CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án 1. Các công trình nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Công trình “The comparative study of Economics Growth and structure” (nghiên cứu mang tính so sánh về cơ cấu kinh tế và tăng trưởng kinh tế) của tác giả Kuznets, trong nghiên cứu này tác giả đã đưa ra những lý luận được cho là nền tảng về cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Tác giả nhận định rằng, một trong những đặc trưng của tăng trưởng hiện đại là quy luật về sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cu thể: khi chuyển từ nền kinh tế lạc hậu sang nền kinh tế hiện đại thì trước đó cơ cấu kinh tế có xu thế chuyển dịch từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp và càng về sau thì chuyển dịch từ công nghiệp sang dịch vụ.[122] Trong bài “The unfinished agenda: Indian Agricultural under the structural reform” (1997) (những công việc chưa được hoàn thành: Nông nghiệp Ấn Độ dưới áp lực tái cơ cấu) của tác giả Scott W.
Nội dụng bài viết tác giả đã phân tích những khó khăn, thách thức trong giai đoạn áp dụng chính sách tự do hóa thương mại trong lĩnh vực nông nghiệp như: cơ cấu lao động, việc làm, năng suất lao động. là những cản trở đối với lĩnh vực phát triển nông nghiệp và là hạn chế trong việc thu hút vốn đầu tư của các thành phần kinh tế vào lĩnh vực này. Qua phân tích trên tác giả cho rằng nhà nước cần đóng vai trò quan trọng trong việc tái cấu trúc nền nông nghiệp thông qua chủ động can thiệp, loại bỏ những khó khăn để nâng cao năng suất lao động, thu hút các nguồn vốn đầu tư từ các thành phần kinh tế vào nông nghiệp.[123] Trong bài “China’s Agricultural Restructuring and System Reform under It’s Accession to the WTO” (2000), (Cải cách hệ thống và tái cơ cấu nông nghiệp Trung Quốc) của tác giả Du Ying. Nội dung bài viết tác giả đề cập đến 9 luan an điều chỉnh cơ cấu nông nghiệp và cải cách kinh tế, sau đó đánh giá tác động đối với nông nghiệp Trung Quốc sau khi gia nhập WTO.
Tác giả cho rằng điều này là rất quan trọng, bởi việc xem xét những nghiên cứu về tác động của việc gia nhập WTO của ngành nông nghiệp Trung Quốc sẽ nhìn nhận được những thách thức và cơ hội đang tồn tại sau khi gia nhập tổ chức này. Tuy nhiên, tác giả cũng lập luận rằng những thách thức trong ngắn hạn là thực sự hiện hữu, trong khi cơ hội chỉ có được khi mà cần có những nỗ lực tích cực. Vì vậy, những thách thức mà Trung Quốc đang phải đối mặt sau khi gia nhập WTO sẽ được đánh giá một cách kỹ lưỡng để từ đó đề xuất các chính sách cho phù hợp.[127] Sách: “Conceptual framework for analysing structural change in agriculture and rural livelihoods” (2010), (khung lý thuyết phân tích sự thay đổi cấu trúc nông nghiệp và sinh kế ở khu vực nông thôn) của tác giả Gertrud Bucherieder. Nội dung sách tác giả đã phân tích những thay đổi về chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp của các nước vừa gia nhập liên minh Châu Âu.
Qua sự phân tích, tác giả đã đưa ra phương pháp điều tra xác định quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trước đây và trong tương lai [116] Công trình: “Cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp Việt Nam 10 năm vừa qua” của Viện nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương. Nội dung đã hệ thống một số lý luận, phân tích thực tiễn chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam từ năm 2005 – 2013. Qua việc phân tích đã làm rõ những thách thức của ngành nông nghiệp như: tăng trưởng của ngành nông nghiệp vẫn dựa vào diện tích, sử dụng nhiều các yếu tố đầu vào là lao động, vốn, vật tư, điều kiện tự nhiên.[111] Đề tài: “ Các yếu tố tác động đến quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn Việt Nam” của Viện nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương. Nội dung đề tài là đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu lao động ở khu vực nông thôn giai đoạn nửa cuối những năm 1990 đến năm 2005.
Qua đánh giá thực trạng đã chỉ ra được những mặt hạn chế, cản trở quá trình chuyển dịch, từ đó đề xuất các giải pháp về chính sách nhằm thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn ở Việt Nam.[110] 10 luan an Đề tài khoa học cấp nhà nước: “Nghiên cứu luận cứ khoa học để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng CNH, HĐH” (2006) của tác giả Lê Quốc Doanh. Nội dung đề tài xây dựng cơ sở lý luận của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn; đưa ra các khái niệm, nội dung, bước đi của quá trình chuyển dịch. Đồng thời đề tài đề xuất những định hướng và những giải pháp, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn cho giai đoạn đến năm 2020.[36] Công trình “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong bối cảnh mới” (2014), của Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương. Công trình đã đưa ra bối cảnh mới quốc tế và trong nước đối với ngành nông nghiệp nước ta, chỉ ra trong bối cảnh mới đó gồm có cơ hội và thách thức và nêu lên một số quan điểm, mục tiêu, định hướng cụ thể tái cơ cấu ngành nông nghiệp đến năm 2020.
Trên cơ sở đó, công trình đưa ra một số giải pháp như: thu hút đầu tư tư nhân tham gia vào tái cơ cấu ngành nông nghiệp; nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng vốn đầu tư ngân sách nhà nước nhằm thúc đẩy tái cơ cấu ngành nông nghiệp có hiệu quả.[112] Công trình “ Hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp ở Việt Nam”. Các tác giả đã chỉ ra rằng, một lĩnh vực là yếu kém trong công tác chính sách nông nghiệp hiện nay ở nước ta chính là sự thiếu hiểu biết về lợi nhuận của người nông dân đối với hoạt động vụ mùa khác nhau và lợi nhuận xã hội của hoạt động đó, bên cạnh đó số liệu để so sánh cho các loại cây trồng khác nhau và việc quản lý trong các trang trại là không đầy đủ. Điều này đã cản trở nỗ lực để so sánh và đối chiếu những tác động và hiệu quả của việc thay thế các giải pháp về chính sách và chương trình hành động. Từ đó cần phải tăng cường cải thiện lĩnh vực quy hoạch ngành, cung cấp một cách có hệ thống so sánh các chi phí xã hội và lợi nhuận tư nhân và cơ bản từ các doanh nghiệp nông nghiệp khác nhau cùng với những tác động chính sách của chính phủ Luận án tiến sỹ “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Tây Bắc trong quá trình CNH, HĐH” (2001) – Lê Anh Vũ, LATS kinh tế Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.
Tác giả luận án đã hệ thống, luận giải cơ sở lý luận về 11 luan an cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông thôn nói riêng. Phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Tây Bắc từ năm 1989 đến nay để thấy được những thành công, hạn chế, yếu kém. Qua đó tác giả đề xuất một số giải pháp để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Tây Bắc theo hướng CNH, HĐH.[113] Sách “Chuyển dịch cơ cấu và xu hướng phát triển kinh tế nông nghiệp Việt Nam theo hướng CNH, HĐH từ thế kỷ XX đến thế kỷ XXI trong thời đại kinh tế tri thức” (2001) của tác giả Lê Quốc Sử, Nxb Thống kê Hà Nội. Tác giả đã đưa ra một số mô hình trong quá khưa và thời điểm hiện tại để phân tích, tiếp theo là luận giải về cơ cấu, cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng; phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế và xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Việt Nam.
Trên cơ sở phân tích thực trạng, tác giả đã nêu bật được những thành tựu và những yếu kém, hạn chế trong thực hiện Nghị quyết 10 của Ban bí thư khóa VI.[67] Sách “ Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn” (2012), chủ biên: Lê Quốc Lý, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội. Cuốn sách dành toàn bộ chương 5 để nói về vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở nước ta. Những vấn đề chính được đề cập trong chương này gồm: cách thức tiếp cận mới về CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn trên cơ sở thực tiễn của nền nông nghiệp Việt Nam; các vấn đề đặt ra đối với chính sách nông nghiệp, cơ cấu công – nông nghiệp trong nền kinh tế; nhận thức mới về sở hữu ruộng đất, về quan hệ sản xuất do CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn đưa đến.[52] Sách “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn tỉnh Khánh Hòa theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa” (2003) của tác giả Nguyễn Xuân Long, Nxb Nông nghiệp Hà Nội. Nội dung cuốn sách tác giả đã làm rõ thế nào là cơ cấu kinh tế nông thôn, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, đặc trưng của cơ cấu kinh tế nông thôn; những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn và định hướng phát triển kinh tế của nhà nước.[49] Sách “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn – những vấn đề lý luận và thực tiễn” (1998) của tác giả Lê Đình Thắng, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội.
Tác giả cho rằng việc nghiên cứu cơ sở khoa học của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn 12 luan an là việc cần thiết để hiểu được đặc trưng, khái niệm của cơ cấu kinh tế nông thôn; nội dung và sự cần thiết phải chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, các nhân tố tác động và các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả của cơ cấu kinh tế nông thôn. Trên cơ sở đó giúp cho việc phân tích, đánh giá hiện trạng của của cơ cấu kinh tế nông thôn cũng như dự đoán xu hướng vận động của nó.[70] Giáo trình “Kinh tế phát triển” (2013) của Phạm Ngọc Linh, Nguyễn Thị Kim Dung, Nxb Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội.