Chương 1: ĐÓNG GÓP CỦA ĐẶNG THAI MAI VỀ LÝ LUẬN VĂN HỌC Trong sự nghiệp nghiên cứu văn học, Đặng Thai Mai đã có nhiều cống hiến xuất sắc với vai trò là người khám phá, mở đường cho nhiều chuyên ngành văn học, trong đó có l{ luận văn học. Những công trình về l{ luận văn học đã giúp ông trở thành một trong những người đặt nền móng đầu tiên cho l{ luận văn học mác xít ở nước ta. Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ đánh giá: “Nếu như Hải Triều là người lính xung kích trẻ tuổi đã dũng cảm cắm 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngọn cờ duy vật trên thành luỹ của vị tướng già duy tâm Phan Khôi và giành ưu thế cho quan điểm nghệ thuật vị nhân sinh trong cuộc tranh luận với Hoài Thanh thì Đặng Thai Mai là người tổng kết lại những luận điểm của Hải Triều bằng cái học thuật uyên bác của mình” *27, tr. Trong số các tác phẩm về l{ luận văn học của Đặng Thai Mai, Văn học khái luận được đánh giá cao nhất, góp phần đặt nền móng cho l{ luận văn học Việt Nam.
Công trình Văn học khái luận Văn học khái luận là công trình l{ luận lần đầu tiên xuất hiện trên Tạp chí Văn mới số 36 và 37 ra tháng 6 năm 1944, sau đó mấy tháng được in thành sách do Hàn Thuyên xuất bản. Đây là tập sách được đánh giá thành công nhất về l{ luận văn học của Đặng Thai Mai, là “cuốn sách l{ luận văn học hiện đại theo quan điểm mác xít đầu tiên ở Việt Nam” *27, tr. 30+, đặt nền móng cho rất nhiều tác phẩm l{ luận sau này, đồng thời là cơ sở l{ thuyết cho những công trình nghiên cứu văn học. Nghiên cứu văn học đặt ra cho l{ luận văn học những yêu cầu rất khắt khe, l{ luận phải có chuẩn mực, đúng đắn với hiện tại và phù hợp với tương lai, đồng thời có giá trị sáng tạo lâu bền.
Văn học khái luận đã đáp ứng được những tiêu chuẩn ấy, và do đó “đã nửa thế kỷ qua, từ khi các tác phẩm ra đời, Văn học khái luận vẫn là cuốn sách hàng đầu của tác giả và là công trình có giá trị tư tưởng và học thuật” *27, tr. Trước khi cuốn sách xuất hiện, trên diễn đàn văn học công khai đã nảy sinh cuộc tranh luận nghệ thuật rất sôi nổi giữa hai phái “Nghệ thuật vị nghệ thuật” và “Nghệ thuật vị nhân sinh” kéo dài từ năm 1935 đến năm 1939. Từ cuộc tranh luận này, nhiều vấn đề l{ luận nghệ thuật được đặt ra như mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống xã hội, thiên chức cao qu{ và 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sứ mệnh thiêng liêng của văn chương, phương hướng xây dựng nền văn học mới… Khi viết Văn học khái luận, cuộc bút chiến khá ồn ào hơn năm năm về trước đã thành câu chuyện cũ, nhưng Đặng Thai Mai đã rất khéo léo trình bày những luận điểm đầy sức thuyết phục để tiếp tục bảo vệ và phát triển quan điểm của phái “Nghệ thuật vị nhân sinh”. Và một điều đáng trân trọng là tinh thần của Đề cương văn hoá (1943) với phương châm dân tộc - khoa học - đại chúng được Đặng Thai Mai tiếp nhận và trình bày sâu sắc trong công trình này.
Văn học khái luận không chuyên sâu vào một vấn đề l{ luận, một trào lưu, hoặc một thể loại văn học. Cuốn sách gồm 7 chương, với độ dày gần 140 trang sách trình bày 7 vấn đề “bản chất nhất, bức thiết nhất của cơ sở l{ luận văn học” *27, tr. 348+: Định nghĩa hai chữ văn học, vấn đề nguyên tắc, vấn đề sáng tác, nội dung và hình thức, điển hình và cá tính, vấn đề tự do trong văn nghệ, tinh thần quốc gia và văn học. Để triển khai những vấn đề l{ luận trên, với ngòi bút sắc sảo kết tinh trí tuệ uyên thâm, sâu rộng trên cơ sở tiếp nhận từ cả hai nguồn văn hoá phương Đông và phương Tây, Đặng Thai Mai đã đưa ra những lập luận chặt chẽ, vận dụng sáng tạo những nguyên tắc l{ luận vào thực tiễn văn học góp phần giải quyết nhiều vấn đề cụ thể.
Chuyên luận trình bày khá rành mạch và uyển chuyển các vấn đề l{ luận văn học theo quan điểm mác xít đương thời, đã vận dụng các { kiến của các tác giả nổi tiếng như Taine, Plêkhanôp, Mao Thuẫn, Chu Dương và nhiều nhà văn hoá khác. Đặng Thai Mai đã tranh biện với { kiến của Tônxtôi, Baldensperger, Lưu Trọng Lư, Lan Khai, Hồ Phong, Hồ Hoài Thẩm. Đến nay, đã hơn sáu mươi năm trôi qua nhưng nhiều vấn đề l{ luận trong Văn học khái luận vẫn còn nguyên giá trị, vẫn phù hợp với bản chất và quy luật vận động của văn học. Những đóng góp của Đặng Thai Mai trong Văn 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học khái luận đã được nhiều người khẳng định, đặc biệt là các { kiến của Hà Minh Đức và của Trần Đình Sử.
Ở đây chúng tôi xin nhấn mạnh lại một số vấn đề quan trọng mà nhà l{ luận hôm nay vẫn cần phải quan tâm. Vấn đề thứ nhất là mối quan hệ giữa l{ trí và tình cảm trong sáng tạo văn học. Trong phần bàn về khái niệm văn học, Đặng Thai Mai “không chỉ giải thích nguồn gốc khái niệm mà điều quan trọng hơn là chỉ ra bản chất của loại hình nghệ thuật này” *27, tr. Tác giả Văn học khái luận cho rằng văn học là “một khoa học nghiên cứu về các tác phẩm thuộc lĩnh vực “văn” và cũng có { nghĩa là toàn thể những tác phẩm đó” *1, tr.
Ông đã phê phán khá triệt để quan điểm của Hồ Hoài Thẩm và Lép Tônxtôi khi họ quá nhấn mạnh tình cảm trong sáng tạo văn học. Hồ Hoài Thẩm cho rằng: “Thực chất văn học là tình cảm. Những tình cảm chứa chất lại trong lòng người, sau lúc đã theo phương pháp mô hình hoá, hay là phương pháp tự nhiên hoá, mà biểu hiện ra, tức là văn học” *1, tr. 55+; và Lép Tônxtôi khẳng định: “Nghệ thuật là phương tiện giao tiếp của loài người”, “Nghệ thuật là để biểu hiện tình cảm” *1, tr.
Đặng Thai Mai thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân dẫn đến những quan điểm trên của các tác giả: “chỉ vì không chọn được một quan điểm xác thực cho nên các nhà l{ luận văn học về phái quan niệm luận không thể giải thích văn học cho minh bạch” *1, tr. Trong lịch sử sáng tạo nghệ thuật có rất nhiều người coi trọng nội dung tình cảm, thu hẹp tiếng nói nghệ thuật trong thế giới cảm xúc, cảm giác chủ quan của nghệ sỹ. Đây là cách nhìn thiên lệch và dễ rơi vào duy tâm: “Hoàn toàn ỷ thị vào trực cảm, vào bản năng là một thái độ kiêu căng điên rồ và nguy hiểm” *1, tr. Là người rất hăng hái trong mặt trận văn hoá, Đặng Thai Mai coi trọng nội dung tư tưởng của văn học.
Ông nhấn mạnh thiên chức của nhà văn chân chính là dùng văn học để tác động, thức tỉnh nhân dân, cải thiện xã 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhưng ông không phiến diện, không coi trọng tư tưởng mà xem nhẹ tình cảm. Ông đã l{ giải khách quan bản chất của văn học và con đường tác động của nó đối với con người: “Văn học có lực lượng để kích động tình cảm của buồng tim, để thoả mãn yêu cầu mở mang của tư tưởng và đồng thời lại có một hệ thống l{ tính thanh sơ dẫn đạo lương tri và trí tuệ của giống người nữa” *1, tr. Văn học là tiếng nói tư tưởng và tình cảm của con người, là lương tri, lương tâm của con người gửi gắm vào nghệ thuật.
Văn học không phải “chỉ là một thủ đoạn để đạo đạt tình cảm mà thôi, văn học cũng có mục đích đi tìm chân l{ và truyền bá tư tưởng” *1, tr. Dù ở thời đại nào cũng không nên xem nhẹ một trong những mặt đó, sự hài hoà giữa l{ trí và tình cảm tạo nên vẻ đẹp hài hoà của con người và cuộc sống. Vấn đề thứ hai mà Đặng Thai Mai đặc biệt quan tâm là vai trò quan trọng của chủ thể sáng tạo trong hoạt động nghệ thuật. Trong chuyên luận, Đặng Thai Mai khẳng định mối quan hệ không thể tách rời của văn học và đời sống hiện thực.
Nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng ngay từ thời kz sơ sinh của nó đã tồn tại và phát triển trong sự gắn bó mật thiết với đời sống lao động. Đặng Thai Mai đi sâu vào những luận điểm của Plêkhanôp trong Nghệ thuật và sinh hoạt xã hội, một cuốn sách đặt những luận điểm cơ sở theo quan điểm của Mác về mối quan hệ giữa văn nghệ và đời sống xã hội. Ông thấy rằng: “Những thời kz mà xã hội trải qua một cuộc thay đổi lớn đều là những thời kz văn học nảy nở một cách nhanh chóng và tiến triển đến một trình độ cao” *1, tr. Tác giả Văn học khái luận đã đưa ra những luận điểm và dẫn chứng thích hợp tạo nên sức thuyết phục để chứng minh rằng: “Mỗi một chủ nghĩa văn học đều có căn bản ở sự sinh hoạt xã hội” *1, tr.
Muốn văn học phát triển, chúng ta chỉ có thể xây dựng nền l{ luận văn học quốc gia đó trên cơ sở phát triển của nền kinh tế đất nước vì 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “trong một xã hội lạc hậu từ kinh tế đến tri thức, thì lẽ cố nhiên vấn đề ấy (l{ luận văn học - chú thích của người viết) chỉ là một xa xỉ phẩm của tri thức ít ai quan tâm đến. Như vậy, văn nghệ cũng phải cần đến nguyên tắc và luôn luôn tiến triển theo lịch sử sinh hoạt của xã hội” *1, tr. Sự sống của văn học không thể tách rời đời sống xã hội, văn học là tấm gương phản chiếu xã hội. Đồng thời, đời sống xã hội là mảnh đất phù sa màu mỡ cung cấp chất liệu, khơi nguồn cảm hứng để văn học phát triển tươi tốt.
Thoát ly khỏi đời sống xã hội, văn học sẽ thiếu một nền tảng vững chắc và sẽ không còn là văn học chân chính nữa. Từ đó, Đặng Thai Mai kết luận: “Văn học chỉ là một lối biểu hiện trong các hình thái của { thức xã hội. Văn học cũng như pháp luật, chính trị, đều xây dựng ở trên nền tảng sinh hoạt của xã hội và vấn đề tiến triển, biến hoá luôn luôn, theo khuynh hướng sinh hoạt chung trên cơ sở thực tại của đời sống phong kiến tư bản và xã hội” *1, tr.