện hằng năm có xu hướng giảm trong 7 năm gần đây nhưng vẫ ở mức cao, với khoảng 12.000 trường hợp nhiễm mới mỗi năm.
Tính đến cuối năm 2015, 100% số tỉnh thành phố 98,9% số quận huyện và 80,3% số xã, phường đã có người nhiễm HIV. Một số xã, phường có số người nhiễm HIV cao gấp 10 lần số ca nhiễm trung bình của toàn quốc và tập trung chủ yếu ở các vùng xa và dân tộc thiểu số. Dịch HIV ở Việt Nam tập trung chủ yếu ở ba nhóm quần thể có hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV cao là người tiêm chích ma túy, nam quan hệ tình dục đồng giới và phụ nữ bán dâm [1,5,10]. Đáp ứng của Ngành Y tế trước tính cấp thiết của công tác điều trị, năm 2000 và 2005, Bộ Y tế đã ban hành “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị HIV/AIDS”, quy định về chuyên môn trong hoạt động điều trị người nhiễm.
Ngày 19/01/2007, Bộ Y tế ban hành quyết định về việc phê duyệt Chương trình hành động quốc gia về chăm sóc, hỗ trợ và điều trị cho người nhiễm HIV đến năm 2010. Ngày 19/8/2009, Bộ Y tế ban hành quyết định 3003/QĐ-BYT về việc ban hành “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị HIV/AIDS” lần thứ 3 có sửa đổi, bổ sung. Ngày 2/11/2011, quyết định số 4139/QĐ-BYT được Bộ Y tế ban hành tiếp tục sửa đổi, bổ sung một số điều trong hướng dẫn kèm theo của quyết định 3003/QĐ-BYT cho phù hợp với tình hình mới. Ngày 03/4/2012, Bộ Y tế có Quyết định số 1039/QĐ-BYT về việc ban hành “Mô hình thí điểm tiếp cận điều trị 2.0” nhằm thí điểm thực hiện Sáng kiến 2.0 của WHO và UNAIDS trước khi nhân rộng mô hình ra toàn quốc, ngày 22 tháng 7 năm 2015 của Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành Quyết định số 3047/QĐ-BYT về việc Hướng dẫn quản lý, điều trị và chăm sóc người nhiễm HIV/AIDS.
Chương trình phòng chống HIV/AIDS tính đến tháng 12/2014 đã có 92.843 người nhiễm HIV được điều trị ARV miễn phí, trong đó 88.321 người lớn và 4. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm người tiêm chích ma túy và phụ nữ bán dâm đã giảm đáng kể nhờ những hoạt 6 động can thiệp dự phòng. Chương trình điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc Methadone đã điều trị trên 25.000 người tiêm chích ma túy. Chương trình Dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con được cải thiện rõ rệt.
Độ bao phủ xét nghiệm HIV trong phụ nữ mang thai tăng từ 11% năm 2005 lên 71% vào năm 2014. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV được điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con giảm từ 10,8% năm 2010 xuống còn 3,2% trong năm 2014 [10].752 bệnh nhân đang điều trị ARV, trong đó 91.156 người lớn 4. So với cuối năm 2014, trong 4 tháng đầu năm tăng 2.909 bệnh nhân, so với kế hoạch năm 2015 đạt 91%. Tình trạng điều trị muộn đã được cải thiện với tỷ lệ CD4 <100 tế bào khi bắt đầu điề trị ARV giảm từ 51% của năm 2012 xuống còn 34,4%.
Tỷ lệ BN đã điều trị ARV ít nhất 36 tháng có tải lượng HIV dưới 1.000 bản sao/ml là 95,1%, trong đó ở điều trị ARV bậc 1 là 92,9%. Tình trạng HIV kháng thuốc ở mức độ thấp với tỷ lệ HIV kháng thuốc trên BN điều trị ARV từ 36 tháng trở lên là 4,6%. Bộ Y tế tiếp tục mở rộng chương trình điều trị 2.0 cho Cần Thơ, Điện Biên, Thanh Hóa, Thái Nguyên nhằm lồng ghép và đưa dịch vụ điều trị ARV về cộng đồng, tăng khả năng tiếp cận, tăng tính thuận tiện cho người bệnh. Bộ đang triển khai thí điểm mô hình điều trị ARV cho 7 tỉnh miền núi, phát hiện người nhiễm HIV và điều trị ngay không phụ thuộc tế bào CD4 [14].
Tại Điện Biên Tính đến ngày 12/2015, lũy tích các trường hợp nhiễm HIV là 7.700 trường hợp, trong đó còn sống quản lý được 3.492 người (854 trường hợp mất dấu trùng tên, đi làm ăn xa.); Lũy tích bệnh nhân AIDS 5.302 người, còn sống 1.957 người; Lũy tích tử vong 3. Trong 12 tháng đầu năm 2015 phát hiện 324 trường hợp nhiễm HIV mới, tăng 20 trường hợp so với cùng kỳ năm 2014 (tăng 6,58% so với cùng kỳ năm 2014); Số mới chuyển giai đoạn AIDS 501 trường hợp (Tăng 172 ca so với cùng kỳ năm 2014); 315 ca tử vong mới do AIDS (tăng 42 ca so với cùng kỳ năm 2014). Hiện nay 10/10 huyện/thị xã/thành phố; 112/130 xã, phường, thị trấn trên địa bàn tỉnh có người nhiễm HIV/AIDS. Tỷ lệ người nhiễm HIV còn sống quản lý được trên dân số là 0,63% [33].
7 Kết quả giám sát cho thấy, dịch HIV/AIDS ở Điện Biên còn diễn biến phức tạp đã lây lan ra cộng đồng, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc, khu vực biên giới. Dịch HIV tập trung chủ yếu ở nhóm quần thể có hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV cao là người tiêm chích ma túy và phụ nữ bán dâm. Tỷ lệ lây truyền qua đường máu là 50,76%, đường tình dục là 41,34% đường lây truyền mẹ con là 6,99% không rõ đường lây truyền là 0,91 %. Tỷ lệ lây nhiễm HIV theo nhóm tuổi: 0-15 tuổi chiếm 4%; từ 16-19 tuổi 1%; từ 20-29 tuổi 38%; từ 30- 39 tuổi 40%; từ 40-49 tuổi 16%, từ 50 tuổi trở lên 1%.
Độ tuổi từ 20 - 39 tuổi có tỷ lệ nhiễm cao nhất chiếm 78%. Tỷ lệ nhiễm theo giới tính nam chiếm 55,02%, nữ chiếm 44,68%, không rõ 0,30%.555 người nghiện ma túy trong đó người sử dụng thuốc phiện chiếm 15,1%; Heroin chiếm 78,4%; Ma túy tổng hợp chiếm 1,2%. Số lần sử dụng trong ngày từ 1 – 2 lần đối với người hút, hít; Còn lại tiêm chích từ 2 – 3 lần/ngày tỷ lệ nhiễm HIV/AIDS trong nhóm này là 26% Theo nghiên cứu IBBS năm 2013[32]. Số người nghiện chích ma túy đang tham gia vào chương trình điều trị bằng thuốc Methadone là 2.756 người tại các cơ sở điều trị trong toàn tỉnh.
Từ năm 2011, Điện Biên bắt đầu triển khai chương trình chăm sóc, hỗ trợ và điều trị cho người nhiễm HIV. Số bệnh nhân được tiếp cận điều trị với thuốc ARV ngày càng tăng, năm 2011 điều trị ARV cho 911 người, năm 2012 là 1.420 người, năm 2013 là 1.816 người [32], năm 2014 là 2. Hiện nay trên địa bàn toàn tỉnh đã triển khai 10/10 huyện, thị xã có phòng khám điều trị ARV và triển khai các dịch vụ điều trị tại xã, điều trị sớm không phụ thuộc vào số lượng tế bào CD4 cho bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS và đang điều trị cho 2.516 người hiện số bệnh nhân đang được điều trị trên tổng số bệnh nhân nhiễm HIV đang được quản lý chiến tỷ lệ là 75% [33], tháng 10/2015 Điện Biên triển khai Mục tiêu 90-90-90 phòng chống HIV/AIDS (90% số người nhiễm HIV tại cộng đồng biết được tình trạng nhiễm HIV của mình; 90% số người nhiễm HIV được điều trị ARV; 90% số người được điểu trị ARV có tải lượng vi rút ở ngưỡng ức chế) [9]. Nhận thức của cộng đồng về HIV/AIDS được cải thiện, số người tự nguyện đến tư vấn, xét nghiệm và đăng ký điều trị nhiễm trùng cơ hội, ARV ngày một tăng.
Chương trình từ khi triển khai thực hiện đã nhận được sự đồng thuận cao của cộng đồng và gia đình người nhiễm do hiệu quả điều trị mang lại. Tuy nhiên, công tác 8 điều trị còn gặp nhiều khó khăn do các cơ sở điều trị còn nằm tại các trung tâm huyện chưa bao phủ đến tuyến xã, thôn/bản, địa bàn giao thông đi lại khó khăn, (số xã triển khai cấp phát thuốc đang thực hiện theo mô hình 2.0 đạt 38/130 xã trên toàn tỉnh, trong giai đoạn 2015-2020 nguồn hỗ trợ của các tổ chức trong và ngoài nước cắt giảm, công tác phòng chống HIV/AIDS nói chung và cho Chương trình điều trị HIV/AIDS nói riêng trên địa bàn tỉnh còn hạn chế [8, 9]. Bản đồ các phòng khám tại tỉnh Điện Biên Tp. Điện Biên Phủ 10 1 8 2 9 7 4 6 3 5 Điện Biên Huyện Đông Điện Biên (1).
Trung tâm y tế Mường Nhé (6). Trung tâm y tế Mường Ảng (2). Trung tâm y tế Nậm Pồ (7). Trung tâm y tế Tuần Giáo (3).