phần Mở đầu và Kết luận, phần Nội dung luận văn được chúng tôi chia làm ba chương : Chƣơng 1: Lý thuyết trò chơi trong văn học Chƣơng 2: Những biểu hiện của tính chất trò chơi trong tiểu thuyết đƣơng đại Việt Nam Chƣơng 3: Tính chất trò chơi trong tiểu thuyết đƣơng đại Việt Nam - Một số phƣơng diện nghệ thuật tiêu biểu 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1 LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI TRONG VĂN HỌC 1. Trò chơi, sự chơi và lý thuyết trò chơi trong văn học 1. Trò chơi và sự chơi 1. Bản chất của trò chơi (game) và sự chơi (play) Lịch sử xã hội loài người bắt đầu từ xã hội nguyên thuỷ, trải qua nhiều thời kỳ phát triển khác nhau có lẽ luôn có sự đồng hành của trò chơi trong cuộc sống.
Trò chơi (game) và sự chơi (play) là hành vi của đời sống con người nhằm mục đích giải trí, tiêu khiển. Theo các học giả phương Tây thì ở thời kỳ Hy Lạp cổ đại, trò chơi là “một phần trong đời sống giải trí của cộng đồng”. Nó có thể nằm trong hình thức những cuộc thi đấu thể thao như những cuộc so tài trí, thể lực, sức mạnh hợp lệ hay có khi nó có trong các nghi thức thuộc về tôn giáo, liên quan tới trình diễn sân khấu… , thậm chí trò chơi còn diễn ra trong các cuộc tranh luận giữa các học giả lúc bấy giờ v.v… Dù thuộc về hình thức nào thì bản chất cơ bản của trò chơi và sự chơi vẫn là nhằm giải trí, đem lại thú tiêu khiển trong đời sống hằng ngày của con người. Trong luận án tiến sỹ “Lý thuyết trò chơi và một số hiện tương thơ Việt Nam đương đại”, tác giả Trần Ngọc Hiếu lại nâng bản chất, ý nghĩa của trò chơi lên một mức độ khác khi cho rằng “trò chơi không đơn thuần là một hoạt động cơ bản của con người mà nó còn trở thành nguyên mẫu của các mô hình tổ chức đời sống, các hình thái ý thức về thế giới và về chính mình”.
Theo tác giả thì trò chơi dường như là một khái niệm mở, tuy nó là một hiện tượng phổ biến, dễ nhận diện và mô tả nhưng lại là một khái niệm rất mơ hồ, biến động 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về nghĩa. Việc cắt nghĩa khái niệm trò chơi không thể dùng một câu mà có thể khái quát được toàn bộ ý nghĩa của nó. Trò chơi hiểu một cách nôm na chính là một cách sáng tạo ra mô hình thế giới mới có không gian, thời gian riêng chi phối người chơi trong những quy tắc, luật lệ chặt chẽ nhất thời. Tất nhiên mô hình thế giới mới này có sự độc lập với thực tại song cũng không hoàn toàn thoát li khỏi thế giới có sẵn vì vậy bản chất của trò chơi có tính lưỡng diện, vừa nghiêm túc vừa phi nghiêm túc, vừa quy tắc lại vừa phóng khoáng, tự do như Hegel đã từng viết: “Trò chơi là sự thăng hoa nhất và nghiêm túc nhất”.
Về cơ bản, trò chơi hay sự chơi theo chúng tôi có thể bao gồm các thành tố, đó là: người chơi (đi kèm là luật chơi), thế giới chơi và đối tượng được chơi. Trong các thành tố kể trên thì người chơi nắm vai trò quan trọng vì người chơi điều hành, tổ chức, đưa ra luật lệ, phương thức chơi và đơn giản hơn là bởi trò chơi vốn là hành vi của chủ thể con người. Người chơi tham gia vào cuộc chơi có khi chỉ cần có một người là đủ song phần nhiều vẫn cần ít nhất từ hai người trở lên. Về cơ bản, trò chơi thường xuất hiện do có sự “tương tác” của hai hay nhiều đối tượng.
Trò chơi và sự chơi luôn luôn diễn ra trong một không gian, thời gian cụ thể nào đó mà chúng tôi gọi đó là thế giới chơi (play world). Thành tố cuối cùng là đối tượng được chơi có khi được nhận biết như một thực thể có khi lại rất trừu tượng. Chẳng hạn như trong các cuộc so tài thể thao cổ đại thì đối tượng được chơi có thể là một cái gậy, một hòn đá v.v… còn trong các cuộc tranh luận của các học giả thì đối tượng được chơi ở đây chính là ngôn ngữ. Liên quan đến thành tố quan trọng nhất là người chơi thì trò chơi và sự chơi luôn thường đi kèm với các nguyên tắc, luật lệ chơi.
Sự khác biệt trong luật chơi chính là cơ sở để phân loại các kiểu trò chơi đồng thời cũng là căn 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cứ để nhờ đó mà trò chơi được tiến hành. Luật chơi là do người chơi đặt ra nhằm duy trì trò chơi, tạo ra sự hấp dẫn cho trò chơi. Nhà nghiên cứu người Hà Lan Johan Huizinga trong công trình nghiên cứu Homo Ludens (dịch là “Người chơi”) đã nhấn mạnh vai trò và sự cần thiết của việc phải giữ luật. Theo ông, luật chơi bao giờ cũng tạo ra sự khó khăn, thử thách đối với người chơi song cũng nhờ thế mà nó tạo nên sức hấp dẫn cho trò chơi, làm thoả mãn một ham mê thường trực ở con người là chinh phục độ khó.
Tuy vậy, chính luật lệ chơi cũng vô hình chung thu hẹp phạm vi người chơi khi nó đặt ra những điều kiện làm cho không phải ai cũng có thể tham gia vào cuộc chơi. Rõ ràng, nguyên tắc, luật lệ chơi cần phải được tuân thủ để trò chơi được khả hữu, để duy trì cộng đồng chơi. Một điểm cần lưu ý ở đây là việc dùng khái niệm trò chơi (game) và sự chơi (play) có sự phân biệt mang tính tương đối. Nhìn chung như trên đã đề cập hai khái niệm này đều là hành vi của con người nhằm giải trí, tiêu khiển.
Sự phân biệt ở đây theo quan điểm của triết gia Hy Lạp Plato là trò chơi (game) thường ít tính ngẫu hững hơn sự chơi (play), hay nói ngược lại là sự chơi không chịu tác động nhiều của các quy tắc, luật lệ như trò chơi. Quan điểm này của Plato được cơ bản giới nghiên cứu chấp nhận rộng rãi. Chức năng của trò chơi/ sự chơi Chức năng đầu tiên và rõ ràng nhất đúng theo bản chất của trò chơi/ sự chơi là chức năng giải trí, mang lại khoái cảm cho con người. Đề cập đến chức năng này, theo những nhà nghiên cứu đương đại về trò chơi thì có sự phân biệt nhất định giữa trò chơi/ sự chơi với cái mà họ gọi là “sự làm việc”, “cái nghiêm túc”.
Theo các học giả thì cuộc đời thường nhật, có thực là nghiêm trọng, không tự nguyện và xét ở mặt nào đó mang tính vụ lợi về cả vật chất lẫn tinh thần. Trong khi đó thì trò chơi gắn liền với sự vui vẻ, thường 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là tự nguyện và không vụ lợi. Sự phân biệt này theo chúng tôi mang tính tương đối khi đặt ngược lại vấn đề là có khi nào cuộc chơi lại mang tính vụ lợi hay không? Đặt ra câu hỏi này chúng tôi quay trở về với vấn đề sự phân biệt giữa hai khái niệm trò chơi (game) và sự chơi (play). Chính sự khác biệt giữa hai khái niệm này đã cho chúng tôi thấy chức năng giải trí được bộc lộ rõ ràng hơn ở sự chơi vì với sự chơi thì sự can thiệp của các quy tắc, luật lệ là ít hơn so với trò chơi cho nên sự chơi là vô tư, không mang tính vụ lợi.
Sự chơi của con người là hoàn toàn ngẫu nhiên và luôn mang lại sự vui vẻ cho con người trong cuộc sống hàng ngày. Còn với trò chơi mà con người tham gia khi đặt trong một hoàn cảnh chơi nhất định (có tính chất ganh đua) chúng tôi nhận thấy rằng lúc đó chức năng giải trí của nó có thể bị giảm đi đáng kể. Tuy vậy, dù là trò chơi hay sự chơi thì cả hai khái niệm này đều cần được chú ý đến ở khả năng đem đến cho con người sự vui tươi – thành tố kháng cự lại mọi phân tích, diễn giải lôgíc, giúp con người “thả lỏng” và cân bằng trước những áp lực của thực tại, của những quy luật duy lý. Trở lại với nhận định sự chơi (play) là hành vi mang tính chất vô tư, ngẫu nhiên nhiều hơn thì trái lại trò chơi (game) lại mang tính chất thử thách, ganh đua hoặc phô diễn một cái gì đó nên nó kích thích con người khám phá thế giới và bản thân chủ thể.
Theo các nhà nghiên cứu thì hai dạng thức này có thể cùng tồn tại trong cùng một trò chơi, có nghĩa là khi ganh đua, cạnh tranh để đạt một cái gì đó thì đồng thời người ta cũng sẽ bộc lộ, biểu hiện một điều gì đó tương ứng. Vì trò chơi (game) bao giờ cũng đi kèm với những nguyên tắc, luật lệ cho nên vô hình chung điều đó tạo nên những thử thách cho cuộc chơi. Cũng vì trò chơi/ sự chơi thường cần từ hai người tham gia trở lên cho nên trong các cuộc chơi tính chất ganh đua, cạnh tranh là rất rõ ràng. Và khi người ta ganh đua, cố gắng vượt qua các thử thách hiển nhiên người ta 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sẽ phô diễn tất cả các phẩm chất, kỹ thuật tốt nhất của mình.
Tất nhiên thông qua những điều ấy người chơi sẽ khám phá ra những khả năng hay giới hạn của bản thân, bên cạnh đó cũng khám phá thế giới và không ngừng cải tiến trò chơi sao cho hợp lý hơn, hấp dẫn hơn. Rõ ràng là nhờ có trò chơi/ sự chơi, con người không những được giải trí, đầu óc khuây khoả mà ngày càng phát triển về cả thể chất lẫn trí tuệ. Theo tiến trình vận động của khái niệm, trò chơi khẳng định mình như là một hình thái đa chức năng: trò chơi vừa mang tính giải trí giúp giải phóng sinh lực thừa vừa có chức năng nhận thức, vừa giúp con người biểu hiện chủ thể vừa giúp hoàn thiện nhân cách, v.v… Câu nói nổi tiếng của Schiller: “Con người chỉ toàn vẹn khi chơi” đã nhấn mạnh một cách đầy đủ và toàn diện chức năng của trò chơi. Tham gia một cuộc chơi giúp con người thoát khỏi những ám ảnh, lo âu của cuộc sống thường ngày, con người được sống trọn vẹn với bản thể, bộc lộ những chiều sâu nhất trong tâm hồn mình.
Vì vậy, “chơi, được xem là có chức năng như một sự gián đoạn nhất thời, một sự tạm ngừng” (Eugen Fink). Nguồn gốc và nội dung lý thuyết trò chơi trong văn học Lý thuyết trò chơi (game theory) bắt nguồn từ phương Tây và cụ thể là từ thời Hy Lạp cổ đại.