Luận án Tiến sĩ về Kinh tế Nông nghiệp tại TP.HCM trong 30 Năm Đổi Mới (1986-2015)

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích nông nghiệp thành phố hồ chí minh trong 30 năm đổi mới 1986 đến 2015, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho

• Tác giả: Phùng Thế Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Đăng
• Trường học: Đại Học Huế, Trường Đại Học Khoa Học
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Kinh Tế Nông Nghiệp Thành Phố Hồ Chí Minh Trong 30 Năm Đổi Mới (1986-2015)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Các khái niệm liên quan
• 1.1.2. Vấn đề nghiên cứu
• 1.2. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.2.1. Những công trình nghiên cứu chung về kinh tế nông nghiệp của thế giới và Việt Nam
• 1.2.2. Những công trình nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh
• 1.3. CÁC KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Các kết quả đạt được
• 1.3.2. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 1986 - 2000
• 2.1. CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN KINH TẾ NÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.1.1. Khái quát điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế - xã hội và lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh
• 2.1.2. Tình hình kinh tế nông nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh trước đổi mới (1975 - 1985)
• 2.1.3. Quan điểm, chủ trương đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam về nông nghiệp
• 2.2. SỰ PHÁT TRIỂN CỦA KINH TẾ NÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 1986 - 2000
• 2.2.1. Chủ trương của Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh về phát triển nông nghiệp
• 2.2.2. Xây dựng ngoại thành thành vành đai thực phẩm (1986 - 1990)
• 2.2.3. Chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa có giá trị cao, từng bước hình thành nền nông nghiệp đô thị (1991 - 2000)
• 3. CHƯƠNG 3: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 2001 - 2015
• 3.1. CHỦ TRƯƠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG NGHIỆP CỦA ĐẢNG BỘ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.2. THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐẨY MẠNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP, PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP ĐÔ THỊ, NÔNG NGHIỆP CÔNG NGHỆ CAO
• 3.3. KẾT QUẢ CỦA QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 2001 - 2015
• 3.3.1. Sự tăng trưởng của kinh tế nông nghiệp
• 3.3.2. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 3.3.3. Xây dựng nông thôn mới
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 4.1. THÀNH TỰU VÀ HẠN CHẾ. ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ
• 4.2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 4.2.1. Chính sách đất đai và quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp
• 4.2.2. Tăng cường vốn đầu tư phát triển nông nghiệp
• 4.2.3. Phát triển các hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp
• 4.2.4. Tăng cường ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp
• 4.2.5. Phát triển sản xuất, chế biến, phân phối và tiêu thụ nông sản
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về kinh tế nông nghiệp TP

Kinh tế nông nghiệp TP.HCM đã trải qua 30 năm đổi mới từ 1986 đến 2015, mang lại nhiều thành tựu và thách thức đáng kể. Trong giai đoạn này, nông nghiệp không chỉ đóng vai trò cung cấp lương thực, thực phẩm mà còn là nền tảng cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Đặc biệt, TP.HCM đã tập trung vào phát triển nông nghiệp đô thị và nông nghiệp công nghệ cao, nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Theo thống kê, tốc độ tăng trưởng bình quân giá trị sản xuất nông nghiệp đạt 5,41%/năm, cho thấy sự chuyển mình mạnh mẽ của ngành này. Tuy nhiên, nông nghiệp TP.HCM vẫn gặp nhiều thách thức như suy giảm diện tích đất sản xuất, áp lực đô thị hóa và sự cạnh tranh từ các ngành khác.

1.1. Vai trò của nông nghiệp trong phát triển kinh tế

Nông nghiệp TP.HCM đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững. Ngành này không chỉ cung cấp thực phẩm cho dân số đô thị mà còn tạo ra nguồn nguyên liệu cho ngành công nghiệp chế biến. Chính sách phát triển nông nghiệp của Thành phố đã được điều chỉnh để phù hợp với yêu cầu thị trường, hướng tới sản xuất hàng hóa có giá trị cao. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại hóa là cần thiết để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng và thị trường xuất khẩu.

II. Những chính sách nông nghiệp trong giai đoạn đổi mới

Chính sách nông nghiệp của TP.HCM trong 30 năm qua đã phản ánh rõ nét tư duy đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam. Các chính sách này không chỉ tập trung vào phát triển sản xuất mà còn chú trọng đến việc cải cách quản lý và đầu tư cho nông nghiệp. Đặc biệt, việc xây dựng nông thôn mới đã được xem như một chiến lược quan trọng nhằm nâng cao đời sống người dân và phát triển hạ tầng nông thôn. Chính sách khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao đã tạo ra những bước đột phá trong sản xuất, giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông sản.

2.1. Chính sách khuyến khích đầu tư

TP.HCM đã triển khai nhiều chính sách khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp, bao gồm việc tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp và hộ sản xuất. Các chương trình hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và thị trường đã giúp nông dân tiếp cận công nghệ mới, nâng cao năng suất lao động. Đặc biệt, việc phát triển các hợp tác xã nông nghiệp đã góp phần tăng cường sức mạnh cộng đồng và nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm nông sản trên thị trường.

III. Kết quả đạt được và thách thức trong phát triển nông nghiệp

Trong suốt 30 năm đổi mới, kinh tế nông nghiệp TP.HCM đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Sự chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa có giá trị cao đã giúp nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, nông nghiệp TP.HCM cũng đối mặt với nhiều thách thức như sự suy giảm diện tích đất canh tác do đô thị hóa, áp lực cạnh tranh từ các sản phẩm nhập khẩu và vấn đề bảo vệ môi trường. Để phát triển bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ nhằm khắc phục những hạn chế này.

3.1. Thành tựu trong sản xuất nông nghiệp

Nông nghiệp TP.HCM đã có những bước tiến đáng kể về sản lượng và chất lượng sản phẩm. Các sản phẩm nông sản như rau củ, trái cây và thủy sản không chỉ đáp ứng nhu cầu nội địa mà còn xuất khẩu ra thị trường quốc tế. Việc áp dụng công nghệ cao trong sản xuất đã giúp nâng cao năng suất và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời cải thiện đời sống của người nông dân.

IV. Định hướng phát triển nông nghiệp trong tương lai

Để phát triển nông nghiệp TP.HCM trong giai đoạn tới, cần phải tiếp tục cải cách chính sách và đầu tư cho nghiên cứu, ứng dụng công nghệ mới. Định hướng phát triển nông nghiệp đô thị và nông nghiệp công nghệ cao sẽ là trọng tâm để nâng cao giá trị sản xuất. Ngoài ra, việc tăng cường hợp tác quốc tế và phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm nông sản cũng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao khả năng cạnh tranh của nông sản TP.HCM.

4.1. Các giải pháp phát triển bền vững

Cần xây dựng các chương trình phát triển bền vững trong nông nghiệp, chú trọng đến bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Việc áp dụng các mô hình sản xuất nông nghiệp thông minh, kết hợp giữa sản xuất và bảo vệ môi trường sẽ giúp tăng cường tính bền vững cho nền nông nghiệp TP.HCM. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ cho người nông dân trong việc chuyển đổi sang sản xuất nông nghiệp sạch, an toàn và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về chuyển dịch kinh tế nông nghiệp tại các siêu đô thị đang nổi lên như một chủ đề tiên phong của sử học kinh tế hiện đại. Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Kinh tế nông nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh trong 30 năm đổi mới (1986 - 2015)" (Mã số: 9229013, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, thực hiện tại Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Văn Đăng và TS. Nguyễn Việt Hùng) tái hiện một cách hệ thống, toàn diện và đa chiều tiến trình chuyển biến kinh tế nông nghiệp của Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) trong ba thập kỷ bản lề của đất nước.

Khoảng trống học thuật cốt lõi (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ việc phần lớn các công trình trước đây chỉ phân tích nông nghiệp Việt Nam ở bình diện vĩ mô cả nước (Nguyễn Sinh Cúc, 2003; Đặng Kim Sơn, 2008), hoặc tiếp cận nông nghiệp TP.HCM thuần túy dưới góc độ nông học, địa lý thổ nhưỡng hay kinh tế kỹ thuật đơn ngành mà thiếu đi cái nhìn lịch sử - logic xuyên suốt. Chưa có một công trình độc lập nào phục dựng và luận giải toàn diện tiến trình lịch sử kinh tế nông nghiệp của đô thị đặc biệt này trong 30 năm đổi mới gắn liền với ba trục tương tác: chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế, quá trình đô thị hóa gia tốc và định hình mô hình nông nghiệp đô thị - nông nghiệp công nghệ cao gắn với chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những yếu tố tự nhiên, lịch sử, kinh tế - xã hội và chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam đã định hình diện mạo kinh tế nông nghiệp TP.HCM trước và trong đổi mới như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành nông - lâm - thủy sản của TP.HCM từ mô hình "vành đai thực phẩm" truyền thống sang "nông nghiệp đô thị công nghệ cao" (1986 - 2015) diễn ra theo những giai đoạn và quy luật vận động nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những thành tựu đột phá, hạn chế nội tại, đặc điểm bản chất và vai trò chiến lược của kinh tế nông nghiệp đối với một siêu đô thị chiếm dưới 1% GDP là gì?
• Giả thuyết nghiên cứu (H1): Sự suy giảm diện tích đất canh tác do đô thị hóa không triệt tiêu ngành nông nghiệp mà thúc đẩy một cuộc cách mạng về phương thức sản xuất: chuyển đổi từ nền nông nghiệp chiều rộng (thâm canh lúa nước, tự cung tự cấp) sang nông nghiệp đô thị công nghệ cao dựa trên tri thức, công nghệ sinh học và giá trị gia tăng trên một đơn vị diện tích.
• Giả thuyết nghiên cứu (H2): Động lực then chốt của sự chuyển đổi này là sự thích ứng linh hoạt, sáng tạo trong việc vận dụng cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng bộ và chính quyền TP.HCM.

Khung lý thuyết của công trình được định hình trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp với lý thuyết chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp (Simon Kuznets, 1975), lý thuyết kinh tế sinh thái (Powers & McSorley, 1998) và lý thuyết nông nghiệp đô thị hiện đại (Rachel Nugent, 2000; FAO, 2001; Mark Redwood, 2009).

Về quy mô và tầm quan trọng, nghiên cứu bao quát không gian toàn bộ 5 huyện ngoại thành (Củ Chi, Hóc Môn, Bình Chánh, Nhà Bè, Cần Giờ) và các quận có hoạt động nông nghiệp (quận 9, quận 12, Thủ Đức, Gò Vấp...) với tổng diện tích tự nhiên hơn 2.095 km², diện tích đất nông nghiệp đạt trên 115.000 ha, tác động trực tiếp đến sinh kế của hơn 1,15 triệu cư dân nông thôn trong tổng quy mô dân số đô thị 8,82 triệu người (năm 2015). Đóng góp mang tính định lượng của luận án làm sáng tỏ tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp bình quân đạt 5,41%/năm trong suốt giai đoạn 1986 - 2015, đưa năng suất giá trị trên 1 ha đất canh tác tăng gấp hàng chục lần so với thời kỳ tiền đổi mới.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu trong luận án được cấu trúc công phu qua việc phân loại và tổng hợp các luồng học thuật lớn trong và ngoài nước:

Luồng nghiên cứu quốc tế về chuyển đổi cấu trúc nông nghiệp và nông nghiệp đô thị bao gồm các công trình kinh điển của Simon Kuznets (1975) về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở các quốc gia đang phát triển; Powers và Robert McSorley (1998) với việc xác lập các nguyên lý sinh thái học nông nghiệp; Rachel Nugent (2000) khảo sát tác động của nông nghiệp đô thị tại 17 thành phố lớn trên thế giới; FAO (2001, 2007) xác lập khung khổ an ninh lương thực và tính sinh lời của nông nghiệp ven đô; Gordon MacAulay và Phạm Văn Hùng (2006) phân tích chính sách đất đai; Mark Redwood (2009) khẳng định nông nghiệp đô thị là thành tố tích hợp của quy hoạch đô thị hiện đại; và OECD (2015) đánh giá khả năng cạnh tranh nông nghiệp Việt Nam trong hội nhập.

Luồng nghiên cứu trong nước tập trung vào thể chế và đường lối kinh tế: Nguyễn Sinh Cúc (2003), Đặng Kim Sơn (2008), Đặng Phong (2008), Vũ Quang Hiển (2013), Lê Du Phong (2006, 2007) phân tích quá trình đổi mới tư duy kinh tế nông nghiệp từ "Khoán 10" (Nghị quyết 10-NQ/TW năm 1988) đến hiện đại hóa tam nông; các nghiên cứu về nông nghiệp ngoại thành của Mai Văn Bảo (2000), Phạm Văn Khôi (2004), Trần Thị Hồng Việt (2006), Trần Trọng Phương (2012) tại Hà Nội và Hải Phòng; cùng các công trình nghiên cứu xây dựng nông thôn mới của Vũ Văn Phúc (2008), Nguyễn Xuân Cường (2010), Trần Tiến Khai (2015), Hoàng Thị Hương (2021).

Trong bức tranh học thuật đó, luận án làm nổi bật những tranh luận lý luận sâu sắc:

• Tranh luận 1: Số phận của nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa gia tốc. Quan điểm truyền thống coi nông nghiệp là lĩnh vực "suy tàn tất yếu" phải nhường chỗ hoàn toàn cho công nghiệp và bất động sản đô thị. Ngược lại, quan điểm sinh thái đô thị (Rachel Nugent, Mark Redwood) và thực tiễn TP.HCM chứng minh nông nghiệp không biến mất mà tái cấu trúc thành nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp sinh thái và du lịch trải nghiệm, duy trì chức năng "lá phổi xanh" điều hòa không gian đô thị.
• Tranh luận 2: Vấn đề tích tụ ruộng đất và chế độ sở hữu. Luồng quan điểm của Ravallion & van de Walle (2008) và Gordon MacAulay & Phạm Văn Hùng (2006) nhấn mạnh việc chia nhỏ đất đai theo hạn điền là rào cản cho sản xuất quy mô lớn; trong khi các nhà nghiên cứu lịch sử như Trần Thị Thu Lương (1994, 2015) chỉ ra đặc trưng sở hữu ruộng đất Nam Bộ có tính hàng hóa và linh hoạt cao từ thế kỷ XIX, tạo tiền đề thuận lợi cho kinh tế trang trại và liên kết nông dân - doanh nghiệp.

Luận án định vị chính xác vị trí học thuật bằng việc khắc phục khoảng trống nghiên cứu liên ngành Lịch sử - Kinh tế: phân kỳ lịch sử cụ thể, kiểm chứng chuỗi dữ liệu thực chứng 30 năm, đối sánh sâu sắc với hai trường hợp quốc tế điển hình là mô hình chuyển dịch nông nghiệp của Trung Quốc thời kỳ cải cách mở cửa (Nguyễn Xuân Cường, 2010) và bài học nông nghiệp sinh thái - công nghệ cao của Thái Lan, Israel (Phạm Thị Thanh Bình, 2018).

graph TD
    A[Bối cảnh: Đô thị hóa gia tốc & Khủng hoảng hậu chiến] --> B[Giai đoạn 1: 1986-1990<br/>Vành đai thực phẩm ngoại thành]
    B --> C[Giai đoạn 2: 1991-2000<br/>Nông sản hàng hóa giá trị cao]
    C --> D[Giai đoạn 3: 2001-2015<br/>Nông nghiệp đô thị - Công nghệ cao & NTM]
    D --> E[Mô hình kinh tế nông nghiệp đô thị đặc biệt TP.HCM]
    E --> F1[Tăng trưởng giá trị: 5.41%/năm]
    E --> F2[Năng suất nhân tố tổng hợp TFP cao]
    E --> F3[Cân bằng sinh thái & An ninh lương thực]

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc làm giàu và điều chỉnh các lý thuyết kinh tế chính trị và kinh tế học phát triển trong bối cảnh cụ thể của một quốc gia quá độ lên chủ nghĩa xã hội:

• Bổ sung Lý thuyết chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của Simon Kuznets (1975): Luận án chứng minh rằng trong một đô thị cực tăng trưởng, sự giảm sút tỷ trọng GDP của nông nghiệp (từ mức chiếm tỷ lệ khiêm tốn xuống còn ~1% GDP năm 2015) không đồng nghĩa với sự suy thoái ngành, mà là một bước nhảy vọt về chất thông qua việc gia tăng mật độ vốn tri thức, cơ giới hóa và công nghệ sinh học.
• Vận dụng sáng tạo Lý thuyết Địa tô và Phát triển nông nghiệp của Karl Marx và V.I. Lenin: Phân tích sự chuyển hóa của địa tô chênh lệch I và II trên vùng đất nông nghiệp ven đô dưới áp lực chuyển đổi mục đích sử dụng đất, làm sáng tỏ cơ chế hình thành giá trị thặng dư trong các mô hình nông nghiệp công nghệ cao (bò sữa, hoa lan cây kiểng, thủy sản giống).
• Mở rộng Lý thuyết nông nghiệp đô thị (Urban Agriculture Framework): Xây dựng các luận điểm khoa học có tính quy luật về sự hình thành các vành đai chuyên canh sinh thái thích ứng với hai cấu trúc địa chất trầm tích đặc thù của TP.HCM: vùng phù sa cổ Pleistocen phía Bắc (Củ Chi, Hóc Môn) thích hợp với chăn nuôi bò sữa, rau an toàn; vùng phù sa trẻ Holocen trũng phèn mặn phía Nam (Bình Chánh, Nhà Bè, Cần Giờ) phát triển nuôi trồng thủy sản nước lợ và bảo tồn rừng ngập mặn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của công trình là sự tích hợp đa tầng giữa ba lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết Lịch sử kinh tế (Economic History Paradigm): Phân tích sự vận động của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất theo trình tự thời gian 1986 - 2000 và 2001 - 2015.
2. Lý thuyết Kinh tế không gian và Đô thị sinh thái (Spatial & Urban Ecological Economics): Đánh giá nông nghiệp trong mối quan hệ hữu cơ với hệ sinh thái đô thị (sử dụng lao động đô thị, tuần hoàn chất thải hữu cơ, cung cấp không gian xanh).
3. Lý thuyết Chuỗi giá trị nông sản đô thị (Urban Agrifood Value Chains): Tiếp cận từ sản xuất giống, canh tác công nghệ cao, chế biến sâu đến hệ thống phân phối siêu thị và xuất khẩu.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho các đô thị loại đặc biệt có tốc độ đô thị hóa nhanh, quỹ đất nông nghiệp thu hẹp nhưng sở hữu tiềm lực khoa học - công nghệ, nguồn vốn đầu tư dồi dào và thị trường tiêu dùng nội tại khổng lồ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được thiết kế theo lập trường triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (Historical Materialism), kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) trong khoa học lịch sử. Phương pháp tiếp cận hỗn hợp liên ngành (Interdisciplinary Mixed Approach) được áp dụng chặt chẽ:

• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design):
  • Cấp vĩ mô: Đường lối, chủ trương đổi mới của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam qua các kỳ Đại hội VI đến XI.
  • Cấp trung mô: Nghị quyết, quyết định, quy hoạch của Thành ủy, HĐND và UBND TP.HCM.
  • Cấp vi mô: Mô hình sản xuất tại các hợp tác xã, trang trại, hộ gia đình nông dân tại các huyện Củ Chi, Bình Chánh, Hóc Môn, Cần Giờ, Nhà Bè.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý sử liệu tuân thủ các chuẩn mực hàn lâm nghiêm ngặt:

• Phương pháp phê khảo sử liệu (Historical Heuristics & Source Criticism): Thu thập, giám định tính chân xác, phân loại và đối chiếu hàng nghìn trang văn kiện lưu trữ nội bộ của Thành ủy TP.HCM, UBND TP.HCM, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TP.HCM qua các thời kỳ.
• Phương pháp điền dã và Lịch sử truyền khẩu (Fieldwork & Oral History): Tiến hành khảo sát thực địa tại các vùng chuyên canh hoa cảnh Gò Vấp, bò sữa Củ Chi, tôm nước lợ Cần Giờ; phỏng vấn sâu các cán bộ hoạch định chính sách, chuyên gia nông nghiệp và các chủ hộ trang trại tiêu biểu.
• Tam giác hóa phương pháp và dữ liệu (Data & Method Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa văn bản quy phạm pháp luật, số liệu niên giám thống kê định lượng và kết quả quan sát điền dã thực chứng.

Data và phân tích

Nguồn số liệu của luận án được xử lý bằng các phương pháp thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian (Time-series Analysis) và so sánh lịch sử (Comparative Historical Analysis):

• Hệ thống dữ liệu định lượng trích xuất từ Niên giám Thống kê TP.HCM liên tục từ năm 1986 đến 2015, kết hợp dữ liệu từ các cuộc Tổng điều tra Nông thôn, Nông nghiệp và Thủy sản các năm 1994, 2001, 2006, 2011.
• Toàn bộ các chỉ số về sản lượng cây trồng, cơ cấu đàn gia súc (bò sữa, heo), giá trị sản xuất ngành thủy sản, năng suất lao động nông nghiệp và tiến độ đạt tiêu chí nông thôn mới tại 58 xã ngoại thành được phân tích, đối chiếu tính nhất quán.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khắc phục hậu quả hủy diệt sinh thái thời hậu chiến và kỳ tích phục hồi đất canh tác: Luận án cung cấp chứng cứ lịch sử cụ thể về điểm xuất phát cực kỳ khốc liệt của nông nghiệp TP.HCM sau năm 1975: tại huyện Củ Chi, quân đội Mỹ đã trút xuống khoảng 500.000 tấn bom (bình quân mỗi người dân gánh chịu 1,5 tấn bom) cùng 480 tấn chất độc hóa học; tại huyện Cần Giờ, hơn 4 triệu gallons chất độc hóa học (trong đó có 665.666 gallons chất độc da cam) đã hủy diệt hoàn toàn trên 40.000 ha rừng ngập mặn; toàn thành phố có hơn 100.000 ha đất đai bị hoang hóa (gồm 78.000 ha bị tàn phá trực tiếp). Luận án chứng minh sự thành công mang tính lịch sử khi TP.HCM đưa hơn 700.000 người dân hồi hương khôi phục sản xuất, tái sinh hoàn toàn 40.000 ha rừng Sác Cần Giờ (được UNESCO công nhận là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới năm 2000) và hồi sinh các vùng đất phèn mặn.

2. Chuyển hóa 4 giai đoạn phát triển với bước nhảy vọt về cơ cấu: Tiến trình 30 năm đổi mới phản ánh sự chuyển biến tư duy vượt bậc qua 4 nấc thang logic:

   • 1975 - 1980: Vành đai lương thực thực phẩm (nhiệm vụ tự cấp tự túc, giải quyết khủng hoảng thiếu đói).
   • 1980 - 1990: Vành đai thực phẩm (chuyển dịch trọng tâm sang rau, thịt tươi sống cho nội đô).
   • 1991 - 2000: Sản xuất nông sản hàng hóa có giá trị kinh tế cao, bước đầu thích ứng kinh tế thị trường.
   • 2001 - 2015: Nông nghiệp đô thị, nông nghiệp công nghệ cao gắn với chương trình xây dựng nông thôn mới. Tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp đạt bình quân 5,41%/năm, khẳng định sự đúng đắn của chủ trương tái cơ cấu.

3. Cơ cấu nông nghiệp chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng giảm tỷ trọng trồng trọt truyền thống, tăng tỷ trọng chăn nuôi chất lượng cao và thủy sản: Luận án chứng minh sự sụt giảm diện tích trồng lúa kém hiệu quả để chuyển đổi sang mô hình hoa lan, cây kiểng, rau an toàn và đặc biệt là ngành chăn nuôi bò sữa công nghệ cao (chiếm trên 50% tổng đàn bò sữa cả nước trong nhiều năm) và nuôi tôm công nghiệp, cá cảnh xuất khẩu.

4. Nghịch lý giá trị trên diện tích đất và năng suất lao động: Mặc dù nông nghiệp chỉ đóng góp ~1% trong tổng cơ cấu GDP thành phố (nơi các ngành công nghiệp, xây dựng và dịch vụ chiếm hơn 99%), nhưng giá trị tạo ra trên 1 ha đất nông nghiệp TP.HCM năm 2015 đạt bình quân trên 375 triệu đồng/ha/năm (gấp hơn 3 lần bình quân cả nước), khẳng định tính ưu việt của mô hình nông nghiệp đô thị ứng dụng công nghệ sinh học và giống cao cấp.

[!NOTE] "Nhân dân lao động TPHCM vốn có tinh thần yêu nước nồng nàn, có truyền thống cách mạng kiên cường, đồng thời lại rất năng động và giàu sáng tạo trong sản xuất và kinh doanh" — Văn kiện Đại hội Đảng bộ TP.HCM lần thứ IV.

Giai đoạn lịch sử	Mô hình chiến lược	Trọng tâm sản xuất	Tốc độ tăng trưởng & Đặc trưng
1975 - 1980	Vành đai lương thực thực phẩm	Lúa, hoa màu, khai hoang phục hóa	Tự túc lương thực, khắc phục hậu quả 100.000 ha đất hoang
1981 - 1990	Vành đai thực phẩm	Rau xanh, thịt gia súc, cá tươi sống	Cung cấp thực phẩm tươi sống, thí điểm cởi trói lưu thông
1991 - 2000	Nông sản hàng hóa giá trị cao	Chuyển dịch cơ cấu cây trồng - vật nuôi	Sản xuất hàng hóa thị trường, định hình nông nghiệp đô thị
2001 - 2015	Nông nghiệp đô thị công nghệ cao	Công nghệ sinh học giống, bò sữa, hoa cảnh, NTM	Giá trị sản xuất tăng 5,41%/năm, đạt chuẩn NTM ngoại thành

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình mẫu về sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp vùng đô thị hóa cho các nước đang phát triển thuộc khu vực Đông Nam Á và châu Á.
• Về mặt phương pháp luận: Khẳng định giá trị của phương pháp tiếp cận liên ngành Sử học kinh tế - Địa lý kinh tế - Xã hội học nông thôn trong việc nghiên cứu các hiện tượng kinh tế đương đại.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đề xuất 5 nhóm khuyến nghị chiến lược có lộ trình thực thi rõ ràng:
  1. Quy hoạch đất đai: Giữ vững chỉ giới đất nông nghiệp sinh thái tối thiểu, ngăn chặn đầu cơ đất đai ngoại thành.
  2. Chính sách vốn và tín dụng: Hỗ trợ lãi suất cho vay phát triển nông nghiệp công nghệ cao và kinh tế trang trại.
  3. Tổ chức sản xuất: Tái cấu trúc hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới, liên kết chặt chẽ "4 nhà" (Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Nhà nông).
  4. Đẩy mạnh R&D: Đầu tư trọng điểm cho Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP.HCM (Củ Chi) và Trung tâm Công nghệ Sinh học TP.HCM.
  5. Chuỗi cung ứng: Xây dựng hệ thống logistics lạnh, sàn giao dịch nông sản và truy xuất nguồn gốc an toàn thực phẩm.

Limitations và Future Research

Luận án nhìn nhận khách quan một số giới hạn nghiên cứu:

1. Nguồn dữ liệu thống kê giai đoạn 1986 - 1995 còn thiếu tính đồng bộ tuyệt đối do sự thay đổi về phương pháp tính toán của Tổng cục Thống kê (chuyển đổi từ hệ thống MPS sang SNA).
2. Chưa đi sâu định lượng hóa toàn diện các giá trị dịch vụ sinh thái (Ecological ecosystem services) mà nông nghiệp và rừng phòng hộ ngập mặn Cần Giờ mang lại cho môi trường TP.HCM.
3. Phạm vi khảo sát tập trung chủ yếu vào 5 huyện ngoại thành, chưa mở rộng so sánh sâu với các vùng nông nghiệp lân cận thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (Bình Dương, Đồng Nai, Long An).

Chương trình nghiên cứu tiếp nối trong 5 - 10 năm tới cần tập trung vào:

• Đánh giá tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, tự động hóa và IoT trong nông nghiệp thông minh tại TP.HCM.
• Tác động sâu rộng của biến đổi khí hậu, nước biển dâng và xâm nhập mặn đối với nông nghiệp khu vực phía Nam thành phố.
• Tích hợp mô hình kinh tế tuần hoàn và thị trường tín chỉ carbon từ rừng ngập mặn Cần Giờ.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Là công trình chuyên khảo tiên phong, tạo khung tham chiếu sử liệu tin cậy cho các nghiên cứu lịch sử kinh tế địa phương và kinh tế nông nghiệp đô thị tại Việt Nam.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn trực tiếp cho Thành ủy và UBND TP.HCM trong việc tổng kết các kỳ Đại hội Đảng bộ và hoạch định Chương trình phát triển nông nghiệp đô thị giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2045.
• Tác động kinh tế - xã hội: Gợi mở giải pháp chuyển dịch sinh kế bền vững cho hơn 770.000 lao động nông thôn ngoại thành, nâng cao thu nhập bình quân đầu người tại các xã nông thôn mới lên gấp 3,5 lần so với năm 2008, giảm tỷ lệ hộ nghèo ngoại thành theo chuẩn thành phố.
• Ý nghĩa quốc tế: Chia sẻ bài học kinh nghiệm về sự hòa hợp giữa bảo tồn sinh quyển ngập mặn với phát triển kinh tế sinh thái đô thị tại các diễn đàn nông nghiệp quốc tế (FAO, OECD).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lịch sử, Kinh tế phát triển: Tiếp cận nguồn tư liệu sử liệu gốc phong phú và khung phương pháp luận liên ngành sắc bén.
• Các nhà hoạch định chính sách đô thị và nông nghiệp: Nắm bắt quy luật chuyển dịch cơ cấu để xây dựng cơ chế quản lý đất đai và đầu tư công nghệ cao phù hợp.
• Doanh nghiệp và chủ trang trại nông nghiệp công nghệ cao: Nhận diện xu hướng thị trường, cơ hội hợp tác chuỗi giá trị và ứng dụng chuyển giao công nghệ sinh học.
• Cộng đồng cư dân nông thôn ngoại thành TP.HCM: Thụ hưởng các chính sách phát triển nông thôn mới, nâng cao chất lượng cuộc sống và an sinh xã hội.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của Simon Kuznets (1975) trong bối cảnh đặc thù của siêu đô thị chuyển đổi sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Luận án bác bỏ luận điểm cho rằng nông nghiệp sẽ bị triệt tiêu hoàn toàn khi công nghiệp - dịch vụ chiếm trên 99% GDP, xác lập quy luật tồn tại và phát triển của "Nông nghiệp đô thị công nghệ cao" như một thành tố sinh thái - kinh tế không thể tách rời của một đô thị văn minh, hiện đại.

2. Điểm đổi mới về mặt phương pháp luận so với các công trình đi trước?

So với các nghiên cứu nông học thuần túy hoặc kinh tế lượng đơn ngành, luận án kết hợp xuất sắc giữa Phương pháp phê khảo sử liệu học lịch sử với Tam giác hóa dữ liệu thực chứng (Data Triangulation): đối chiếu văn kiện lưu trữ nội bộ của các cấp ủy Đảng, số liệu thống kê chuỗi 30 năm (1986 - 2015) và phương pháp điền dã lịch sử truyền khẩu phỏng vấn nhân chứng, đảm bảo tính chân xác và độ tin cậy khoa học cao nhất.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất có sự hỗ trợ của dữ liệu thực chứng?

Phát hiện về năng lực phục hồi sinh thái thần kỳ sau chiến tranh tàn khốc: từ một vùng đất bị tàn phá với 500.000 tấn bom tại Củ Chi, hơn 4 triệu gallons chất độc hóa học hủy diệt 40.000 ha rừng Sác Cần Giờ và hơn 100.000 ha đất hoang hóa năm 1975, TP.HCM không những đã phục hóa toàn diện diện tích canh tác mà còn nâng cao giá trị sản xuất bình quân tăng trưởng 5,41%/năm, tạo ra giá trị bình quân trên 1 ha canh tác cao gấp 3 lần bình quân cả nước vào năm 2015.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp (Replication Protocol) không?

Có. Hệ thống bảng biểu thống kê, danh mục nguồn tài liệu lưu trữ, tọa độ khảo sát điền dã tại 5 huyện ngoại thành và khung phân tích giai đoạn hóa lịch sử được trình bày chi tiết trong phần phụ lục và mục lục luận án, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình thu thập, xử lý và kiểm chứng tư liệu.

5. Lộ trình chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Luận án đề xuất chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào: (1) Số hóa và ứng dụng IoT/AI trong nông nghiệp đô thị tuần hoàn; (2) Đánh giá giá trị kinh tế của dịch vụ carbon rừng ngập mặn thích ứng biến đổi khí hậu; (3) Tái cấu trúc chuỗi liên kết kinh tế nông nghiệp vùng giữa TP.HCM với các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ.

Kết luận

1. Luận án phục dựng thành công, toàn diện và chân thực bức tranh lịch sử kinh tế nông nghiệp TP.HCM qua 30 năm đổi mới (1986 - 2015), khẳng định bước phát triển tất yếu từ vành đai thực phẩm đến nông nghiệp đô thị công nghệ cao.
2. Làm sáng tỏ tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp bình quân đạt 5,41%/năm, chứng minh sự thích ứng linh hoạt và sáng tạo của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân TP.HCM trong vận dụng đường lối đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam.
3. Đúc kết hệ thống bài học lịch sử sâu sắc về giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa đô thị hóa - công nghiệp hóa với bảo tồn đất nông nghiệp sinh thái và an sinh xã hội cho nông dân ngoại thành.
4. Mở ra 3 hướng nghiên cứu học thuật mới: Nông nghiệp đô thị thông minh trong bối cảnh công nghệ 4.0; Kinh tế sinh thái thích ứng biến đổi khí hậu vùng ven biển; và Lịch sử kinh tế chuyển đổi cấp địa phương.
5. Khẳng định di sản thực tiễn và lý luận của nông nghiệp TP.HCM là mô hình mẫu có giá trị lan tỏa cho các đô thị lớn tại Việt Nam và các quốc gia đang phát triển trong khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm liên quan 1. Nông nghiệp, kinh tế nông nghiệp - Nông nghiệp: Theo cuốn Từ điển tiếng Việt do tác giả Hoàng Phê chủ biên: nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội, cung cấp sản phẩm trồng trọt và sản phẩm chăn nuôi [92, tr.

Nông nghiệp là ngành sản xuất cơ bản của xã hội, sử dụng đất đai để trồng trọt và chăn nuôi, khai thác cây trồng và vật nuôi làm tư liệu và nguyên liệu lao động chủ yếu để tạo ra lương thực thực phẩm và một số nguyên liệu cho công nghiệp. Ngành nông nghiệp theo nghĩa hẹp gồm có hai tiểu ngành là trồng trọt và chăn nuôi; theo nghĩa rộng, ngành nông nghiệp gồm có các ngành là nông nghiệp (gồm trồng trọt và chăn nuôi), lâm nghiệp và ngư nghiệp. Trồng trọt là ngành sử dụng đất đai với cây trồng làm đối tượng chính để sản xuất ra lương thực, thực phẩm, tư liệu cho công nghiệp và thỏa mãn các nhu cầu về vui chơi giải trí, tạo cảnh quan (hoa viên, cây kiểng, sân banh, sân goft). Chăn nuôi là một trong hai ngành sản xuất chủ yếu của nông nghiệp (theo nghĩa hẹp), với đối tượng sản xuất là các loại động vật nuôi.

Ngành chăn nuôi cung cấp thực phẩm nhiều chất đạm như thịt, trứng, sữa; cung cấp da, len, lông; sản phẩm phụ của chăn nuôi dùng làm phân bón; đại gia súc làm sức kéo. Lâm nghiệp là các hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng và bảo vệ rừng; khai thác, vận chuyển và chế biến các sản phẩm từ rừng; trồng cây, tái tạo rừng, duy trì tác dụng phòng hộ nhiều mặt của rừng. Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng. Ngư nghiệp bao gồm đánh bắt và nuôi trồng thủy sản.

Đánh bắt là hoạt động có từ lâu đời của con người nhằm cung cấp thực phẩm cho mình thông qua các hình thức đánh bắt cá và các sinh vật thủy sản khác. Nuôi trồng thủy sản là hình thức canh tác thủy sản có kiểm soát, trong đó nuôi cá là hình thức cơ bản của nuôi trồng thủy sản [113, tr. - Kinh tế nông nghiệp: Kinh tế nông nghiệp là các hoạt động kinh tế diễn ra trên địa bàn nông thôn bao gồm các hoạt động sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp tạo ra 8 các sản phẩm vật chất đáp ứng nhu cầu lương thực, thực phẩm của nhân dân, làm nguyên liệu cho các ngành công nghiệp chế biến và làm nguồn hàng xuất khẩu mang lại giá trị. Kinh tế nông nghiệp là một ngành kinh tế của nền kinh tế quốc dân, là ngành sản xuất vật chất đặc biệt quan trọng với sự phát triển của mỗi quốc gia, bao gồm toàn bộ các yếu tố vật chất cấu thành lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tương ứng trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp.

Kinh tế nông nghiệp nghiên cứu các mối quan hệ giữa người với người trong phạm vi nông nghiệp; đồng thời cũng nghiên cứu những nét đặc thù của hoạt động sản xuất nông nghiệp do sự tác động của những điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội mang lại. Kinh tế nông nghiệp nghiên cứu các quan hệ kinh tế, quan hệ sản xuất trong sự tác động qua lại của lực lượng sản xuất và sự phát triển của kỹ thuật, nhất là kỹ thuật nông nghiệp. Chính đây là tiền đề vật chất của sự đổi mới các quan hệ kinh tế, nhằm nâng cao không ngừng năng suất, chất lượng và hiệu quả của sản xuất nông nghiệp, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn. Nông nghiệp đô thị, nông nghiệp công nghệ cao - Nông nghiệp đô thị: Các nhà nghiên cứu thường dùng thuật ngữ “nông nghiệp đô thị” (Urban Argiculture) để gọi chung cho việc sản xuất các sản phẩm nông nghiệp trên các vùng đất và diện tích mặt nước nằm xen kẽ, rải rác trong khu vực nội đô, vùng ven đô thị và vùng ngoại ô.

Sự phát triển của quá trình đô thị hóa ở các đô thị đã dẫn đến sự hình thành và phát triển nền nông nghiệp mới - nông nghiệp đô thị. Nông nghiệp đô thị là một ngành sản xuất ở trung tâm, ngoại ô và vùng lân cận đô thị, có chức năng trồng trọt, chăn nuôi, chế biến và phân phối các loại thực phẩm, lương thực và các sản phẩm khác, sử dụng các nguồn lực tự nhiên và nhân văn, các sản phẩm cùng các dịch vụ ở đô thị và vùng lân cận đô thị để cung cấp trở lại cho đô thị các sản phẩm và dịch vụ cao cấp. Nông nghiệp đô thị bao gồm nông nghiệp nội thị và nông nghiệp ngoại thị với các hoạt động chủ yếu là trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và thủy sản [115]. Nông nghiệp đô thị khác biệt với nông nghiệp nông thôn ở chỗ đó là sự hòa nhập của nông nghiệp vào hệ thống sinh thái và hệ thống kinh tế đô thị.

Các mối liên kết đó bao gồm việc sử dụng các cư dân đô thị như lao động phổ thông, sử dụng các nguồn lực đô thị đặc trưng như rác thải hữu cơ làm phân bón và nước thải đô thị làm tưới tiêu. Các mối liên kết trực tiếp tới sự tiêu dùng đô thị, tác động trực tiếp lên sinh thái đô thị và sự sống còn của hệ thống thực phẩm đô thị. Sự cạnh tranh về đất và các chức năng đô thị khác, đang bị tác động bởi các quy hoạch đô thị và chính sách đô thị [103, tr. 9 - Nông nghiệp công nghệ cao: Nông nghiệp công nghệ cao là nền nông nghiệp được áp dụng những công nghệ mới vào sản xuất, bao gồm: công nghiệp hóa nông nghiệp (cơ giới hóa các khâu của quá trình sản xuất), tự động hóa, công nghệ thông tin, công nghệ vật liệu mới, công nghệ sinh học và các giống cây trồng, giống vật nuôi có năng suất và chất lượng cao, đạt hiệu quả kinh tế cao trên một đơn vị diện tích và phát triển bền vững trên cơ sở canh tác hữu cơ [21, tr.

Mục tiêu của nông nghiệp công nghệ cao là giải quyết mâu thuẫn giữa năng suất nông nghiệp thấp, sản phẩm chất lượng thấp, đầu tư công lao động nhiều, hiệu quả kinh tế thấp với việc áp dụng những thành tựu khoa học - công nghệ hiện đại để đảm bảo nông nghiệp tăng trưởng ổn định với năng suất và sản lượng cao, hiệu quả vả chất lượng cao, bảo vệ môi trường; đồng thời, nông nghiệp công nghệ cao giúp người nông dân chủ động trong sản xuất, khắc phục được tính mùa vụ, giảm sự lệ thuộc vào thời tiết, khí hậu, đáp ứng nhu cầu thị trường về chất lượng nông sản. Như vậy, có thể thấy rằng nông nghiệp công nghệ cao là một thuộc tính của nông nghiệp hiện đại; nông nghiệp đô thị trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay là nông nghiệp công nghệ cao. Vấn đề nghiên cứu Trong luận án này, “Kinh tế nông nghiệp TPHCM trong 30 năm đổi mới (1986 - 2015)”, chúng tôi sẽ nghiên cứu nông nghiệp đô thị của TPHCM theo hướng tiếp cận một loại hình kinh tế ở một đô thị lớn. Chúng tôi tiếp cận nông nghiệp theo nghĩa rộng, gồm nông nghiệp (trồng trọt và chăn nuôi), lâm nghiệp và ngư nghiệp.

Cách tiếp cận nghiên cứu ngành nông nghiệp theo nghĩa rộng sẽ phù hợp với chính sách phát triển nông nghiệp của Việt Nam hiện nay. Ở một thành phố lớn nhất cả nước về kinh tế, với những thuộc tính của kinh tế nông nghiệp như trên, chúng tôi tiếp cận theo hướng: Đó là nền nông nghiệp đô thị, nông nghiệp có sử dụng công nghệ ngày càng cao phù hợp với xu thế hiện đại hóa. Với một đô thị lớn và đang trong quá trình đô thị hóa diễn ra ngày càng nhanh và mạnh mẽ như TPHCM, kinh tế nông nghiệp sẽ đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức để duy trì tốc độ tăng trưởng và gia tăng giá trị sản xuất nông nghiệp trong cơ cấu GDP của Thành phố, khi diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp, chịu ảnh hưởng từ những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu, dân số tăng nên nhu cầu về lương thực, thực phẩm ngày càng lớn. Do đó, phát triển nông nghiệp công nghệ cao được coi là một trong những giải pháp chủ yếu để phát triển nông nghiệp, đặc biệt là nông nghiệp đô thị.

Ưu điểm của nông nghiệp đô thị là diện tích sản xuất nhỏ, phù hợp với điều kiện 10 ở thành thị; để phát triển nông nghiệp đô thị phải gắn liền với khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại nhằm mở rộng quy mô sản xuất và gia tăng giá trị cho kinh tế nông nghiệp. Ứng dụng khoa học công nghệ sẽ giải quyết được các thách thức trong phát triển nông nghiệp bằng các thành tựu của công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ nhà kính, công nghệ cảm biến, tự động hóa, internet vạn vật (IoT),… giúp sản xuất nông nghiệp tiết kiệm chi phí, tăng năng suất, hạ giá thành và nâng cao chất lượng nông sản, bảo vệ môi trường. Mặt khác, nông nghiệp công nghệ cao giúp nông dân chủ động trong sản xuất, khắc phục được tính mùa vụ, giảm sự lệ thuộc vào thời tiết, khí hậu, đáp ứng nhu cầu thị trường về chất lượng nông sản. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.

Những công trình nghiên cứu chung về kinh tế nông nghiệp của thế giới và Việt Nam 1. Các kết quả nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp thế giới của các tác giả công bố ở nước ngoài Tác giả Kuznets S. (1975) trong cuốn Agriculture and Structural Transformation, Economic Strategies in Late-Developing Countries (Nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, các chiến lược kinh tế ở những nước đang phát triển) [150] đã đề cập đến vấn đề về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp ở các nước đang phát triển. Kết quả nghiên cứu của các công trình này đã chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ giữa các chiến lược phát triển nông nghiệp, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp với sự phát triển nông nghiệp một cách bền vững.

Powers và Robert McSorley (1998) trong cuốn Ecological Principles of Agriculture (Các nguyên lý sinh thái trong nông nghiệp) [152] đã đề cập đến lý thuyết sinh thái trong nông nghiệp và vấn đề phát triển bền vững nông nghiệp.