Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống cơ quan hành chính nhà nước tại Việt Nam, Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã, phường giữ vai trò là cơ quan hành chính cơ sở trực tiếp triển khai các chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước vào đời sống nhân dân. Quản lý hành chính tư pháp ở cấp cơ sở, trọng tâm là công tác đăng ký và quản lý hộ tịch, là cơ sở pháp lý trực tiếp để Nhà nước công nhận, bảo hộ các quyền nhân thân, quyền và nghĩa vụ công dân, đồng thời thiết lập hệ thống dữ liệu dân cư phục vụ hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh.

Tuy nhiên, theo phản ánh của tác giả trong văn bản, công tác quản lý hộ tịch nói chung và đăng ký kết hôn nói riêng thời gian qua vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn: phương thức đăng ký còn nặng tính thủ công; cơ sở dữ liệu phân tán, thiếu tính đồng bộ và chưa kết nối liên thông, làm hạn chế tốc độ tra cứu và giải quyết yêu cầu của người dân. Bên cạnh đó, tình trạng lợi dụng đăng ký hộ tịch vì mục đích vụ lợi nhằm hưởng chính sách ưu đãi có dấu hiệu gia tăng, cùng với hiện tượng quan liêu ở một bộ phận cán bộ. Xuất phát từ bối cảnh chung đó và thực trạng quản lý tại địa phương, tác giả Nguyễn Thị Phương Linh đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Quản lý công với đề tài: "Hoàn thiện công tác quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn tại Ủy ban nhân dân phường Trường Thi, Thành phố Nam Định".

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của đề tài là đề xuất các giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện công tác quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn tại UBND phường Trường Thi, thành phố Nam Định. Để đạt được mục tiêu này, khóa luận xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Làm rõ cơ sở lý luận trong công tác quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn.
  2. Đánh giá thực trạng quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn tại UBND phường Trường Thi, Thành phố Nam Định trong giai đoạn hiện nay.
  3. Đề xuất một số giải pháp để cải thiện công tác quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn tại UBND phường Trường Thi, Thành phố Nam Định.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn rõ ràng:

  • Đối tượng nghiên cứu: Công tác quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn tại UBND phường Trường Thi, Thành phố Nam Định.
  • Phạm vi không gian: Địa bàn phường Trường Thi, Thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định.
  • Phạm vi thời gian: Giai đoạn 5 năm, từ năm 2019 đến năm 2023.
  • Phạm vi nội dung: Toàn bộ thực tiễn triển khai công tác quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn tại UBND phường Trường Thi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận được xây dựng trên nền tảng lý luận của khoa học quản lý hành chính nhà nước và hệ thống quy phạm pháp luật thực định của Việt Nam về hôn nhân, gia đình và hộ tịch. Các khái niệm và căn cứ pháp lý trọng tâm được tác giả trích dẫn gồm:

  • Khái niệm hộ tịch và quản lý hộ tịch: Khái niệm hộ tịch được xác định theo Điều 1 Nghị định số 158/2005/NĐ-CP; quản lý hộ tịch được xác định là hoạt động xác nhận, đăng ký và quản lý các sự kiện cơ bản gắn liền với tình trạng nhân thân của cá nhân từ khi sinh ra đến khi chết. Dưới góc độ quản trị nhà nước, hoạt động này gồm hai nhóm hành vi: hành vi xác nhận sự kiện hộ tịch (ghi sổ gốc và cấp giấy chứng nhận) và hành vi ghi chú vào sổ hộ tịch các thay đổi pháp lý đã có hiệu lực.
  • Khung pháp lý về kết hôn và điều kiện kết hôn: Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (quy định tại Điều 8 về các điều kiện: nam từ đủ 20 tuổi trở lên, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên; kết hôn tự nguyện; không bị mất năng lực hành vi dân sự; Điều 5 về các trường hợp cấm kết hôn: kết hôn giả tạo, người đang có vợ/chồng, kết hôn cận huyết hoặc trùng quan hệ nuôi dưỡng); Luật Hộ tịch năm 2014 (Điều 6, Điều 18); Nghị định số 123/2015/NĐ-CP; Nghị định số 126/2014/NĐ-CP; Thông tư số 04/2020/TT-BTP (thay thế Thông tư số 15/2015/TT-BTP) về các điểm mới trong đăng ký kết hôn lưu động không quá 5 ngày làm việc và cải cách thủ tục nộp hồ sơ.
  • Căn cứ quản lý và công nghệ: Khóa luận viện dẫn các căn cứ quản lý dựa trên quan điểm chính trị - pháp lý (chế độ hôn nhân một vợ một chồng), mục tiêu điều chỉnh xã hội và tính kế thừa văn bản pháp luật qua các thời kỳ (Luật HN&GĐ năm 1959, 1986, 2000, 2014, cùng Công ước Liên Hợp Quốc năm 1962). Đồng thời, tác giả viện dẫn Quyết định số 2173/QĐ-BTP phê duyệt Đề án Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử toàn quốc và Quyết định số 06/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ (Đề án 06/CP).

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp các phương pháp nghiên cứu hành chính và xã hội học:

  • Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Thu thập hệ thống tài liệu báo cáo, số liệu thống kê hộ tịch định kỳ, các biểu mẫu hành chính do UBND phường Trường Thi cung cấp từ năm 2019 đến năm 2023.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Làm rõ bản chất các quan hệ quản lý nhà nước về tư pháp - hộ tịch, đánh giá mức độ tương thích giữa quy định pháp luật và thực tiễn vận hành tại cơ sở.
  • Phương pháp so sánh, diễn giải, quy nạp: Đối chiếu số liệu đăng ký kết hôn qua các năm, so sánh tỷ lệ giải quyết đúng hạn, phân loại các nhóm nguyên nhân dẫn đến tồn tại, từ đó khái quát hóa thành các giải pháp hoàn thiện.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận cốt lõi về hộ tịch và quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn. Tác giả phân tích ý nghĩa của công tác này đối với cơ quan nhà nước (công cụ thống kê, quản lý dân cư, bảo vệ pháp luật) và đối với cá nhân (căn cứ pháp lý xác lập nhân thân và thực hiện quyền, nghĩa vụ).

Tác giả đi sâu phân tích 4 điều kiện kết hôn bắt buộc theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014: độ tuổi, sự tự nguyện (phân tích hành vi cưỡng ép, lừa dối, cản trở kết hôn), năng lực hành vi dân sự, và các trường hợp bị cấm (kết hôn giả tạo, người đang có vợ/chồng, kết hôn giữa những người có quan hệ dòng máu trực hệ hoặc trong phạm vi ba đời, cha mẹ nuôi với con nuôi). Tiếp đó, chương này phân định 4 nội dung quản lý hộ tịch về kết hôn của cơ quan có thẩm quyền: (1) Ban hành, triển khai văn bản quy phạm pháp luật; (2) Ứng dụng công nghệ thông tin và xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử; (3) Thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm; (4) Thống kê số liệu đăng ký kết hôn. Chương 1 khép lại bằng việc khẳng định ý nghĩa của quản lý hộ tịch trong việc củng cố gia đình - tế bào của xã hội, hạn chế tranh chấp tài sản và đảm bảo trật tự pháp lý.

Chương 2: Thực tiễn công tác quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn tại UBND phường Trường Thi, Thành phố Nam Định

Chương 2 cung cấp bức tranh chi tiết về tình hình thực tế tại địa bàn nghiên cứu:

  • Khái quát địa bàn và tổ chức bộ máy: Phường Trường Thi nằm ở phía Tây, Tây Bắc thành phố Nam Định, thành lập năm 1975, tách lập địa giới năm 1985; có diện tích tự nhiên 0,68 km² nhưng tập trung dân số đông nhất thành phố với hơn 16.000 dân (mật độ trên 23.000 người/km²); 27/44 khu dân cư đạt chuẩn văn hóa; trụ sở đặt tại số 57/192 đường Trần Huy Liệu. Tổng số cán bộ, công chức của phường là 22 người; trong đó chỉ có 01 công chức đảm nhận vị trí Tư pháp - Hộ tịch.
  • Quy trình tiếp nhận và xử lý hồ sơ: Được chuẩn hóa theo Nghị định số 126/2014/NĐ-CP, Nghị định số 123/2015/NĐ-CP và Quyết định số 206/QĐ-UBND của UBND tỉnh Nam Định. Quy trình tại bộ phận Một cửa gồm 5 bước: (1) Công dân nộp hồ sơ tại bộ phận tiếp nhận; (2) Công chức Tư pháp - Hộ tịch thụ lý, thẩm tra điều kiện, ghi phiếu hẹn; (3) Trình Phó Chủ tịch UBND phụ trách ký duyệt; (4) Chuyển văn phòng đóng dấu, vào sổ bộ hộ tịch; (5) Trả kết quả Giấy chứng nhận kết hôn trực tiếp cho hai bên nam nữ cùng ký tên, điểm chỉ. Thời hạn xác minh điều kiện không quá 05 ngày làm việc.
  • Số liệu đăng ký kết hôn giai đoạn 2019–2023:
Năm Số lượng đăng ký kết hôn (Bảng 2.1) Đúng hạn (Bảng 2.2) Quá hạn (Bảng 2.2) Đăng ký lại (Bảng 2.2)
2019 88 72 12 4
2020 79 68 9 2
2021 75 63 7 5
2022 82 77 5 0
2023 87 82 3 2
Tổng cộng 414 362 36 13

Ghi chú: Tỷ lệ giải quyết đúng hạn giai đoạn 2021–2023 đạt 91%, tăng 7% so với mức 84% của giai đoạn 2019–2021. Số trường hợp quá hạn giảm dần qua từng năm (từ 12 vụ năm 2019 xuống còn 3 vụ năm 2023); tỷ lệ đăng ký lại duy trì ở mức thấp (khoảng 3–4%).

  • Công tác tuyên truyền và ứng dụng công nghệ: UBND phường đã phối hợp Hội Liên hiệp Phụ nữ tổ chức hội nghị tuyên truyền Luật HN&GĐ (ngày 27/06/2018) với hơn 150 đại biểu tham dự; duy trì phát thanh chuyên mục 2 số/tháng thời lượng trên 10 phút/chương trình; phát hành 3 đợt với 3.600 tờ rơi; tổ chức lễ trao giấy chứng nhận kết hôn trang trọng. Về Đề án 06/CP: phường đã thu nhận hơn 14.000 hồ sơ tài khoản định danh điện tử (84,2% kích hoạt thành công), xử lý hơn 95% hồ sơ kết hôn đồng bộ trên Cổng Dịch vụ công quốc gia, tăng hiệu quả giải quyết từ 60–70% so với phương thức truyền thống.
  • Hạn chế và nguyên nhân: Tác giả chỉ ra 6 hạn chế: (1) Khó xử lý trường hợp chưa đủ tuổi kết hôn nhưng có thai trước; (2) Lúng túng xác minh trường hợp chậm phát triển trí tuệ nhưng chưa có quyết định của Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự; (3) Tồn tại các trường hợp chung sống như vợ chồng không đăng ký hoặc chung sống trước ngày 03/01/1987 (mới chỉ có 3 trường hợp đăng ký); (4) Quá tải công việc do chỉ có 01 công chức Tư pháp - Hộ tịch; (5) Bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ chưa thường xuyên; (6) Phần mềm hộ tịch dùng chung đôi khi phát sinh lỗi, thiếu máy tính chuyên dụng (phải dùng chung với văn phòng).

Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện công tác quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn tại UBND phường Trường Thi

Chương 3 xác định phương hướng hoàn thiện dựa trên Thông tư số 01/2022/TT-BTP và Nghị định số 87/2020/NĐ-CP về Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử, tập trung vào nhiệm vụ số hóa sổ tịch lịch sử và chuẩn hóa nhân sự. Tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

  1. Nâng cao trình độ chuyên môn cho cán bộ Tư pháp - Hộ tịch: Bố trí tối thiểu 01 công chức chuyên trách hoàn toàn về công tác hộ tịch, tránh kiêm nhiệm quá nhiều việc; tổ chức bồi dưỡng kỹ năng xử lý các tình huống phức tạp trong xác minh nhân thân; ban hành chính sách thi đua, khen thưởng định kỳ.
  2. Tăng cường sự hợp tác giữa các bộ phận chuyên môn có liên quan: Thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên với Công an phường để đối soát dữ liệu dân cư và xác minh tính pháp lý của giấy tờ nhân thân; phối hợp các tổ chức đoàn thể để nắm bắt biến động dân cư tại các tổ dân phố.
  3. Nâng cao công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật: Đổi mới hình thức tuyên truyền, cấp phát tài liệu chuẩn, bố trí kinh phí tổ chức các hội thảo định kỳ tại cơ sở nhằm nâng cao nhận thức của người dân, triệt tiêu tư tưởng sống chung không đăng ký.
  4. Đầu tư cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin và máy móc văn phòng: Trang bị máy tính cấu hình phù hợp và đường truyền kết nối riêng cho công chức Tư pháp - Hộ tịch; nâng cấp kho lưu trữ hồ sơ; vận hành thông suốt hệ thống cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử liên thông với Cổng Dịch vụ công.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và công bố các kết quả thực tế từ nguồn tài liệu gốc của UBND phường Trường Thi:

  • Số liệu giải quyết đăng ký kết hôn thực tế trong 5 năm (2019–2023) đạt tổng số 414 cặp; tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn tăng rõ rệt từ 84% lên 91% trong giai đoạn cuối kỳ nghiên cứu.
  • Đánh giá cụ thể kết quả chuyển đổi số tại cấp phường thông qua việc triển khai Đề án 06/CP: kích hoạt thành công 84,2% tài khoản định danh điện tử (trên tổng số hơn 14.000 hồ sơ) và đồng bộ trực tuyến hơn 95% hồ sơ kết hôn, giúp rút ngắn thời gian xử lý và giảm tải 60–70% công việc giấy tờ trực tiếp.
  • Chỉ ra những vướng mắc pháp lý và hành chính cụ thể ở cấp cơ sở mà các tài liệu lý thuyết chung chưa bao quát: xử lý khoảng trống pháp lý đối với người chậm phát triển trí tuệ chưa qua giám định tư pháp của Tòa án, và thực trạng công dân sống chung trước năm 1987 né tránh đăng ký.
  • Khóa luận đã phản ánh bước tiến tổ chức của đơn vị: từ thời điểm chỉ có 1 công chức tư pháp kiêm nhiệm, UBND phường đã kiện toàn lên 2 công chức có bằng cử nhân Luật theo định hướng chuẩn hóa vị trí việc làm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi một đơn vị hành chính cấp xã (phường Trường Thi, thành phố Nam Định) với nguồn số liệu thứ cấp nội bộ giai đoạn 2019–2023; chưa mở rộng so sánh liên phường hoặc đối chiếu với khu vực nông thôn trong cùng tỉnh. Tác giả cũng tự nhận xét kiến thức thực tế và thời gian thực tập còn hạn chế, dẫn đến việc nghiên cứu giải pháp kỹ thuật công nghệ thông tin chưa đi sâu vào chi tiết kiến trúc phần mềm.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát đánh giá công tác quản lý hộ tịch trên quy mô toàn thành phố Nam Định hoặc cấp quận/huyện sau quá trình sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính; nghiên cứu sâu hơn về cơ chế chia sẻ, kết nối liên thông và làm sạch dữ liệu giữa Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư với Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử toàn quốc theo tiến trình của Đề án 06/CP.

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận mang giá trị thực tiễn và học thuật cho các nhóm đối tượng sau:

  • Sinh viên và học viên: Là tài liệu tham khảo bổ ích cho sinh viên các chuyên ngành Quản lý công, Hành chính học, Chính sách công và Luật học (đặc biệt là Luật Hành chính và Luật Hôn nhân & Gia đình) trong việc xây dựng khung phân tích thực trạng quản lý nhà nước cấp cơ sở.
  • Cán bộ, công chức Tư pháp - Hộ tịch cấp xã, phường: Tham khảo trực tiếp quy trình 5 bước giải quyết thủ tục đăng ký kết hôn, kinh nghiệm xử lý các hồ sơ phức tạp (mang thai trước tuổi kết hôn, người chưa bị tuyên mất năng lực hành vi dân sự), và mô hình phối hợp tuyên truyền pháp luật kết hợp tổ chức lễ trao giấy đăng ký kết hôn.
  • Nội dung đáng chú ý: Bảng thống kê dữ liệu 5 năm (Bảng 2.1, 2.2) phản ánh biến động tỷ lệ đúng hạn/quá hạn và nội dung đánh giá kết quả triển khai Đề án 06/CP tại cấp cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận tổng số bao nhiêu trường hợp đăng ký kết hôn tại UBND phường Trường Thi trong giai đoạn 2019–2023?
Theo Bảng số liệu 2.1 của khóa luận, trong 5 năm từ 2019 đến 2023, UBND phường Trường Thi đã tiếp nhận và giải quyết cho 414 trường hợp đăng ký kết hôn (năm 2019: 88; 2020: 79; 2021: 75; 2022: 82; 2023: 87).

2. Tỷ lệ giải quyết hồ sơ đăng ký kết hôn đúng hạn tại phường Trường Thi có sự chuyển biến như thế nào?
Dựa trên phân tích Bảng 2.2, tỷ lệ các cặp vợ chồng được giải quyết đăng ký kết hôn đúng hạn trong giai đoạn 2021–2023 đạt 91%, tăng 7% so với tỷ lệ 84% của giai đoạn 2019–2021. Số vụ quá hạn giảm từ 12 trường hợp (năm 2019) xuống còn 3 trường hợp (năm 2023).

3. Công chức Tư pháp - Hộ tịch phường gặp phải những ca khó khăn điển hình nào khi xác minh điều kiện kết hôn?
Văn bản nêu rõ 3 tình huống thực tế gây lúng túng: trường hợp nam nữ chưa đủ tuổi kết hôn do mang thai trước; người có biểu hiện bệnh tâm thần, chậm phát triển trí tuệ nhưng chưa có bản án/quyết định của Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự; và các trường hợp chung sống như vợ chồng trước ngày 03/01/1987 không chịu đi đăng ký kết hôn.

4. Kết quả triển khai Đề án 06/CP liên quan đến dữ liệu hộ tịch tại phường Trường Thi đạt được các chỉ số nào?
Phường đã tiếp nhận hơn 14.000 hồ sơ cấp tài khoản định danh điện tử với tỷ lệ kích hoạt thành công đạt 84,2%; xử lý đồng bộ hơn 95% hồ sơ đăng ký kết hôn trên Cổng Dịch vụ công quốc gia, giúp hiệu quả giải quyết công việc tăng từ 60–70% so với phương thức nộp trực tiếp.

5. Khóa luận đề xuất bao nhiêu nhóm giải pháp để hoàn thiện công tác quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn tại địa phương?
Tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm: (1) Nâng cao trình độ chuyên môn cho cán bộ Tư pháp - Hộ tịch; (2) Tăng cường sự hợp tác giữa các bộ phận chuyên môn và công an; (3) Nâng cao hiệu quả tuyên truyền, phổ biến pháp luật; (4) Đầu tư cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin và máy tính làm việc riêng.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Phương Linh đã phản ánh toàn diện cơ sở lý luận và thực trạng công tác quản lý hộ tịch về đăng ký kết hôn tại UBND phường Trường Thi, thành phố Nam Định trong giai đoạn 2019–2023. Công trình làm nổi bật những kết quả đạt được trong việc chuẩn hóa quy trình tiếp nhận hồ sơ, nâng cao tỷ lệ giải quyết đúng hạn và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ theo Đề án 06/CP. Đồng thời, các giải pháp đề xuất về kiện toàn nhân sự, đầu tư trang thiết bị và tăng cường phối hợp liên ngành có tính thực tiễn cao, đóng góp thiết thực cho công tác cải cách hành chính tại chính quyền cơ sở.