Nghiên cứu thành phần hóa học sâm việt nam panax vietnamensis araliaceae theo hướng tác động bảo vệ thận

Nghiên cứu thành phần hóa học Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis) và tác động bảo vệ thận. Phân tích hoạt chất, đánh giá tiềm năng dược liệu quý.

• Tác giả: Vũ Huỳnh Kim Long
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Minh Đức
• Trường học: Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Dược học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên cứu Thành Phần Hóa Học Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis, Araliaceae) Theo Hướng Tác Động Bảo Vệ Thận
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ Dược học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Các loài sâm thuộc chi Panax
• 2.2. Thành phần saponin của các dược liệu từ các loài sâm thuộc chi Panax
• 2.2.1. Nhóm protopanaxadiol
• 2.2.2. Nhóm protopanaxatriol
• 2.2.3. Nhóm ocotillol
• 3. NGUYÊN VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nguyên vật liệu
• 3.2. Phương tiện nghiên cứu
• 3.3. Nơi thực hiện nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu

Tóm tắt

I. Sâm Việt Nam Tổng Quan Về Tác Dụng Nghiên Cứu Mới Nhất

Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis), một dược liệu quý hiếm được phát hiện vào năm 1973, đang thu hút sự quan tâm lớn từ giới khoa học và y học. Được mệnh danh là "quốc bảo", Sâm Việt Nam nổi tiếng với thành phần hóa học độc đáo và tiềm năng to lớn trong việc bảo vệ sức khỏe. Các nghiên cứu gần đây tập trung vào thành phần hóa học đặc biệt và tác dụng bảo vệ thận của sâm, mở ra hướng đi mới trong việc phòng ngừa và điều trị bệnh thận. Sâm Việt Nam chứa hàm lượng cao các ginsenosides, đặc biệt là các saponin khung ocotillol, tạo nên sự khác biệt so với các loại sâm khác. Đây là một trong những lý do thúc đẩy các nhà khoa học tiếp tục khám phá những công dụng của sâm đối với sức khỏe con người.

1.1. Nguồn gốc và đặc điểm sinh học của Sâm Việt Nam

Sâm Việt Nam, hay Panax vietnamensis, được tìm thấy chủ yếu ở vùng núi Ngọc Linh, miền Trung Việt Nam. Loài sâm này phát triển ở độ cao lớn, khí hậu mát mẻ và có thổ nhưỡng đặc biệt. Cây sâm có thân rễ và rễ củ, chứa nhiều hợp chất quý giá. Các nghiên cứu cho thấy, tuổi của cây sâm ảnh hưởng đến hàm lượng ginsenosides và thành phần hóa học khác. Việc bảo tồn và phát triển nguồn gen sâm Ngọc Linh là rất quan trọng.

1.2. Thành phần hóa học độc đáo của Sâm Việt Nam

Điểm nổi bật của Sâm Việt Nam so với các loại sâm khác là hàm lượng cao các ginsenosides thuộc nhóm ocotillol. Ngoài ra, sâm còn chứa các saponins thuộc khung protopanaxadiol (PPD) và protopanaxatriol (PPT). Các nghiên cứu sâu hơn về thành phần hóa học của sâm Lai Châu và các vùng khác cũng được tiến hành. Các hợp chất này được cho là có vai trò quan trọng trong tác dụng dược lý của sâm, đặc biệt là khả năng bảo vệ thận.

II. Bệnh Thận Thách Thức Vai Trò Tiềm Năng Của Sâm Việt Nam

Bệnh thận, đặc biệt là suy thận, đang trở thành một vấn đề sức khỏe toàn cầu với tỷ lệ mắc bệnh ngày càng gia tăng. Các yếu tố như lối sống, chế độ ăn uống không lành mạnh và tác dụng phụ của thuốc có thể gây tổn thương chức năng thận. Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng Sâm Việt Nam có thể đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ thận khỏi các tác nhân gây hại. Các nghiên cứu khoa học đang được tiến hành để đánh giá hiệu quả của sâm trong việc cải thiện chức năng thận và giảm các triệu chứng của bệnh thận. Việc tìm kiếm các giải pháp tự nhiên như sử dụng dược liệu như Sâm Việt Nam đang được chú trọng.

2.1. Các nguyên nhân chính gây tổn thương thận và suy thận

Nhiều yếu tố có thể dẫn đến tổn thương thận và suy thận, bao gồm bệnh tiểu đường, cao huyết áp, viêm cầu thận, nhiễm trùng đường tiết niệu và sử dụng một số loại thuốc nhất định. Độc tính thận do thuốc là một vấn đề đáng lo ngại. Việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ và điều trị kịp thời các bệnh liên quan đến thận là rất quan trọng. Sâm Việt Nam được nghiên cứu như một phương pháp tiềm năng để giảm độc tính thận.

2.2. Tầm quan trọng của việc bảo vệ chức năng thận

Chức năng thận đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng nội môi trong cơ thể. Thận giúp lọc máu, loại bỏ chất thải và điều chỉnh huyết áp. Khi chức năng thận suy giảm, có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Bảo vệ thận là rất quan trọng để duy trì sức khỏe tổng thể. Sâm Việt Nam có tiềm năng hỗ trợ chức năng thận thông qua các tác dụng bảo vệ thận của nó.

2.3. Các phương pháp điều trị bệnh thận hiện nay

Các phương pháp điều trị bệnh thận hiện nay bao gồm điều trị bằng thuốc, thay đổi lối sống, chế độ ăn uống và trong trường hợp nặng, có thể cần đến lọc máu hoặc ghép thận. Các phương pháp này nhằm kiểm soát các triệu chứng, làm chậm quá trình tiến triển của bệnh và cải thiện chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Sâm Việt Nam có thể được sử dụng như một phương pháp bổ trợ để hỗ trợ điều trị bệnh thận, nhưng cần có thêm nghiên cứu lâm sàng.

III. Cách Sâm Việt Nam Bảo Vệ Thận Cơ Chế Hợp Chất Chủ Chốt

Các nghiên cứu khoa học đang dần hé lộ cơ chế bảo vệ thận của Sâm Việt Nam. Các hợp chất ginsenoside trong sâm có khả năng chống oxy hóa và kháng viêm, giúp bảo vệ tế bào thận khỏi tổn thương. Chiết xuất sâm cũng được chứng minh là có tác dụng cải thiện chức năng thận trong các nghiên cứu tiền lâm sàng. Cơ chế bảo vệ thận của sâm có thể liên quan đến việc giảm độc tính thận và cải thiện quá trình lọc máu. Việc hiểu rõ hơn về cơ chế này sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng Sâm Việt Nam trong việc bảo vệ sức khỏe.

3.1. Vai trò của ginsenosides trong việc chống oxy hóa và kháng viêm

Ginsenosides, thành phần chính trong Sâm Việt Nam, có đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ. Chúng giúp bảo vệ tế bào thận khỏi tổn thương do các gốc tự do. Ngoài ra, ginsenosides cũng có tác dụng kháng viêm, giúp giảm viêm nhiễm trong mô thận. Các nghiên cứu cho thấy ginsenosides có thể ức chế các enzyme gây viêm và giảm sản xuất các cytokine gây viêm.

3.2. Tác động của Sâm Việt Nam lên tế bào và mô thận

Sâm Việt Nam có tác động tích cực đến tế bào thận và mô thận. Các nghiên cứu cho thấy, chiết xuất sâm có thể bảo vệ tế bào thận khỏi chết tế bào do độc tính. Ngoài ra, sâm có thể cải thiện cấu trúc mô thận và tăng cường khả năng tái tạo tế bào thận. Nghiên cứu cũng cho thấy Sâm Việt Nam có thể giảm suy thận do các tác nhân gây độc.

3.3. Cơ chế giảm độc tính thận của Sâm Việt Nam

Sâm Việt Nam có khả năng giảm độc tính thận bằng cách tăng cường chức năng giải độc của thận và giảm sự tích tụ các chất độc trong tế bào thận. Sâm cũng có thể cải thiện lưu lượng máu đến thận và tăng cường quá trình lọc máu. Các nghiên cứu cho thấy Sâm Việt Nam có thể bảo vệ thận khỏi tổn thương do các kim loại nặng và các hóa chất độc hại.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Lâm Sàng Sâm Việt Nam Với Bệnh Thận

Mặc dù các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy nhiều hứa hẹn, nhưng vẫn cần có thêm nghiên cứu lâm sàng để đánh giá đầy đủ hiệu quả của sâm trong việc điều trị bệnh thận. Một số nghiên cứu đã được thực hiện để đánh giá sâm và bệnh thận, nhưng kết quả còn hạn chế. Việc sử dụng sâm hỗ trợ điều trị bệnh thận cần được thực hiện dưới sự giám sát của bác sĩ. Các bài thuốc từ sâm có thể có lợi cho bệnh nhân bệnh thận, nhưng cần được nghiên cứu kỹ lưỡng về liều dùng sâm và tác dụng phụ của sâm.

4.1. Nghiên cứu tiền lâm sàng về tác dụng bảo vệ thận của Sâm Việt Nam

Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã chứng minh tác dụng bảo vệ thận của Sâm Việt Nam trên các mô hình in vitro và in vivo. Các nghiên cứu này cho thấy chiết xuất sâm có thể bảo vệ tế bào thận khỏi tổn thương do các tác nhân gây độc như cisplatin. Ngoài ra, sâm cũng có thể cải thiện chức năng thận và giảm các chỉ số suy thận trong các mô hình động vật.

4.2. Tổng quan về các nghiên cứu lâm sàng hiện có

Số lượng nghiên cứu lâm sàng về tác dụng bảo vệ thận của Sâm Việt Nam còn hạn chế. Một số nghiên cứu đã được thực hiện để đánh giá hiệu quả của sâm trong việc cải thiện chức năng thận ở bệnh nhân bệnh thận mãn tính, nhưng kết quả còn chưa rõ ràng. Cần có thêm các nghiên cứu lớn hơn, được thiết kế tốt hơn để đánh giá đầy đủ hiệu quả của sâm.

4.3. Liều dùng và tác dụng phụ tiềm ẩn của Sâm Việt Nam

Liều dùng sâm an toàn và hiệu quả cho bệnh nhân bệnh thận vẫn chưa được xác định rõ ràng. Tác dụng phụ của sâm có thể bao gồm đau đầu, mất ngủ, tiêu chảy và tương tác với một số loại thuốc. Do đó, việc sử dụng sâm cần được thực hiện dưới sự giám sát của bác sĩ và cần thận trọng ở những bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị bệnh thận.

V. Bí Quyết Sử Dụng Sâm Việt Nam Đúng Cách Để Bảo Vệ Thận

Để sử dụng sâm đúng cách nhằm tối ưu hóa tác dụng bảo vệ thận, cần lưu ý đến nhiều yếu tố như nguồn gốc, chất lượng sản phẩm và cách chế biến. Sâm tươi và sâm khô có thể có những đặc tính khác nhau. Các sản phẩm sâm ngâm mật ong hoặc tinh chất sâm cũng có thể mang lại những lợi ích riêng. Việc tham khảo ý kiến của các chuyên gia y tế hoặc những người có kinh nghiệm sử dụng Sâm Việt Nam lâu năm là rất quan trọng. Cần đặc biệt cẩn trọng khi sử dụng các sản phẩm thực phẩm chức năng chứa Sâm Việt Nam, nên lựa chọn các nhãn hiệu uy tín.

5.1. Lựa chọn Sâm Việt Nam chất lượng Sâm tươi sâm khô sâm chế biến

Chất lượng của Sâm Việt Nam ảnh hưởng trực tiếp đến tác dụng bảo vệ thận. Cần lựa chọn các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, từ các nhà cung cấp uy tín. Sâm tươi có thể chứa nhiều dưỡng chất hơn, nhưng khó bảo quản. Sâm khô dễ bảo quản hơn, nhưng có thể bị mất một số dưỡng chất trong quá trình sấy khô. Sâm chế biến như hồng sâm có thể có những đặc tính khác biệt.

5.2. Các phương pháp chế biến Sâm Việt Nam Ngâm mật ong sắc nước uống

Các phương pháp chế biến Sâm Việt Nam có thể ảnh hưởng đến tác dụng dược lý của sâm. Sâm ngâm mật ong có thể giúp tăng cường khả năng hấp thụ các dưỡng chất. Sắc nước uống là một phương pháp truyền thống giúp chiết xuất các hoạt chất từ sâm. Cần lựa chọn phương pháp chế biến phù hợp để tối ưu hóa tác dụng bảo vệ thận.

5.3. Liều lượng và thời điểm sử dụng Sâm Việt Nam hiệu quả nhất

Liều lượng và thời điểm sử dụng Sâm Việt Nam có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của sâm. Nên bắt đầu với liều lượng nhỏ và tăng dần theo thời gian. Nên sử dụng sâm vào buổi sáng để tăng cường năng lượng và sự tập trung. Cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế để xác định liều dùng phù hợp và thời điểm sử dụng Sâm Việt Nam hiệu quả nhất.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Phát Triển Sâm Việt Nam Bảo Vệ Thận

Việc nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng bảo vệ thận của Sâm Việt Nam vẫn đang tiếp tục. Các nhà khoa học đang nỗ lực khám phá các cơ chế hoạt động của sâm và phát triển các sản phẩm từ sâm có hiệu quả cao hơn. Nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn là cần thiết để chứng minh hiệu quả của sâm trong việc điều trị bệnh thận. Việc bảo tồn và phát triển nguồn gen Sâm Việt Nam cũng là một nhiệm vụ quan trọng để đảm bảo nguồn cung cấp dược liệu quý giá này.

6.1. Hướng nghiên cứu sâu hơn về thành phần hóa học và cơ chế hoạt động

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phân tích chi tiết hơn thành phần hóa học của Sâm Việt Nam và xác định các hợp chất có hoạt tính bảo vệ thận mạnh nhất. Ngoài ra, cần nghiên cứu sâu hơn về cơ chế hoạt động của các hợp chất này ở cấp độ phân tử và tế bào.

6.2. Đẩy mạnh nghiên cứu lâm sàng đánh giá hiệu quả trên bệnh nhân thận

Cần đẩy mạnh nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn để đánh giá hiệu quả của Sâm Việt Nam trên bệnh nhân bệnh thận. Các nghiên cứu này cần được thiết kế chặt chẽ, có nhóm đối chứng và sử dụng các tiêu chí đánh giá khách quan. Kết quả của các nghiên cứu lâm sàng sẽ cung cấp bằng chứng khoa học để hỗ trợ việc sử dụng Sâm Việt Nam trong điều trị bệnh thận.

6.3. Phát triển các sản phẩm Sâm Việt Nam chuyên biệt hỗ trợ chức năng thận

Dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học, cần phát triển các sản phẩm Sâm Việt Nam chuyên biệt hỗ trợ chức năng thận. Các sản phẩm này có thể chứa các chiết xuất được chuẩn hóa, với hàm lượng các hợp chất có hoạt tính bảo vệ thận đã được xác định. Các sản phẩm này cần được kiểm nghiệm chặt chẽ về chất lượng và an toàn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Trong cơ thể, thận là cơ quan quan trọng đóng vai trò bài tiết và giữ hằng định nội môi. Tình trạng suy giảm chức năng thận cấp và mạn tính là vấn đề sức khỏe toàn cầu, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, chất lượng cuộc sống của người bệnh và có thể dẫn đến tử vong. Tại Hoa Kỳ, trong thời gian 10 năm từ 2009 đến 2018, số ca điều trị suy thận cấp (Acute Kidney Disease) tăng 40 % từ 36,3 ca/1000 người/năm lên 50,8 ca/1000 người/năm. Trong thời gian từ 2015-2018, số ca mắc suy thận mạn (Chronic Kidney Disease) chiếm khoảng 14,9 % dân số Hoa Kỳ.

Trong dân số mắc suy thận mạn, tỷ lệ tử vong là 96 ca/1000 người/năm, cao hơn gấp đôi so với dân số không bị các bệnh suy thận. Ngoài ra chi phí điều trị cho những người mắc suy thận mạn trong năm 2018 lên đến 81 tỷ USD, chiếm 22,3 % tổng chi phí điều trị của xã hội1. Điều này cho thấy việc phòng và điều trị các bệnh về thận, bảo toàn chức năng thận là vấn đề cấp thiết trên toàn cầu. Bên cạnh các nguyên nhân do bệnh mạn tính và lão hóa, tác dụng phụ của thuốc (cisplatin, cyclosporin A, kháng sinh aminoglycosid…) cũng là một trong những nguyên nhân làm suy giảm chức năng thận cấp tính và mạn tính2.

Bên cạnh các phác đồ điều trị nội khoa nhằm bảo tồn chức năng thận, tác dụng bảo vệ thận của các hợp chất tự nhiên cũng được quan tâm nghiên cứu. Các hợp chất từ thực vật như curcumin, dioscin, naringin, silymarin… được chứng minh có tác dụng phục hồi chức năng thận3. Chi Panax thuộc họ Araliaceae bao gồm 17 loài, trong đó có 5 loài được sử dụng làm thuốc có giá trị cao là Nhân sâm (Panax ginseng), Tam thất (P. notoginseng), Sâm Hoa Kỳ (P.

quinquefolius), Sâm Nhật Bản (P. japonicus) và Sâm Việt Nam (P. Nhân sâm có lịch sử sử dụng nhiều ngàn năm và được xem là một trong bốn vị thuốc quý của y học cổ truyền Trung Hoa “Sâm, Nhung, Quế, Phụ” với tác dụng đại bổ và hồi phục sức khỏe25. Nhân sâm từ lâu đã được sử dụng dưới nhiều dạng chế biến như Hồng sâm, Hắc sâm, Thái dương sâm (Sun Ginseng – SG)… Các nghiên cứu về mặt hóa học và sinh học cho thấy quá trình chế biến làm thay đổi thành phần hóa học cũng như tăng đáng kể tác dụng sinh học6,7.

2 Các công bố gần đây cho thấy Nhân sâm sau chế biến có khả năng phục hồi tế bào thận bị tổn thương cũng như phục hồi cân bằng nội môi trên mô hình in vitro và in vivo8-11. Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis) là một dược liệu quý thuộc chi Panax được phát hiện vào năm 1973 và được Thủ tướng Chính phủ đưa vào danh mục sản phẩm quốc gia theo quyết định số 787/QĐ-TTg ngày 05 tháng 6 năm 2017. Năm 2018, nguyên Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc đã đánh giá cây Sâm Việt Nam là cây sâm “quốc bảo” cần được chú trọng bảo tồn và phát triển. Thành phần hóa học chính của Sâm Việt Nam là các saponin khung protopanaxadiol và protopanaxatriol tương tự với Nhân sâm nhưng với hàm lượng vượt trội hơn hẳn.

Ngoài ra, Sâm Việt Nam chứa hàm lượng rất cao các saponin khung ocotillol vốn chỉ tồn tại ở dạng vết trong các loài Panax khác12-14. Hàng loạt tác dụng sinh học của Sâm Việt Nam được chứng minh qua các thử nghiệm dược lý để điều trị các bệnh của thời đại công nghiệp hiện đại như ung thư, lo âu, trầm cảm, stress oxy hóa…8-12,15-19. Các nghiên cứu bước đầu về Sâm Việt Nam chế biến cho thấy có sự thay đổi về thành phần hóa học cũng như tăng cường tác dụng sinh học, nhất là các tác dụng chống ung thư và chống oxy hóa20,21. Tuy nhiên hiện nay, tác dụng bảo vệ thận của Sâm Việt Nam chế biến mới được nghiên cứu bước đầu bởi Nguyễn Thị Thu Hương và cộng sự 22.

Tuy nhiên, tác dụng bảo vệ thận của Sâm Việt Nam chưa chế biến, chế biến ở nhiệt độ và áp suất cao cũng như các thành phần hóa học của dược liệu quý này vẫn chưa được nghiên cứu nhiều. Vì vậy đề tài được thực hiện với các mục tiêu như sau: - Mục tiêu 1: Đánh giá sự thay đổi thành phần hóa học và tác dụng bảo vệ thận của Sâm Việt Nam qua quá trình xử lý nhiệt - Mục tiêu 2: Nghiên cứu thành phần hóa học của Sâm Việt Nam theo hướng sàng lọc các hợp chất có tác dụng bảo vệ thận trên mô hình in vitro. - Mục tiêu 3: Đánh giá tác dụng bảo vệ thận của cao toàn phần và thành phần có hoạt tính trên mô hình in vivo. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Các loài sâm thuộc chi Panax Chi Panax thuộc họ Araliaceae bao gồm 17 loài được công bố (Bảng 1.1) nhưng chỉ có 5 loài được sử dụng làm thuốc thông dụng và được đưa vào các dược điển trên thế giới là Nhân sâm (Panax ginseng), Sâm Hoa Kỳ (P. quinquefolius), Tam thất (P. notoginseng), Sâm Nhật Bản (P. japonicus) và Sâm Việt Nam (P.

Nhân sâm được xem là vị thuốc đứng đầu trong Y học cổ truyền Trung Hoa với tác dụng bổ dưỡng. Việc sử dụng Nhân sâm được ghi chép sớm nhất trên các giáp cốt văn vào khoảng 1.100 năm trước Công nguyên và sau đó là Thần nông bản thảo. Sâm Hoa Kỳ mọc hoang dại và trồng trọt chủ yếu ở vùng Bắc Mỹ và Hoa Kỳ. Mặc dù thành phần hóa học của Sâm Hoa Kỳ khá tương đồng với Nhân sâm nhưng dược liệu này lại được sử dụng với tác dụng bổ âm, giải nhiệt khác với Nhân sâm với tác dụng bổ khí.

Tam thất được trồng nhiều ở vùng Vân Nam, Trung Quốc và được ghi chép lần đầu trong Bảo Thảo Cương Mục (thế kỷ XVI) với tác dụng cầm máu, tăng cường tuần hoàn23,24. Sâm Việt Nam được phát hiện năm 1973 tại vùng núi Ngọc Linh, miền Trung Việt Nam. Sâm Việt Nam trước đây được dùng như vị thuốc “giấu” của người Xê Đăng trên dãy Trường Sơn. Sau khi được phát hiện, các nghiên cứu về mặt hóa học và tác dụng sinh học cho thấy Sâm Việt Nam là loài sâm quý có thể sánh với các loài khác trên thế giới25.

Tóm tắt một số loài thuộc chi Panax và vùng phân bố. STT Loài Tên thông thường Phân bố 1. ginseng Nhân sâm/Sâm Triều Tiên Các nước châu Á 2. quinquefolius Sâm Hoa Kỳ Hoa Kỳ 3.

notoginseng Tam thất Trung Quốc 4. japonicus Sâm Nhật Bản Nhật Bản 5. vietnamensis Sâm Việt Nam Việt Nam 6. zingiberensis Sâm gừng/Sâm Myanmar Trung Quốc 7.

stipuleanatus Sâm Pingpien Trung Quốc, Việt Nam 8. bipinnatifidus Sâm vũ diệp Trung Quốc, Đông Himalaya và Nepal 9. 4 STT Loài Tên thông thường Phân bố 10. omeiensis Sâm Omei Trung Quốc, Đông Himalaya và Nepal 11.

pseudoginseng Sâm Himalaya Trung Quốc, Đông Himalaya và Nepal 12. assamicus - Ấn Độ và Tây Bengal 13. shangianus - Trung Quốc 14. sinensis - Trung Quốc 15.

trifolius Sâm lùn Ohio và Pennsylvania (Hoa Kỳ) 16. variabilis - Trung Quốc và Ấn Độ 17. wangianus Sâm lá hẹp Trung Quốc và Ấn Độ -: không có tên thông thường Nguồn: X. Piao, et al.

Thành phần saponin của các dược liệu từ các loài sâm thuộc chi Panax Thành phần hóa học chính của loài thuộc chi Panax là các hợp chất saponin triterpen với khung dammaran. Đây là thành phần đóng vai trò chính tạo ra các tác dụng sinh học cho các loài Sâm này. Đến nay có khoảng 289 saponin đã được phân lập từ 11 loài Panax hoặc các dạng chế biến của các dược liệu này. Các saponin này được chia thành 4 khung chính là protopanaxadiol (PPD), protopanaxatriol (PPT), ocotillol (OT) và oleanan (OA) và các dẫn chất có dây nối C-17 khác.

Các saponin này tồn tại ở dạng glycosid với các phân tử đường gắn vào vị trí C3, C6 và C20 với phần đường có thể là glucose (Glc), acid glucuronic (GlcA), rhamnose (Rha), xylose (Xyl), arabinose (Ara). Các nhóm đường này có thể được acyl hóa bằng các nhóm như acetyl, octenoyl hoặc malonyl. Ngoài ra, vị trí C-20 và C-24 có thể có các cấu hình dạng S hoặc R do có carbon bất đối25. Nhóm protopanaxadiol Các saponin nhóm protopanaxadiol (PPD) gồm khoảng 66 hợp chất với phần đường gồm 1-6 đường đơn gắn lên khung 20(S)- hoặc 20(R)-protopanaxadiol với các đặc điểm sau:.

Có thể gắn với các nhóm đường ở vị trí C-3 và C-20 (trừ Chikusetsusaponin- FK7 trong P. japonicus có mạch nhánh gắn vào C-19) 2. Mạch đường nối ở dạng mạch thẳng (trừ Chikusetsusaponin-VI, -FK4, -FK5 và -PK6 có mạch đường phân nhánh) 3. Vị trí 6-OH của nhóm đường trên C-3 có thể bị acyl hóa25.

Nhóm protopanaxatriol Các saponin nhóm protopanaxatriol gồm khoảng 50 hợp chất có khung chính là 20(S) hoặc 20(R) protopanaxatriol với các nhánh gồm 1-4 đường gắn vào vị trí C-6 và/hoặc C-20 theo mạch thẳng. Ngoại lệ, hợp chất Chikusetsusaponin-L10 và -FK10 trong P. japonicus có dây nối đường gắn vào vị trí C-1925. Nhóm ocotillol Khung ocotillol (OT) với một vòng furan đính vào vị trí C-17 và được xem là dẫn chất của khung PPT.

Hiện nay có khoảng 15 saponin khung OT được phân lập từ các loài thuộc chi Panax. Hầu hết các hợp chất này có cấu hình S ở vị trí C-24. Các saponin khung OT có những đặc điểm chung sau: 1. Thường chỉ có một chuỗi đường ở vị trí C-6 2.

Nhóm đường đầu tiên luôn là glucose 3. Nhóm đường thứ 2 gắn vào vị trí 2’ của nhóm đường thứ nhất25. Nhóm oleanan Saponin cấu trúc oleanan trong chi Panax thuộc nhóm các saponin không được đánh giá cao về giá trị trị liệu. Đến nay, khoảng 23 saponin được phân lập từ các loài Panax thuộc khung oleanan.

Các saponin này khác nhau ở vị trí gắn phân tử đường ở C3 hoặc C28 và gắn acid glucuronic (GlcA) vào vị trí C-3. Ginsenosid Ro phổ biến trong các loài như P. quinquefolius nhưng có hàm lượng thấp hơn trong P. vietnamensis, G-Ro là một saponin nhóm OA được phân lập26.

Saponin có mạch nhánh C17 khác Trong các loài thuộc chi Panax, các saponin có mạch nhánh C-17 biến đổi chiếm khoảng 43 % cấu trúc các saponin. Các mạch nhánh đổi do vị trí C-20 bị hydrate hóa, hydroxyl hóa, methoxyl hóa, peroxid hóa hoặc dehydrate hóa, hoặc do vị trí C-24/25 bị carbonyl hóa, dehydrogen hóa, oxy hóa hoặc đóng vòng. Quá trình cộng nước của khung PPD và PPT tạo ra các dẫn xuất không còn nối đôi với nhóm hydroxyl ở C-25. Quá trình thủy giải các saponin cấu trúc PPD và PPT bằng acid dẫn tới sự hình thành vòng epoxy 6 cạnh có oxy như panaxadiol, 3,12-dihydroxy-20,25-epoxydammaran và panaxatriol, 3,6,12-trihydroxy- 20,25-epoxy-dammaran25.

Thành phần polyacetylen Trong rễ Nhân sâm, phân đoạn kém phân cực chứa các hợp chất polyacetylen và được xem là thành phần chính của phân đoạn này.