Đặt vấn đề Từ lâu người làm vườn đã hiểu rõ nghề trồng cây ăn quả là một nghề kinh doanh mang lại hiệu quả kinh tế cao và thu nhập ổn định hơn so với các cây trồng khác, có thể bảo vệ tài nguyên môi trường, tận dụng đất đai: gò đồi, bờ mương, ven đường quốc lộ, những nơi công cộng và những nơi đất cao, đất xấu không trồng được các loại rau màu khác, đặc biệt ở những vùng đất dốc, vùng đồi núi. Trồng cây ăn quả không chỉ cung cấp dinh dưỡng để cải thiện đời sống mà còn mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với cây trồng khác. Những năm gần đây, nghề trồng cây ăn quả đã góp phần vào việc chuyển đổi cơ cấu cơ trồng, tăng sản lượng và giá trị sử dụng đất, tăng thu nhập cho người sản xuất, góp phần vào việc xóa đói giảm nghèo, cải thiện môi trường sinh sống. Chính vì vậy mà ngành cây ăn quả hiện nay đang được nhiều nước quan tâm đầu tư phát triển.
Bưởi là loại quả có giá trị dinh dưỡng cao, Theo Trần Thế Tục thành phần hoá học có trong 100g quả bưởi tươi phần ăn đựợc: đường 6 - 12%, lipit 0,1g, protein 0,9g, vitamin C 90mg, P2O5 12mg, xenluloza 0,2g, ngoài ra còn có các loại vitamin B1, B2,… caroten 0,2mg, các khoáng chất ở dạng vi lượng rất cần thiết cho cở thể con người (Trần Thế Tục và cs, 2006) [8]. Trồng bưởi không chỉ để bồi bổ và cải thiện kinh tế gia đình mà còn góp phần nâng cao thu nhập kinh tế quốc dân. Vì bưởi là loại cây ăn quả có giá trị kinh tế cao và có vai trò quan trọng trong mô hình VAC cũng như sản xuất trang trại. Trước đây tỉnh Thái Nguyên có rất ít bưởi, các hộ chủ yếu trồng để cải thiện chứ tính thương mại không cao.
2 Gần đây tỉnh Thái Nguyên đã có chủ trương đưa giống bưởi Diễn vào cơ cấu cây trồng, một số vườn bưởi ở Phổ Yên, Đại Từ, Phú Lương, … đã cho kết quả rất tốt. Cùng với định hướng của tỉnh, Bộ môn Rau – Hoa – Qủa, khoa Nông học trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên đang nghiên cứu giống bưởi Sa Điền (Trung Quốc) – là giống bưởi quý và là mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của Trung Quốc. Hiện nay giống bưởi này đang có những biểu hiện về sinh trưởng và phát triển tốt tại vùng nghiên cứu. Giống tốt là giống có tiềm năng đạt năng suất cao, chất lượng tốt và được thị trường ưa chuộng.
Khi có giống tốt cần phải được nhân lên bằng biện pháp phù hợp. Trong sản xuất giống cây ăn quả có múi, hiện nay chủ yếu là nhân giống bằng phương pháp ghép và phổ biển là kiểu ghép chữ T và ghép mắt nhỏ cả gỗ [9]. Tuy nhiên, hiệu quả của kỹ thuật ghép còn phụ thuốc rất nhiều vào điều kiện ngoại cảnh khi ghép cây. Giống bưởi Sa Điền (Trung Quốc) được bộ môn Rau – Hoa - Quả, khoa Nông học nghiên cứu từ năm 2010 bước đầu đã có những biểu hiện có triển vọng tốt.
Để phục vụ cho việc nghiên cứu và khảo sát tiếp theo, được sự đồng ý của khoa Nông học và bộ môn Rau – Hoa - Quả chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu thời vụ ghép thích hợp cho giống bưởi Sa Điền (Trung Quốc), tại trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên”. Mục đích yêu cầu của đề tài * Mục đích của đề tài: Nghiên cứu thời vụ ghép thích hợp cho giống bưởi Sa Điền (Trung Quốc), tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên. * Yêu cầu của đề tài: - Ảnh hưởng của thời vụ ghép đến khả năng sinh trưởng của cây ghép. - Ảnh hưởng của thời vụ ghép đến khả năng tiếp hợp của cây ghép.
3 - Tình hình sâu bệnh hại xuất hiện trên thí nghiệm. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn * Ý nghĩa trong học tập và trong nghiên cứu khoa học + Giúp sinh viên củng cố và hệ thống hóa những kiến thức đã học trong nhà trường và trau dồi những kiến thức, kinh nghiệm thực tế. + Giúp sinh viên nắm được cách tiến hành một đề tài nghiên cứu khoa học và cách trình bày một báo cáo khoa học. * Ý nghĩa thực tiễn + Kết quả của đề tài là cơ sở để khuyến cáo và nhân giống cây ăn quả có múi phục vụ cho sản xuất.
+ Cung cấp thêm nguồn vật liệu giống cây có múi cho sản xuất. 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học Ghép là hình thức nhân giống vô tính, được thực hiện bằng sự kết hợp của bộ phận cây giống với một bộ phận của cây gốc ghép, để tạo thành một cá thể mới hoàn chỉnh có thể sống độc lập như một cây thống nhất. Kỹ thuật ghép ra đời bắt nguồn từ hiện tượng liền lại của các cây sống tự nhiên gần nhau do va chạm và ép sát với nhau trong một thời gian dài.
Kỹ thuật ghép cây được dựa trên cơ sở nghiên cứu giải phẫu thực vật và phép phân loại thực vật; sự nghiên cứu về cấu trúc tượng tầng và các quá trình hoạt động của tượng tầng dưới ảnh hưởng của các điều kiện sinh thái môi trường. Kỹ thuật ghép bao gồm các biện pháp kỹ thuật làm cho tượng tầng của gốc ghép và cành ghép hoặc mắt ghép gắn khít vào nhau, nhờ sự hoạt động và tái sinh của mô phân sinh tượng tầng (thông qua cơ chế thẩm thấu chất nguyên sinh dần dần đồng hóa với nhau), hai bộ phận ghép có thể gắn liền vào nhau tạo thành một tổ hợp ghép cùng sinh trưởng và phát triển như một cây thống nhất. Ngành sản xuất cây ăn quả ngày càng phát triển thì phương pháp ghép cây cũng ngày càng phát triển mạnh mẽ và đóng vai trò hết sức quan trọng trong công tác nhân giống cây ăn quả. Hiện nay kỹ thuật ghép cây ăn quả đã phát triển đến trình độ công nghệ cao, có thể ghép cây trong ống nghiệm gọi là vi ghép, để tạo cây sạch bệnh.
Giải phẫu theo lát cắt ngang của cây thân gỗ cho ta thấy chúng gồm 3 phần chính: trong cùng là phần gỗ (bó mạch tế bào) làm nhiệm vụ giữ cho cây vững chắc, thẳng đứng đồng thời bó mạch gỗ còn đảm bảo vận chuyển khoáng lên lá cây phục vụ cho quang hợp, phần ngoài cùng là lớp vỏ ngoài, giữa phần gỗ và phần vỏ là tượng tầng mô phân sinh, lớp tượng tầng này chính là nền tảng để thục hiện phương pháp ghép thành công. 5 Ghép là những thao tác tiến hành để tiếp xúc phần tượng tầng của gốc ghép và cành ghép hoặc mắt ghép với nhau. Trước tiên, những tế bào mô phân sinh tổn thương giữa 2 mặt tiếp xúc hình thành lớp ngăn cách màu nâu, sau đó các tế bào vách mỏng dưới lớp ngăn cách ấy phân chia rất nhanh hình thành mô liên hợp giữa cành (mắt ghép) gốc ghép. Khi mô phân sinh được hình thành thì lớp màng nâu dần bị mất đi, các tế bào mới được sản sinh của cành ghép, gốc ghép liên hệ với nhau bằng những ống qua vách tế bào hoặc bằng quá trình thẩm thấu bị động hoặc bằng quá trình thụ động chất nguyên sinh dần đồng hóa với nhau, từ đó chất dinh dưỡng của gốc ghép được chuyển lên cành ghép, ngược lại chất dinh dưỡng từ cành ghép chuyển về gốc.
Những tế bào mới sinh của cành ghép chịu ảnh hưởng bởi những tế bào bên cạnh của gốc ghép mà phân hóa thành mô tương tự, những tế bào mới của cành ghép tương ứng với mạch mới của gốc ghép phân hóa thành mô tế bào mạch dẫn,. cứ như vậy sẽ làm cho các loại mô tế bào của cành ghép và gốc ghép có mối tương quan tương ứng mà hình thành thể cộng sinh mới. Nguồn gốc, phân loại và một số đặc điểm cơ bản của cây bưởi 2. Nguồn gốc Theo Chawalit Niyomdham, 1992,[13] cho rằng: bưởi có nguồn gốc ở Malaysia, sau đó lan sang Indonesia, Trung Quốc, phía Nam nhật bản, Phía Tây Ấn Độ, Địa Trung Hải và Mỹ.
Decondolle cũng cho rằng bưởi có nguồn gốc ở phía Đông Malaysia kể cả các đảo Fiji và Friendly. Janata cho rằng: bưởi được thu thập từ những cây hoang dại ở Garohills, từ vùng nguyên sản này bưởi được chuyển đến phía đông của vùng trồng cây có múi ở Yongtze và phía Nam đại dương theo đường Salween hoặc đường Songka. Theo quan điểm của Giucopki để có tài liệu chắc chắn về nguồn gốc của cây bưởi cần nghiên cứu các thực vật thuộc họ Rutaceae và nhất là họ 6 phụ Aurantinoidea ở vùng núi Hymalaya miền Tây Trung Quốc và các vùng núi thuộc bán đảo Đông Dương. Một số tác giả Trung Quốc cho rằng: cây bưởi hiện đang trồng ở trung Quốc có thể được du nhập.
Song sự du nhập phải từ trên 2000 năm. Như vậy nguồn gốc của cây bưởi cho đến nay vẫn chưa được thống nhất, nhưng với lịch sử trồng trọt lâu đời nhiều tác giả cho rằng bưởi có thể có nguồn gốc tại Malaysia, Ấn Độ, Trung Quốc. Hiện nay, bưởi được trồng nhiều ở phía Nam Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Philippnes, Ấn Độ, Việt Nam. Phân loại Cây bưởi tên khoa học là: Citrus grandis (L).
Cây bưởi thuộc họ cam: Rustaceae. Họ phụ: Aurantioideae Chi: Citrus Chi phụ: Eucitrus Loài: Citrus Granris (bưởi) Citrus Paradisi (bưởi chùm) Việc phân ra hai loài bưởi và bưởi chùm phải căn cứ vào một số đặc điểm cơ bản do Crajput và Sriharibu (1985), [13] mô tả như sau: Bưởi (Citrus. grandis): cành non có lông tơ, lá có lông phía dưới dọc theo gân chính. Quả to và rất to, chủ yếu hình cầu, hình cầu dẹt và hình quả lê.
Vỏ quả dầy, lõi quả rỗng hoặc rỗng ít. Múi quả dễ tách, tép khô và cứng, quả mọc đơn. Có vị chua hoặc ngọt, hạt có một phôi. Hiện nay các giống bưởi phần lớn thuộc dạng hạt đơn phôi, và được trồng chủ yếu ở các nước nhiệt đới như Việt Nam, Thái Lan, Trung Quốc.
Việt Nam có rất nhiều giống bưởi ngon nổi tiếng như: bưởi Năm Roi, bưởi Da Xanh, bưởi Thanh Trà, bưởi Phúc Trạch, Phú Diễn, bưởi Đoan Hùng… Bưởi chùm (Citrus. Paradisi): cành non không có lông tơ, lá không có lông, eo lá rộng. Quả phần lớn hình cầu dẹt hoặc hình cầu. Độ dày vỏ mỏng 7 đến trung bình, lõi quả đặc, múi khó tách, tép mềm và ướt, vị chua nhẹ.
Bưởi chùm cho những giống ít hạt như: Duncan, phần lớn các giống bưởi chùm có hạt đa phôi nên cũng có thể sử dụng làm gốc ghép. Quả bưởi chùm là món ăn tráng miệng rất được ưa chuộng ở châu Âu, người ta gọt nhẹ lớp vỏ mỏng bên ngoài rồi để cả cùi cắt thành các lát nhỏ dùng sau bữa ăn.