Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TỔ CHỨC XÊMINA TRONG ĐÀO TẠO GIÁO VIÊN TIỂU HỌC 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Hướng nghiên cứu xây dựng và phát triển hệ thống lý thuyết về xêmina Trong nhiều thập niên qua, nhiều nhà giáo dục trên thế giới đều tập trung nghiên cứu nhằm tìm ra các phương pháp và HTTCDH nhằm phát huy vai trò tích cực, chủ động, độc lập, sáng tạo, khả năng tìm tòi của người học. Trong đó, HTTCDH xêmina được chú ý nghiên cứu bởi đây là một trong những HTTCDH phát huy tính tích cực nhận thức của người học, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và phát triển NLNN cho người học.
Hệ thống lí thuyết về xêmina đã được các nhà giáo dục nghiên cứu và đã chỉ ra được những đặc trưng, chức năng, ý nghĩa và phân loại xêmina,. giúp cho lí luận về xêmina tương đối hoàn thiện. Có thể kể đến những nghiên cứu của E. Ackhanghenxki và Rebecca Taylor.
Có thể điểm qua một số nghiên cứu sau đây: Geoffrey Petty cho rằng “Xêmina không phải là một hình thức thảo luận mang tính chất tổng quát rộng rãi, không cần GV tham gia mà là một dịp tốt để cá nhân SV nêu các thắc mắc, khó khăn của mình hay đặt ra những câu hỏi nhằm hiểu sâu sắc về kiến thức” [55]. Maheswari Jaikumar quan niệm “Xêmina được hiểu đơn giản là một nhóm người tập hợp lại để cùng nhau thảo luận và học tập về các chủ đề cụ thể” [102]. Nhìn nhận ở góc độ vĩ mô hơn, xêmina được quan niệm là một hình thức tổ chức lớp học mà nó sử dụng phương pháp tiếp cận khoa học để phân tích một số vấn đề được lựa chọn nghiên cứu. Theo Kate Morss và Rowena Murray (2005) “Xêmina được quan niệm là buổi trao đổi học thuật của SV, trong đó SV ngồi quanh một bàn tròn, trình bày các nội dung liên quan đến chủ đề nghiên cứu được giao; những SV khác ngồi lắng nghe và trao đổi bằng những câu hỏi đối với bài trình bày” [82].
Vai trò của HTTCDH xêmina được thể hiện qua các nghiên cứu của S. Ackhanghenxki (1979), trong đó SV đóng vai trò quyết định và đảm bảo cho sự thành công của việc DH với vai trò định hướng, tiếp cận và tiến hành thảo luận. Trong việc tổ chức xêmina đòi hỏi SV như một nhà khoa học tích cực, chuẩn bị và tham gia vào cuộc tranh luận khoa học, phải bảo vệ ý kiến của mình trong quá trình tranh luận [1]. 8 Mặc dù, đã được nghiên cứu khá sớm nhưng hình thức xêmina vẫn chưa được sự quan tâm đầy đủ và phù hợp với tầm quan trọng cũng như giá trị của hình thức dạy học này.
Vì vậy, hệ thống lí thuyết của hình thức xêmina cần được nghiên cứu thêm cho sát với đặc điểm của quá trình DH hiện đại. Hướng nghiên cứu ứng dụng xêmina trong quá trình dạy học môn học Những nghiên cứu về ứng dụng hình thức xêmina trong DH đã được chú ý từ thời Hy Lạp và La Mã cổ đại. Trong các nhà nghiên cứu về HTTCDH xêmina thì Socrate (468 - 400 TCN) quan niệm rằng chân lý có sẵn trong mọi người, vấn đề là mọi người có phát hiện ra chân lý đó hay không? Cách dạy của Socrate còn gọi là “thuật đỡ đẻ”, ông cho rằng người thầy như cô hộ sinh giúp cho học trò của mình “sinh hạ” được những chân lý vốn tiềm ẩn, vốn được “mang thai” trong trí óc. Ở đây việc thông báo tri thức cho người học được kết hợp với việc tranh luận, bình luận và tổng kết của người dạy.
Vì vậy, người học không thực sự chủ động mà còn lệ thuộc nhiều vào người dạy cũng như việc chịu ảnh hưởng lớn bởi quan điểm của người dạy. Vì vậy, dù đó là quan điểm rất tiến bộ trong DH tại thời điểm ấy nhưng vẫn chịu ảnh hưởng của triết lý DH đương thời. Sang thế kỉ XVII, các trường ĐH ở phương Tây và đến thế kỉ XIX các trường ĐH ở Nga đến việc nghiên cứu và ứng dụng hình thức xêmina trong giảng dạy các bộ môn nhân văn nhằm mở rộng tầm hiểu biết của SV ngoài các bài giảng [4]. Trong nghiên cứu của hai tác giả Cathy Bonus Lalli và Stephanie Feger [80], nghiên cứu đã đề cao sự tương tác của xêmina.
Hai tác giả thấy rõ rằng khi học tập bằng xêmina thì sự giao lưu giữa người dạy - người học và người học - người học là rất lớn. Thông qua đó, khả năng của người học không ngừng được nâng cao và làm giàu thêm tiềm năng của họ. Thông qua xêmina, người học có cơ hội nắm bắt được nhiều thông tin từ những người tham gia và hiểu được vấn đề một cách rõ ràng hơn. Tác giả cũng chú trọng đến các kỹ thuật tổ chức xêmina và việc chia sẻ thông tin qua mạng Internet [47] Ở Việt Nam, xêmina ở ĐH đã được đề cập tương đối nhiều trong các nghiên cứu của các nhà khoa học: Trần Bá Hoành, Lưu Xuân Mới, Nguyễn Cảnh Toàn, Lê Khánh Bằng, Nguyễn Văn Hộ, Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức, Nguyễn Thị Bích Liên, Thái Duy Tuyên, Phan Trọng Ngọ.
Các nghiên cứu trong nước chủ yếu tập trung vào việc đưa ra quan niệm, vai trò, phân loại, quy trình tổ chức và đặc trưng của xêmina: Về định nghĩa xêmina, công trình nghiên cứu của các tác giả Lê Khánh Bằng, Trần Bá Hoành, Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức và Nguyễn Thị Bích Liên đều thống nhất coi “Xêmina là một trong những hình thức tổ chức dạy học cơ bản ở bậc đại học, trong đó SV thảo luận các vấn đề khoa học đã tự tìm hiểu theo sự hướng dẫn cụ thể của GV, người rất am hiểu lĩnh vực các vấn đề khoa học đó” [4], [27], 9 [29], [50]. Quan điểm này đã nhấn mạnh đến tính chất học tập theo định hướng nghiên cứu, khám phá song chưa thể hiện được khả năng học tập có tính chất độc lập của SV cũng như đặc trưng cá biệt hóa trong xêmina. Xêmina có vai trò quan trọng đối với quá trình phát triển NLNN của SV. Tác giả Trần Bá Hoành (2002) đề cao vai trò quan trọng của xêmina đối với việc tập dượt nghiên cứu tài liệu một cách khoa học và việc đổi mới xêmina được xác định là “Dạy cho SV suy nghĩ như những nhà khoa học đã làm ra những tri thức mới cho nhân loại, làm cho xêmina trở thành những buổi thảo luận phát triển”[26].
Tác giả Phan Trọng Ngọ (2005) đã phát triển một số lí thuyết về xêmina của Geoffrey Petty xem “Xêmina là hình thức học tập tạo cơ hội để người học trực tiếp làm việc với đối tượng học tập, diễn đạt sự hiểu biết và ý tưởng của mình về chủ đề được giao. Xêmina là sự hội tụ và tổng hợp khá nhiều kỹ thuật dạy học có hiệu quả cao” [61]. Trong quá trình DH đại học đòi hỏi phải đa dạng hóa các HTTCDH nhằm tối ưu hóa hiệu quả DH. Đặc biệt, hiện nay đa số các trường ĐH ở nước ta đã chuyển đổi từ ĐT theo niên chế sang ĐT theo học chế tín chỉ.
Với CTĐT này thời gian dành cho người học tự học, tự nghiên cứu được tăng cường. Chính vì thế, sử dụng xêmina trong DH là một lựa chọn hợp lí cho cả GV và SV. Tác giả Nguyễn Ngọc Bảo (1981) nghiên cứu: “Hình thức xêmine trong quá trình dạy học ở đại học” [2] đã chỉ ra rất cụ thể vị trí, vai trò quan trọng của hình thức xêmina trong DH đại học. Ông cũng đã vạch ra những cách thức tiến hành và tổ chức xêmina với cấu trúc 6 giai đoạn cho hai tiết xêmina.
Hai tác giả Đặng Vũ Hoạt và Hà Thị Đức (1996) đã trình bày một cách cụ thể về chức năng và đặc trưng cơ bản của hình thức xêmina [29]. Tuy nhiên, đây là những lý luận cơ bản nhất của HTTCDH này nhằm ứng dụng đối với tất cả các môn học ở ĐH. Những nội dung cơ bản của hình thức xêmina trong tài liệu này là cơ sở để hướng dẫn GV, SV khi tổ chức DH bằng xêmina. Tác giả Nguyễn Văn Hộ (2002) cho rằng xêmina là hình thức mang lại ý nghĩa nhận thức, giáo dục và kiểm tra rất lớn, nó tạo điều kiện củng cố, mở rộng và đào sâu tri thức cho SV [32].
Tác giả Phan Trọng Ngọ (2005) coi việc tổ chức xêmina là tạo cơ hội để SV trực tiếp làm việc với đối tượng học tập, tạo cơ hội để người học diễn đạt sự hiểu biết và ý tưởng của mình về chủ đề được giao [59]. Do đó, kết quả của quá trình tổ chức xêmina cũng chính là kết quả sự học thực thụ của người học. Tác giả cho rằng, tổ chức xêmina là sự hội tụ và tổng hợp khá nhiều kỹ thuật DH có hiệu quả cao; do đó, đây là HTTCDH chủ yếu dành cho người lớn. Tác giả Nguyễn Văn Hoan (2006) trong nghiên cứu “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng xêmina trong DH môn giáo dục học ở trường ĐHSP Đà Nẵng” [25] đã đề xuất 5 biện pháp nhằm tổ chức xêmina môn Giáo dục học đạt hiệu quả cao và tạo điều kiện cho GV sử dụng xêmina như một hình thức cơ bản trong DH ở đại học.
Tuy nhiên, các biện 10 pháp đưa ra mang tính định hướng, chưa thật sự cụ thể để vận dụng theo hướng phát triển NLNN cho SV. Tác giả Đỗ Thị Châu (2008) cũng đưa ra một số biện pháp đổi mới tổ chức xêmina theo phương pháp tình huống trong DH môn Tâm lí học ở trường ĐH [10]. Các công trình kể trên là những cơ sở quan trọng để tác giả kế thừa, đi sâu nghiên cứu nhằm vận dụng tổ chức xêmina trong DH học phần PPDH để góp phần phát triển NLNN cho SV, đáp ứng được yêu cầu của đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay. Những nghiên cứu về tổ chức xêmina theo hướng phát triển năng lực trong đào tạo giáo viên Hình thức xêmina đã xuất hiện từ lâu trong DH và được xem là một trong những HTTCDH cơ bản ở ĐH.
Do những đặc trưng của xêmina nên HTTCDH này được đánh giá có nhiều tác dụng đối với việc phát triển NLNN nói chung, năng lực DH nói riêng cho SV. Các công trình nghiên cứu về xêmina được đề cập chủ yếu về quan niệm và phương pháp tổ chức xêmina trong đào tạo GV ở trường ĐHSP. Tác giả Phan Thiều (1996) khi nghiên cứu vấn đề “Phương pháp xêmina trong việc nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên ở các trường ĐHSP” [68] đã chỉ ra được những điều kiện đảm bảo cho quá trình tổ chức xêmina đạt hiệu quả, nhấn mạnh vai trò của xêmina trong công tác ĐT giáo viên ở các trường ĐHSP.
