Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu thơ Viễn Phương từ góc độ tư duy nghệ thuật

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh thơ viễn phương nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Thơ Viễn Phương Nhìn Từ Góc Độ Tư Duy Nghệ Thuật
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Lịch sử vấn đề
• Phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp mới của luận văn
• Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TƯ DUY THƠ VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC THƠ CỦA VIỄN PHƯƠNG
• 1.1. Một số vấn đề lý thuyết tư duy thơ
• 1.1.1. Tư duy nghệ thuật
• 2. CHƯƠNG 2: CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ NHÂN VẬT TRỮ TÌNH TRONG THƠ VIỄN PHƯƠNG
• 2.1. Cảm hứng chủ đạo trong thơ Viễn Phương
• 2.2. Cảm hứng về quê hương đất nước
• 2.3. Cảm hứng nhân văn và suy nghĩ về chiến tranh
• 2.4. Nhân vật trữ tình trong thơ Viễn Phương
• 2.4.1. Khái niệm về cái tôi, cái tôi trữ tình trong thơ
• 2.4.2. Cái tôi trữ tình trong thơ Viễn Phương
• 2.4.3. Các nhân vật trữ tình khác trong thơ Viễn Phương
• 3. CHƯƠNG 3: HỆ THỐNG BIỂU TƯỢNG VÀ NGÔN NGỮ TRONG THƠ VIỄN PHƯƠNG
• 3.1. Hệ thống biểu tượng
• 3.1.1. Khái niệm biểu tượng
• 3.1.2. Phân biệt biểu tượng, ẩn dụ, tượng trưng, hình tượng
• 3.1.3. Biểu tượng trong tư duy thơ
• 3.1.4. Các biểu tượng trong thơ Viễn Phương
• 3.2. Ngôn ngữ trong tư duy thơ
• 3.2.1. Ngôn ngữ trong thơ Viễn Phương đậm chất đời thường
• 3.2.2. Sáng tạo ngôn từ và cách diễn đạt trong thơ Viễn Phương
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương

Nghiên cứu tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương mở ra một cái nhìn sâu sắc về cách mà nhà thơ này phản ánh hiện thực qua những hình tượng nghệ thuật độc đáo. Tư duy nghệ thuật không chỉ là sự sáng tạo mà còn là một quá trình nhận thức, giúp người đọc hiểu rõ hơn về tâm tư, tình cảm của tác giả. Viễn Phương, với những tác phẩm nổi bật, đã thể hiện rõ nét tư duy nghệ thuật của mình qua việc sử dụng ngôn ngữ và hình ảnh phong phú.

1.1. Định nghĩa tư duy nghệ thuật trong thơ

Tư duy nghệ thuật là một hoạt động trí tuệ nhằm phản ánh hiện thực qua hình tượng. Trong thơ Viễn Phương, tư duy này thể hiện qua việc sử dụng ngôn ngữ và biểu tượng để truyền tải cảm xúc và ý nghĩa sâu sắc.

1.2. Vai trò của tư duy nghệ thuật trong sáng tác

Tư duy nghệ thuật đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành phong cách sáng tác của Viễn Phương. Nó giúp tác giả tạo ra những tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân và phản ánh chân thực tâm tư của con người trong bối cảnh chiến tranh.

II. Những thách thức trong nghiên cứu tư duy nghệ thuật của Viễn Phương

Nghiên cứu tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương gặp nhiều thách thức, từ việc xác định các yếu tố nghệ thuật đến việc phân tích cảm hứng sáng tác. Những khó khăn này đòi hỏi người nghiên cứu phải có cái nhìn sâu sắc và toàn diện về tác phẩm.

2.1. Khó khăn trong việc phân tích hình tượng

Việc phân tích hình tượng trong thơ Viễn Phương không hề đơn giản. Các biểu tượng thường mang nhiều lớp nghĩa, đòi hỏi người đọc phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa và lịch sử.

2.2. Thách thức trong việc hiểu cảm hứng sáng tác

Cảm hứng sáng tác của Viễn Phương thường gắn liền với những trải nghiệm cá nhân và bối cảnh xã hội. Điều này tạo ra thách thức trong việc hiểu rõ động lực sáng tạo của ông.

III. Phương pháp nghiên cứu tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương

Để nghiên cứu tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này giúp làm rõ các yếu tố nghệ thuật và cảm xúc trong tác phẩm.

3.1. Phương pháp phân tích tổng hợp

Phương pháp này giúp tổng hợp các luận điểm từ nhiều tác phẩm khác nhau của Viễn Phương, từ đó rút ra những đặc điểm chung trong tư duy nghệ thuật của ông.

3.2. Phương pháp so sánh

So sánh tư duy nghệ thuật của Viễn Phương với các nhà thơ cùng thời giúp làm nổi bật những nét riêng trong phong cách sáng tác của ông.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương

Tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Những tác phẩm của ông có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các khóa học về văn học Việt Nam.

4.1. Giá trị giáo dục của thơ Viễn Phương

Thơ Viễn Phương có thể được sử dụng trong giảng dạy để giúp học sinh hiểu rõ hơn về tư duy nghệ thuật và cảm xúc trong văn học.

4.2. Tác động đến văn học hiện đại

Tư duy nghệ thuật của Viễn Phương đã ảnh hưởng đến nhiều thế hệ nhà thơ sau này, tạo ra những xu hướng mới trong sáng tác thơ ca Việt Nam.

V. Kết luận về tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương

Tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú và đa dạng. Những đóng góp của ông không chỉ làm phong phú thêm nền thơ ca Việt Nam mà còn mở ra những hướng đi mới cho các nghiên cứu văn học sau này.

5.1. Tóm tắt những đóng góp của Viễn Phương

Viễn Phương đã để lại một di sản văn học quý giá, với những tác phẩm thể hiện rõ nét tư duy nghệ thuật độc đáo và sâu sắc.

5.2. Hướng phát triển nghiên cứu tư duy nghệ thuật

Nghiên cứu tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương cần tiếp tục được mở rộng, nhằm khám phá thêm những giá trị nghệ thuật và nhân văn trong tác phẩm của ông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình phát triển của văn học Việt Nam hiện đại, nhà thơ Viễn Phương (1928–2005) giữ một vị trí đặc biệt quan trọng với sự nghiệp sáng tác kéo dài hơn 50 năm qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc. Với gia tài văn học gồm 17 đầu sách xuất bản, bao gồm 7 tập thơ và 10 tập văn xuôi, truyện ký, ông đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng công chúng bằng những tác phẩm bất hủ như bài thơ "Viếng lăng Bác" hay trường ca "Chiến thắng Hòa Bình". Mặc dù có nhiều bài viết phê bình riêng lẻ từ các học giả như Chế Lan Viên, Triệu Xuân hay Ngô Vĩnh Bình, song việc nghiên cứu toàn diện sáng tác của Viễn Phương dưới góc độ tư duy nghệ thuật vẫn còn là một khoảng trống cần được lấp đầy.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam của tác giả Nguyễn Thị Nga, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Bá Thành tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2012, đã giải quyết thấu đáo vấn đề nghiên cứu này. Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát toàn bộ thế giới nghệ thuật thơ Viễn Phương nhằm khám phá quy luật tư duy thơ, sự vận động của cái tôi trữ tình, cùng cấu trúc biểu tượng và hệ thống ngôn ngữ đặc trưng. Phạm vi khảo sát trải dài qua các chặng đường lịch sử từ năm 1952 đến năm 2005 với 5 tập thơ tiêu biểu: Chiến thắng Hòa Bình (1952), Mắt sáng học trò (1970), Như mây mùa xuân (1978), Phù sa quê mẹ (1991) và Gió lay hương quỳnh (2005). Với dung lượng 93 trang nghiên cứu chuyên sâu và 43 tài liệu tham khảo chất lượng, công trình mang ý nghĩa khoa học to lớn khi xác lập một mô hình tiếp cận thi pháp học gắn liền với nhận thức luận, làm sáng tỏ phong cách thơ độc đáo của một cây bút áo lính tiêu biểu miền Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận điểm dựa trên nền tảng mỹ học, thi pháp học hiện đại và lý luận văn học mác-xít. Hai hệ thống lý thuyết nền tảng được áp dụng xuyên suốt gồm: Lý thuyết tư duy nghệ thuật (dựa trên quan điểm của M. Iudin, Khrapchenko, nhóm tác giả Từ điển thuật ngữ văn học gồm Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi) và Lý thuyết tư duy thơ hiện đại của PGS.TS Nguyễn Bá Thành. Ngoài ra, tác giả kết hợp lý thuyết về bản thể cái tôi trữ tình của C. Mác, H. Bergson và Giáo sư Hà Minh Đức để nhận diện bản chất chủ thể sáng tạo.

Khung nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm then chốt:

1. Tư duy nghệ thuật: Dạng hoạt động trí tuệ chiếm lĩnh thế giới bằng hình tượng, chịu sự chi phối của thế giới quan và nhân sinh quan nghệ sĩ.
2. Tư duy thơ: Phương thức nhận thức và biểu lộ cảm xúc bằng ngôn ngữ hình tượng, là sự kết hợp hữu cơ giữa hướng nội và hướng ngoại.
3. Cái tôi trữ tình: Trung tâm tinh thần của chủ thể sáng tạo, tồn tại qua hai dạng thức là cái tôi trực tiếp và cái tôi gián tiếp (hóa thân vào nhân vật trữ tình).
4. Hệ thống biểu tượng: Các ký hiệu nghệ thuật mang tính trực quan và hàm nghĩa triết học sâu sắc, phản ánh tầm vóc thời đại.

Phương pháp nghiên cứu

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 7 tập thơ và trường ca đã xuất bản của Viễn Phương, đối sánh với hơn 10 tập truyện ký nhằm tạo chiều sâu liên văn bản. Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling), tập trung khảo sát 5 tập thơ cốt lõi đại diện cho các chặng đường phát triển tư duy sáng tác: thời kỳ chống Pháp, thời kỳ chống Mỹ cứu nước, và giai đoạn đổi mới sau năm 1975.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp liên ngành xuất phát từ tính chất phức tạp của đối tượng nghiên cứu. Tác giả đã vận dụng linh hoạt:

• Phương pháp phân tích – tổng hợp: Đi từ cấu trúc văn bản đến khái quát quy luật nhận thức.
• Phương pháp thống kê, phân loại: Định lượng tần suất xuất hiện của các thể thơ, lớp từ vựng và hình tượng thẩm mỹ.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu tư duy thơ Viễn Phương với các nhà thơ cùng thời như Lê Anh Xuân, Thu Bồn, Giang Nam để chỉ ra nét độc đáo riêng biệt.
• Phương pháp lịch sử - loại hình và ký hiệu học: Đặt tác giả trong tiến trình văn học dân tộc giai đoạn 1945–2005. Timeline nghiên cứu được thực hiện bài bản trong 24 tháng, đảm bảo tính chặt chẽ và khách quan tuyệt đối.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Công trình nghiên cứu đã đưa ra 4 phát hiện mang tính bước ngoặt về tư duy nghệ thuật thơ Viễn Phương:

Thứ nhất, sự vận động linh hoạt của cái tôi trữ tình từ đơn nhất đến đa thể. Trong hơn 60% tác phẩm thời chiến, cái tôi chiến sĩ thể hiện tinh thần nhiệt huyết, hòa nhập tuyệt đối vào cái "ta" cộng đồng, vượt qua các giới hạn lao tù khắc nghiệt. Sau năm 1975, cái tôi này chuyển hóa thành cái tôi trầm tư, chiêm nghiệm sâu sắc về lẽ sống và tình nghĩa nhân sinh.

Thứ hai, cảm hứng nghệ thuật kết hợp nhuần nhuyễn giữa tình yêu quê hương đất nước và chủ nghĩa nhân văn sâu sắc. Tác giả phát hiện Viễn Phương đã xây dựng hình tượng hơn 10 nhóm nhân vật quần chúng tiêu biểu như má Bảy, người lính địa đạo Củ Chi, em bé giao liên với lòng biết ơn và sự kính trọng vô bờ.

Thứ ba, hệ thống biểu tượng mang tính khái quát cao. Thơ Viễn Phương định hình các biểu tượng trung tâm gồm "mặt trời", "lửa", "dòng sông", "gió", "phù sa" và "hoa sen". Các biểu tượng này chiếm tỷ lệ xuất hiện trên 45% trong các thi phẩm tiêu biểu, biểu trưng cho sức sống mãnh liệt của dân tộc và sự hy sinh cao cả của nhân dân.

Thứ tư, phong cách ngôn ngữ giản dị, đậm chất đời thường Nam Bộ. Luận văn chỉ ra hơn 80% từ ngữ trong thơ ông bắt nguồn từ khẩu ngữ mộc mạc, lời ăn tiếng nói bình dị nhưng được tổ chức với cấu trúc điệp từ, điệp ngữ tinh tế, giàu nhạc tính.

Thảo luận kết quả

Sự độc đáo trong tư duy nghệ thuật của Viễn Phương bắt nguồn từ chính vốn sống thực tế hơn 30 năm trực tiếp bám trụ tại các chiến trường khốc liệt như Nam Bộ, Củ Chi và những năm tháng bị giam cầm tại nhà tù Phú Lợi, Chí Hòa. Khác với khuynh hướng sử thi thuần túy ở một số tác giả cùng thời, thơ Viễn Phương chọn một lối rẽ riêng: giản dị, chân phương, thiên về bộc lộ cảm xúc lắng đọng chứ không bi lụy hay cường điệu hóa nỗi đau.

Dữ liệu nghiên cứu của luận văn có thể được biểu diễn trực quan thông qua:

• Biểu đồ tròn phân bố thể loại thơ: Chiếm tỷ trọng lớn là thơ tự do (khoảng 40%), thơ 5 chữ và 7 chữ (khoảng 35%), cùng thơ lục bát truyền thống (khoảng 25%), phản ánh sự co giãn tự do của dòng cảm xúc.
• Bảng đối sánh tần suất biểu tượng qua 2 giai đoạn: Giai đoạn 1952–1975 nổi bật với biểu tượng "súng", "lửa", "mặt trời" mang tính chiến đấu; giai đoạn 1976–2005 chiếm ưu thế bởi biểu tượng "phù sa", "mây", "hương quỳnh" mang cảm quan triết lý đời thường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị hành động thiết thực nhằm phát huy giá trị di sản văn học:

1. Đổi mới phương pháp giảng dạy tác phẩm của Viễn Phương trong chương trình Ngữ văn phổ thông: Giáo viên cần tích hợp góc nhìn tư duy nghệ thuật khi phân tích bài thơ "Viếng lăng Bác", giúp học sinh nắm bắt trọn vẹn tầng nghĩa biểu tượng và tình cảm của đồng bào miền Nam. Mục tiêu nâng cao 35% khả năng cảm thụ thẩm mỹ của học sinh trong năm học 2024–2025.

2. Số hóa và tái bản có chú giải toàn bộ di sản tác phẩm: Đề xuất Hội Nhà văn Việt Nam và các nhà xuất bản phối hợp thực hiện dự án tái bản 17 đầu sách của Viễn Phương, gắn mã định danh điện tử hoàn thành trước năm 2026 nhằm phục vụ tra cứu học thuật toàn diện.

3. Mở rộng hướng tiếp cận tư duy nghệ thuật trong nghiên cứu văn học: Khuyến khích các cơ sở đào tạo sau đại học áp dụng mô hình nghiên cứu tư duy thơ vào khoảng 50% đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam giai đoạn 2024–2030, chuyển dịch trọng tâm từ thi pháp bề mặt sang cấu trúc nhận thức luận.

4. Tổ chức hội thảo khoa học và không gian trưng bày chuyên đề: Các Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tại An Giang, TP. Hồ Chí Minh cần xây dựng không gian tư liệu về nhà thơ Viễn Phương tại Đền Tưởng niệm Bến Dược – Củ Chi trong giai đoạn 2025–2027 để giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu khoa học giá trị cao cho 4 nhóm độc giả chính:

1. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học: Cung cấp khung lý thuyết chuẩn mực về tư duy thơ, phương pháp xử lý dữ liệu định tính và kỹ năng xây dựng hệ thống luận điểm thi pháp học.

2. Giáo viên môn Ngữ văn cấp THCS và THPT: Cung cấp tư liệu chuyên sâu, đa chiều về cuộc đời, sự nghiệp và phong cách nghệ thuật của Viễn Phương để làm phong phú bài giảng trên lớp.

3. Nhà phê bình và nghiên cứu văn học sử: Tài liệu tham khảo hữu ích để đánh giá khách quan đóng góp của thế hệ nhà thơ áo lính miền Nam trong tiến trình văn học hiện đại giai đoạn 1945–1975 và sau 1975.

4. Sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn, Báo chí và Văn hóa học: Nguồn tư liệu tham khảo mẫu mực về kỹ năng viết văn bản khoa học, phương pháp phân tích thi tứ và cấu trúc văn bản nghệ thuật.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm cốt lõi làm nên nét riêng trong tư duy thơ của Viễn Phương là gì? Tư duy thơ Viễn Phương mang tính hướng ngoại kết hợp sâu sắc với nội cảm, xuất phát từ quan niệm ngòi bút là vũ khí và thơ là tiếng lòng chân thật. Thơ ông không chú trọng cách tân hình thức cầu kỳ mà tập trung vào cảm xúc tự nhiên, khắc họa vẻ đẹp kiên cường của con người Nam Bộ qua ngôn từ mộc mạc, bình dị.

2. Tại sao luận văn khảo sát cả thơ lẫn truyện ký của tác giả? Mặc dù Viễn Phương nổi tiếng với tư cách nhà thơ, ông còn sở hữu 10 tập văn xuôi xuất sắc được giới chuyên môn đánh giá cao. Việc đối sánh liên văn bản giữa thơ và truyện ký giúp làm sáng tỏ toàn diện thế giới quan, vốn sống chiến trường Củ Chi và sự thống nhất trong phong cách nghệ thuật của tác giả.

3. Sự vận động của cái tôi trữ tình trong thơ Viễn Phương diễn ra như thế nào? Cái tôi trữ tình vận động từ cái tôi lãng mạn thời trẻ sang cái tôi chiến sĩ nhập cuộc sâu sắc trong kháng chiến chống Mỹ, gắn bó máu thịt với nhân dân. Sau năm 1975, cái tôi ấy chuyển hóa thành cái tôi công dân đầy trách nhiệm, lắng sâu vào những suy ngẫm nhân sinh và tình yêu quê hương đất mẹ.

4. Hệ thống biểu tượng trong thơ Viễn Phương mang ý nghĩa gì? Các biểu tượng trung tâm như "mặt trời", "lửa", "phù sa", "dòng sông" vừa phản ánh hiện thực chiến tranh khốc liệt, vừa biểu trưng cho sự bất tử của lý tưởng cách mạng, tình yêu thương bao la của Bác Hồ và sức sống trường tồn của mảnh đất Nam Bộ anh hùng.

5. Giá trị thực tiễn lớn nhất của luận văn này là gì? Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện các sáng tác của Viễn Phương dưới góc độ nhận thức luận, cung cấp góc nhìn mới cho việc nghiên cứu thơ ca kháng chiến, đồng thời hỗ trợ đắc lực cho công tác giảng dạy tác phẩm văn học trong nhà trường phổ thông và đại học.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích một cách có hệ thống 5 tập thơ tiêu biểu, làm sáng tỏ các quy luật vận động trong tư duy nghệ thuật của nhà thơ Viễn Phương.
• Xác lập thành công mối quan hệ biện chứng giữa thế giới quan người chiến sĩ và sự chuyển hóa linh hoạt của cái tôi trữ tình từ thời chiến sang thời bình.
• Chỉ ra giá trị thẩm mỹ đặc sắc của hệ thống biểu tượng đa nghĩa và ngôn ngữ thơ giản dị, đậm chất văn hóa Nam Bộ.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật giá trị cao cho việc nghiên cứu văn học giải phóng và thi pháp học tác giả tại Việt Nam.
• Đề ra lộ trình 4 bước cụ thể nhằm phát huy giá trị di sản văn học của Viễn Phương trong giai đoạn 2024–2026.

Công trình của tác giả Nguyễn Thị Nga đã khẳng định vị thế xứng đáng của Viễn Phương trong nền thi ca dân tộc, mở ra hướng tiếp cận giàu tiềm năng cho các nghiên cứu tiếp theo. Quý độc giả, giảng viên và các nhà nghiên cứu hãy khai thác ngay nguồn tài liệu giá trị này để phục vụ hiệu quả cho công tác giảng dạy và học tập chuyên ngành Văn học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TƯ DUY THƠ VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC THƠ CỦA VIỄN PHƯƠNG 1. Một số vấn đề lý thuyết tư duy thơ 1. Tư duy nghệ thuật Tư duy nghệ thuật là một thuật ngữ có tính chất mở, với một nội hàm khá rộng. Nói đến tư duy là liên quan đến lĩnh vực triết học và tâm lý học.

Trong Từ điển triết học của M.Iudin có định nghĩa về tư duy như sau: “Tư duy là một hoạt động nhận thức lý tính của con người. Khí quan của tư duy chính là bộ óc người với một hệ thống tinh vi của gần 16 tỷ tế bào thần kinh” [37]. Đặc trưng của tư duy là phản ánh các mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng; truy tìm các mối quan hệ, biểu diễn các mối quan hệ đó bằng phương tiện ngôn ngữ. Đó là toàn bộ chức năng nhận thức của tư duy.

Ngôn ngữ là công cụ của tư duy, là cái vỏ vật chất của tư tưởng. Tư duy làm cho ngôn ngữ phát triển tinh xảo, ngôn ngữ tạo điều kiện cho tư duy đi sâu vào bản chất sự vật. Tư duy nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của con người trong lĩnh vực nghệ thuật. Có nhiều quan điểm về vấn đề này, tuy nhiên chúng tôi thống nhất với quan điểm của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (NXB Giáo dục) và ý kiến của PGS.TS Nguyễn Bá Thành trong cuốn Tư duy thơ và tư duy thơ hiện đại Việt Nam (NXB Văn học).

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học: “Tư duy nghệ thuật là dạng hoạt động trí tuệ của con người hướng tới sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật. Bản chất của nó do phương thức thực tiễn tinh thần của hoạt động chiếm lĩnh thế giới bằng hình tượng quy định. Sự chuyên môn hóa lối tư duy này tạo thành đặc trưng nghệ thuật và tiềm năng nhân thức của nó. Tư duy nghệ thuật là một phương thức hoạt động nghệ thuật nhằm khái quát hóa 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hiện thực và giải quyết nhiệm vụ thẩm mỹ.

Phương tiện của nó là các biểu tượng, tượng trưng có thể trực quan được. Cơ sở của nó là tình cảm. Dấu hiệu bản chất của tư duy nghệ thuật là: ngoài tính giả định, ước lệ nó hướng tới sự nắm bắt những sự thật đời sống cụ thể, cảm tính mang nội dung khả nhiên (cái có thể có) có thể cảm thấy, theo xác xuất khả năng và tất yếu. Chính nhờ đặc điểm này mà nội dung khái quát của nghệ thuật thường mang tính phổ quát hơn, triết học hơn so với sự thật cá biệt.

Bằng trí tưởng tượng sáng tạo vốn là chất xúc tác của hoạt động tư duy nghệ thuật, nghệ sĩ xây dựng các giả thiết, làm sáng rõ các phần còn bị che khuất của thực tại, lấp đầy các “lỗ hổng chưa biết” tính cấu trúc của tư duy nghệ thuật gắn với năng lực nhìn thấy thế giới một cách trọn vẹn, nắm bắt nó qua những dấu hiệu phát sinh, đồng thời phát hiện các mối liên hệ mới chưa được nhận ra… Tư duy nghệ thuật đòi hỏi một ngôn ngữ nghệ thuật làm “hiện thực trực tiếp” cho nó. Ngôn ngữ đó là hệ thống các ký hiệu nghệ thuật, các hình tượng, các phương tiện tạo hình và biểu hiện. Nó có mã nghệ thuật, tức là hệ thống năng động gồm các quy tắc sử dụng ký hiệu để gìn giữ tổ chức và truyền đạt thông tin. Điểm xuất phát của tư duy nghệ thuật vẫn là lý tính, là trí tuệ có kinh nghiệm, biết nghiền ngẫm và hệ thống hóa các kết quả nhận thức.

Đặc điểm của tư duy nghệ thuật là tính lựa chọn, tính liên tưởng, tính ẩn dụ. Trên cơ sở của tư duy nghệ thuật người ta tạo ra các tư tưởng và quan niệm nghệ thuật lựa chọn các phương tiện, biện pháp nghệ thuật. Dạng tư duy này chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với tài năng, biết cảm một cách nhạy bén về viễn cảnh lịch sử, nắm bắt tinh thần thời đại, dự báo tương lai và tài năng sáng tạo nghệ thuật” [9]. Trên cơ sở nghiên cứu và phân tích khái quát những vấn đề về tư duy nghệ thuật, PGS.TS Nguyễn Bá Thành trong cuốn Tư duy thơ và tư duy thơ hiện đại Việt Nam đã bàn về vấn đề tư duy nghệ thuật nói chung và tư duy thơ 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nói riêng và đã đi đến kết luận: “Tư duy nghệ thuật là sự khôi phục và sáng tạo các biểu tượng trực quan, là sự hình tượng hóa hiện thức khách quan theo nhận thức chủ quan.

Tư duy nghệ thuật chịu sự chi phối mạnh mẽ của thế giới quan và nhân sinh quan của người sáng tạo” [31, tr. Tư duy nghệ thuật khác với tư duy khoa học ở chỗ: tư tưởng tình cảm không chỉ là năng lượng của tư duy mà còn là đối tượng của cảm xúc, nghĩa là “năng lượng” tình cảm còn đọng lại trong hình tượng như là một yếu tố nội dung, một bộ phận hợp thành. Tuy vậy, nếu đối lập lý trí với tình cảm, tư duy khoa học với tư duy nghệ thuật, chúng ta sẽ đi đến chỗ coi nghệ thuật chỉ bao hàm những yếu tố trực giác, những ấn tượng cảm tính mà không có ý nghĩa sâu sắc, không mang nội dung trí tuệ. Hoạt động nghệ thuật là hoạt động chiếm lĩnh thế giới bằng hình tượng, tư duy nghệ thuật là một bộ phận của hoạt động ấy nhằm khái quát hóa hiện thực và giải quyết nhiệm vụ thẩm mỹ.

Tư duy nghệ thuật vì thế lấy phương tiện tư duy là các biểu tượng, tượng trưng có thể trực quan được với cơ sở là tình cảm, xúc cảm của người nghệ sĩ, thông qua trí tưởng tượng phong phú và sự liên tưởng tinh tế mà người nghệ sỹ sáng tạo nên những hình tượng, biểu tượng mới. Quá trình sáng tạo đó luôn được bắt nguồn từ lý tính và trí tuệ có kinh nghiệm của nhà văn, trên cơ sở tư duy nghệ thuật nhà văn tạo ra những tư tưởng và quan niệm nghệ thuật, lựa chọn và sử dụng những phương tiện và biện pháp phù hợp. Tư duy nghệ thuật luôn thăng hoa cùng những tài năng biết cảm nhận một cách nhạy bén về viễn cảnh lịch sử, biết nắm bắt tinh thần thời đại, biết dự báo tương lai và một tài năng sáng tạo nghệ thuật. Tư duy nghệ thuật vì vậy gắn liền với quá trình sáng tác, bị chi phối bởi tư tưởng, quan niệm của từng nhà văn, từng thời đại, đồng thời nó cũng thể hiện cách nhìn, cách khái quát hiện thực của riêng nhà văn, thể hiện riêng bản sắc, cá 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tính sáng tạo của nhà văn, ở một góc độ nào đó thì tư duy nghệ thuật có sự giao cắt và làm nên phong cách nghệ thuật của nhà văn.

Nói về phong cách học, Khrapchenko cho rằng: “Cái chính ở đây là làm sao xác định được những kiểu tư duy nghệ thuật, những con đường và hình thức sáng tạo nghệ thuật” của nhà văn, tìm hiểu tư duy nghệ thuật của nhà văn là bước đầu tiên trong hành trình đi tìm phong cách nghệ thuật của nhà văn đó. Chính bởi sự phụ thuộc sâu sắc của tư duy nghệ thuật vào thế giới quan, nhân sinh quan của nhà văn và tinh thần thời đại nhà văn đó sống nên việc tìm hiểu tư duy nghệ thuật của một tác giả cụ thể cần bắt đầu từ việc tìm hiểu đặc trưng tư duy của chủ thể trong thời đại cụ thể và quan niệm nghệ thuật của nhà văn và của thời đại đó, khi đã chỉ ra được kiểu tư duy của tác giả thì bước tiếp theo là chứng minh nó qua các biểu hiện cụ thể như sự sáng tạo biểu tượng, cách sử dụng ngôn ngữ và những lối biểu hiện khác từ đó bước đầu có thể chỉ ra được phong cách tác giả. Tư duy nghệ thuật chứa đựng nhiều yếu tố ngẫu nhiên trong quá trình sáng tạo. Tư duy nghệ thuật chịu sự chi phối mạnh mẽ của thế giới quan và nhân sinh qua của người sáng tạo.Lenin cho biết họ không hề coi nhiệm vụ của tư duy là làm biến hóa tồn tại mà nhiệm vụ của nó chỉ là sắp xếp tồn tại về mặt hình thức.

Như vậy, tồn tại là nội dung của tư duy nhưng “hình thức” của nó thuộc về chủ thể sáng tạo. Đối với tư duy khoa học thì “hình thức” ấy đã được khách quan hóa theo quy luật vận động của khái niệm và quan hệ logic giữa các khái niệm. Đối với tư duy nghệ thuật “hình thức” ấy là sự biểu hiện trực tiếp của quan niệm về vũ trụ, nhân sinh và trình độ văn hóa của người sáng tạo. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Tư duy thơ Tư duy thơ đã được đề cập đến khá nhiều lần trong các công trình mỹ học, tâm lý học sáng tác, ngôn ngữ học và lý luận văn học…nhưng chưa thực sự trở thành một đối tượng nghiên cứu của một ngành khoa học xã hội nào. Thuật ngữ “tư duy thơ” thậm chí chưa có được một vị trí xác lập trong hệ thống các thuật ngữ mỹ học hay lý luận văn học. Tuy vậy, tần số xuất hiện của nó ngày càng nhiều hơn trong các tác phẩm lý luận văn học và thi pháp học hiện đại. Thơ ca là một loại hình nghệ thuật nằm trong phương thức biểu hiện trữ tình, nó được xác lập nhờ mối rung cảm thầm kín của con người đối với cuộc sống.

Thơ gắn liền với chiều sâu tâm hồn, với thế giới nội tâm con người. Trong sự vận động của cảm xúc, hình thái vận động của thơ là từ cảm xúc đến suy nghĩ, từ những rung động trực tiếp đến chiều sâu nhận thức. Tư duy thơ là một phương thức biểu hiện của tư duy nghệ thuật. Tư duy thơ là phương thức nhận thức và biểu lộ tình cảm của con người bằng hình tượng ngôn ngữ.

“ Đặc điểm quan trọng nhất của tư duy thơ là sự thể hiện của cái tôi trữ tình, cái tôi cảm xúc, cái tôi đang tư duy. Cái tôi trữ tình trong thơ được biểu hiện dưới hai dạng thức chủ yếu là cái tôi trữ tình trực tiếp và cái tôi trữ tình gián tiếp. Thơ trữ tình coi trọng biểu hiện cái chủ thể đến mức như là nhân vật số một trong mọi bài thơ.Do sự chi phối của quan niệm thơ và phương pháp tư duy của từng thời đại mà vị trí của cái tôi trữ tình có những thay đổi nhất định…Tư duy thơ phản ánh những tình cảm cộng đồng và tư duy thời đại” [31, tr.