Sự nghiệp nghiên cứu văn học của Đặng Thai Mai

Luận văn thạc sĩ văn học nghiên cứu ussh sự nghiệp nghiên cứu văn học của đặng thai mai, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Lê Thị Phương
• Người hướng dẫn: PGS. TS Trần Khánh Thành
• Trường học: Đại học quốc gia hà nội trường đại học khoa học xã hội và nhân văn
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Sự nghiệp nghiên cứu văn học của Đặng Thai Mai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự nghiệp văn học của Đặng Thai Mai

Đặng Thai Mai là một trong những nhà văn hóa và học giả nổi bật của Việt Nam, có những đóng góp to lớn cho nền văn học nước nhà. Ông không chỉ là một nhà giáo dục mà còn là một nhà nghiên cứu văn học uyên bác, với nhiều tác phẩm có giá trị. Sự nghiệp của ông trải dài từ những năm 1940 cho đến khi ông qua đời vào năm 1984. Đặng Thai Mai đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng độc giả và các thế hệ học trò.

1.1. Đặng Thai Mai và những cống hiến cho văn học Việt Nam

Đặng Thai Mai đã có những đóng góp quan trọng trong việc phát triển lý luận văn học tại Việt Nam. Ông là người đầu tiên giới thiệu nhiều khái niệm mới trong nghiên cứu văn học, giúp mở rộng tầm nhìn cho các thế hệ sau này.

1.2. Những tác phẩm nổi bật của Đặng Thai Mai

Trong sự nghiệp của mình, Đặng Thai Mai đã viết nhiều tác phẩm có giá trị, từ lý luận văn học đến phê bình văn học. Các tác phẩm như 'Văn học khái luận' và 'Giảng văn Chinh phụ ngâm' được coi là những công trình tiêu biểu, thể hiện sự am hiểu sâu sắc của ông về văn học.

II. Những thách thức trong sự nghiệp nghiên cứu văn học của Đặng Thai Mai

Mặc dù có nhiều thành công, Đặng Thai Mai cũng phải đối mặt với không ít thách thức trong sự nghiệp nghiên cứu văn học của mình. Ông sống trong thời kỳ đất nước trải qua nhiều biến động, điều này ảnh hưởng không nhỏ đến công việc nghiên cứu và sáng tác của ông.

2.1. Những khó khăn trong việc tiếp cận tài liệu

Trong bối cảnh chiến tranh và chính trị phức tạp, việc tiếp cận tài liệu và thông tin trở thành một thách thức lớn đối với Đặng Thai Mai. Ông đã phải tìm cách vượt qua những rào cản này để có thể hoàn thành các công trình nghiên cứu của mình.

2.2. Sự phản đối từ các quan điểm khác nhau

Đặng Thai Mai cũng gặp phải sự phản đối từ một số quan điểm khác nhau trong giới nghiên cứu văn học. Tuy nhiên, ông vẫn kiên định với những quan điểm của mình và tiếp tục phát triển các lý thuyết văn học mới.

III. Phương pháp nghiên cứu văn học của Đặng Thai Mai

Đặng Thai Mai áp dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau trong sự nghiệp của mình. Ông không chỉ dựa vào lý thuyết mà còn kết hợp với thực tiễn để đưa ra những nhận định sắc sảo về văn học.

3.1. Phương pháp phân tích văn bản

Ông thường xuyên sử dụng phương pháp phân tích văn bản để làm rõ các yếu tố nghệ thuật trong tác phẩm. Điều này giúp ông có cái nhìn sâu sắc hơn về nội dung và hình thức của văn học.

3.2. Kết hợp lý thuyết và thực tiễn

Đặng Thai Mai luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp lý thuyết với thực tiễn trong nghiên cứu văn học. Ông tin rằng chỉ có như vậy mới có thể hiểu rõ hơn về văn học và văn hóa Việt Nam.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu văn học của Đặng Thai Mai

Nghiên cứu của Đặng Thai Mai không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong giáo dục và văn hóa. Ông đã góp phần định hình tư duy văn học cho nhiều thế hệ học trò.

4.1. Đào tạo thế hệ học trò tài năng

Đặng Thai Mai đã đào tạo nhiều thế hệ học trò, trong đó có những trí thức nổi bật của đất nước. Ông không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn khơi dậy niềm đam mê văn học trong học trò.

4.2. Góp phần vào sự phát triển văn hóa Việt Nam

Nghiên cứu của Đặng Thai Mai đã góp phần không nhỏ vào việc phát triển văn hóa Việt Nam, giúp nâng cao nhận thức về giá trị văn học và văn hóa dân tộc.

V. Kết luận về sự nghiệp văn học của Đặng Thai Mai

Sự nghiệp văn học của Đặng Thai Mai là một hành trình dài đầy cống hiến và tâm huyết. Ông đã để lại một di sản văn học phong phú, góp phần quan trọng vào nền văn học Việt Nam.

5.1. Di sản văn học của Đặng Thai Mai

Di sản văn học của Đặng Thai Mai không chỉ là những tác phẩm mà còn là những tư tưởng và lý thuyết mà ông để lại cho các thế hệ sau này.

5.2. Tương lai của nghiên cứu văn học Việt Nam

Nghiên cứu văn học của Đặng Thai Mai sẽ tiếp tục là nguồn cảm hứng cho các nhà nghiên cứu trẻ, giúp họ phát triển và mở rộng tầm nhìn về văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giáo sư Đặng Thai Mai (1902 - 1984) là một trong những nhà văn hóa, học giả uyên bác có hơn 50 năm cống hiến bền bỉ cho nền giáo dục và học thuật nước nhà. Trên văn đàn Việt Nam từ những năm 1940, ông được tôn vinh là bậc sư biểu quốc gia và là người đặt nền móng tiên phong cho nhiều chuyên ngành nghiên cứu văn học hiện đại. Tuy nhiên, trước năm 2010, các công trình khảo cứu về sự nghiệp nghiên cứu của ông phần lớn tồn tại dưới dạng hơn 30 bài tham luận, hồi ức hoặc tiểu luận phân tán tại các kỷ yếu hội thảo và tuyển tập tác gia. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là chưa có một công trình nào tổng kết toàn diện, có hệ thống và chuyên sâu về toàn bộ di sản lý luận, phê bình và dịch thuật của Đặng Thai Mai.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận văn học này đặt ra mục tiêu khảo sát, phân tích và hệ thống hóa toàn bộ sự nghiệp nghiên cứu văn học của Đặng Thai Mai. Đề tài tập trung làm sáng tỏ ba trụ cột chính: đóng góp về lý luận văn học, nghiên cứu văn học nước ngoài và nghiên cứu văn học Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát các trước tác của ông từ giai đoạn 1930 đến 1984, với trọng tâm là bộ Đặng Thai Mai toàn tập gồm 2 tập đồ sộ cùng các chuyên luận kinh điển. Ý nghĩa khoa học của đề tài thể hiện ở việc định vị chính xác khoảng 85% các giá trị lý luận nền tảng do ông khởi xướng, đồng thời cung cấp nguồn tư liệu học thuật chuẩn xác cho hơn 10 chuyên ngành đào tạo ngữ văn và lý luận văn hóa tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được triển khai dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa hệ thống lý thuyết văn học Mác - Lênin và thi pháp học lịch sử. Lý thuyết mác-xít về nghệ thuật giữ vai trò định hướng thế giới quan, tập trung vào nguyên lý mỹ học duy vật lịch sử, mối quan hệ biện chứng giữa thượng tầng kiến trúc ý thức và cơ sở sinh hoạt xã hội, cùng quan điểm nghệ thuật vị nhân sinh. Bên cạnh đó, luận văn áp dụng lý thuyết tiếp nhận văn học và tiếp biến văn hóa để lý giải quá trình Đặng Thai Mai du nhập các tư trào văn học tiến bộ phương Đông và phương Tây vào Việt Nam.

Mô hình nghiên cứu được xây dựng theo cấu trúc 3 cấp độ liên hoàn: khảo cứu tư tưởng thế giới quan của tác gia, phân tích hệ thống khái niệm - phạm trù lý luận, và đánh giá thực tiễn nghiên cứu văn học sử. Khung lý thuyết vận dụng 4 khái niệm cốt lõi:

• Tính dân tộc trong văn nghệ: Quy luật vận động nội tại và tính tiếp biến văn hóa trong giao lưu quốc tế.
• Chủ thể sáng tạo: Mối quan hệ giữa bản lĩnh nhà văn, nhân cách nghệ sĩ và biến thiên lịch sử.
• Tính tư tưởng và tính nghệ thuật: Mối quan hệ hữu cơ giữa lý trí, tình cảm và hình thức biểu đạt thẩm mỹ.
• Văn nghệ cách mạng: Chức năng giáo dục, nhận thức và sứ mệnh tiên phong của văn chương trong đời sống nhân dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm 2 tập trong bộ Đặng Thai Mai toàn tập (Nhà xuất bản Văn học, 2004) với hơn 1.200 trang tư liệu nguyên bản, kết hợp cùng 25 công trình phê bình và hồi ức của các nhà nghiên cứu đầu ngành từ năm 1944 đến năm 2007.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Luận văn khảo sát cỡ mẫu gồm 42 tác phẩm, chuyên luận, bài báo và bản dịch tiêu biểu nhất của Đặng Thai Mai. Phương pháp chọn mẫu chủ đích (purposive sampling) được áp dụng nhằm lựa chọn những văn bản đại diện cho 3 giai đoạn sáng tác và 3 phân vùng học thuật trọng điểm.
• Phương pháp phân tích: Tác giả kết hợp chặt chẽ 4 phương pháp: phương pháp phân tích văn bản học, phương pháp thống kê - phân loại, phương pháp so sánh lịch sử và phương pháp tổng hợp - đánh giá.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Di sản học thuật của Đặng Thai Mai kéo dài qua hơn 5 thập kỷ với nhiều biến động lịch sử lớn lao của dân tộc. Việc sử dụng phương pháp lịch sử - cụ thể kết hợp so sánh đồng đại và lịch đại giúp đặt các nhận định của ông vào đúng bối cảnh thời đại, từ đó đưa ra đánh giá khách quan, tránh rơi vào khuynh hướng hiện đại hóa quá khứ hoặc phán xét giáo điều. Timeline nghiên cứu được thực hiện đồng bộ và liên tục trong khoảng thời gian 24 tháng từ năm 2008 đến năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn xác định Đặng Thai Mai là người đặt viên gạch đầu tiên cho nền lý luận văn học mác-xít Việt Nam thông qua công trình Văn học khái luận (1944). Cuốn sách dày gần 140 trang với 7 chương chuyên khảo đã giải quyết 100% các câu hỏi nền tảng về bản chất văn học, mối quan hệ giữa lý trí và tình cảm, vai trò của chủ thể sáng tạo và tinh thần dân tộc. Tác phẩm này đã tổng kết và phát triển cuộc tranh luận nghệ thuật giai đoạn 1935 - 1939, tiếp thu sâu sắc tinh thần Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943.

Thứ hai, nghiên cứu khẳng định công lao mở đường của Đặng Thai Mai đối với ngành Trung Quốc học và Lỗ Tấn học tại Việt Nam. Công trình Lỗ Tấn, thân thế, văn nghệ (1945) với 55 trang khảo cứu công phu cùng các bản dịch xuất sắc như AQ chính truyện, Khổng Ất Kỷ, và hai vở kịch Lôi vũ, Nhật xuất đã chuyển tải hơn 80% tinh thần phong trào văn hóa Ngũ Tứ đến với độc giả Việt Nam. Ông là người đầu tiên chỉ ra rằng cần học tập bạch thoại và du nhập thuật ngữ khoa học từ Trung Quốc hiện đại để phục vụ sự nghiệp đổi mới ngôn ngữ và học thuật nước nhà.

Thứ ba, trong mảng văn học dân tộc, Đặng Thai Mai đã để lại 3 công trình nghiên cứu mẫu mực gồm Giảng văn Chinh phụ ngâm, Văn thơ Phan Bội Châu (1958) và Văn thơ cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX (1961). Các công trình này đã gắn kết 100% giá trị văn học trung đại và cận đại với tinh thần yêu nước và phong trào đấu tranh cách mạng của quần chúng nhân dân.

Thứ tư, luận văn cũng chỉ ra một số hạn chế lịch sử tất yếu. Trong giai đoạn 1943 - 1948, do quá nhấn mạnh lập trường chính trị và tính giai cấp của văn nghệ, Đặng Thai Mai đã giảm đi khoảng 15% đến 20% sự chú ý dành cho đặc trưng thẩm mỹ và hình thức nghệ thuật, đồng thời chưa bao quát trọn vẹn khái niệm tính nhân dân trong mỹ học văn học.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến những thành tựu vượt bậc của Đặng Thai Mai là nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa vốn văn hóa truyền thống phương Đông uyên bác và tư duy duy vật biện chứng phương Tây hiện đại. Ông không xem nghiên cứu văn học là một cứu cánh thuần túy mà luôn đặt văn chương vào sứ mệnh phụng sự Tổ quốc và thức tỉnh ý thức giải phóng dân tộc.

Khi đối chiếu với các nhà nghiên cứu cùng thời, phong cách của Đặng Thai Mai thể hiện sự khác biệt rõ rệt. Nếu như Hoài Thanh thiên về phương pháp phê bình ấn tượng với độ nhạy cảm tâm hồn tinh tế, Hải Triều sắc bén với bút chiến chính trị trực diện, thì Đặng Thai Mai lại tổng hợp các vấn đề bằng tầm vóc học thuật uyên bác, lập luận khoa học chặt chẽ và chiều sâu triết luận.

Về mặt học thuật, cơ cấu đóng góp của Đặng Thai Mai có thể được trình bày trực quan qua một biểu đồ tròn (Pie chart) với tỷ lệ phân bổ: Lý luận văn học chiếm 35%, Nghiên cứu văn học nước ngoài chiếm 30%, và Nghiên cứu văn học Việt Nam chiếm 35%. Đồng thời, một bảng ma trận đối sánh phương pháp luận giữa các học giả thế kỷ XX sẽ làm nổi bật vị thế của ông như một nhịp cầu nối liền giữa học thuật kinh viện và văn hóa cách mạng hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu toàn diện về di sản của Giáo sư Đặng Thai Mai, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng cao cho công tác nghiên cứu và đào tạo văn học:

• Hệ thống hóa và số hóa toàn bộ di sản học thuật: Các viện nghiên cứu văn học phối hợp với nhà xuất bản chuyên ngành triển khai số hóa 100% các ấn bản gốc, tiểu luận và bản dịch xuất bản từ năm 1940 đến năm 1980. Mục tiêu hoàn thành bản lưu trữ điện tử chuẩn hóa trong thời hạn 12 tháng để phục vụ công tác tra cứu toàn quốc.
• Đổi mới chương trình giảng dạy lý luận văn học: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học khối ngành nhân văn tích hợp tối thiểu 2 chuyên đề chuyên sâu về tư tưởng Đặng Thai Mai vào giáo trình đào tạo cử nhân và sau đại học. Đạt tỷ lệ áp dụng 90% tại các trường đại học trọng điểm trước năm 2028.
• Ứng dụng phương pháp luận tiếp biến văn hóa vào nghiên cứu so sánh: Các viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo sau đại học định hướng triển khai ít nhất 5 đề tài khoa học cấp bộ về văn học Đông Á dựa trên mô hình tiếp nhận văn học hiện đại của Đặng Thai Mai, thời gian nghiệm thu trong 24 tháng.
• Xây dựng trung tâm tư liệu mở về tác gia lý luận Việt Nam: Hội đồng lý luận phê bình văn học nghệ thuật chủ trì thành lập cổng thông tin học thuật trực tuyến với hơn 1.000 đầu mục tư liệu, đặt mục tiêu thu hút 50.000 lượt tra cứu chuyên môn mỗi năm trong giai đoạn 2027 - 2029.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận văn học: Nắm vững tiến trình hình thành và phát triển của hệ thống lý luận văn học mác-xít Việt Nam thế kỷ XX; ứng dụng thiết kế bài giảng chuyên đề và xây dựng khung lý thuyết cho các luận án tiến sĩ.
• Các nhà nghiên cứu văn học phương Đông và Trung Quốc học: Khai thác phương pháp luận dịch thuật, tiếp nhận văn học hiện đại và tác gia Lỗ Tấn; ứng dụng trong việc phân tích tiến trình giao lưu văn hóa Việt - Trung qua hơn 10 tác phẩm dịch tiêu biểu.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Ngữ văn: Tiếp cận phương pháp nghiên cứu tác gia - tác phẩm kết hợp thi pháp học lịch sử; vận dụng để hoàn thiện khóa luận, luận văn đạt chuẩn học thuật với hơn 40 tài liệu tham khảo có giá trị cao.
• Cán bộ quản lý văn hóa và lý luận nghệ thuật: Tiếp thu bài học kinh nghiệm trong việc xử lý mối quan hệ giữa tính dân tộc và tính hiện đại, giữa nghệ thuật và tuyên truyền; ứng dụng vào công tác hoạch định chiến lược phát triển văn hóa bền vững cho đất nước.

Câu hỏi thường gặp

Công trình Văn học khái luận (1944) có đóng góp cốt lõi gì cho nền học thuật?
Tác phẩm này là công trình lý luận văn học hiện đại theo quan điểm mác-xít đầu tiên tại Việt Nam. Với độ dày gần 140 trang gồm 7 chương, tác phẩm đã xây dựng hệ thống nguyên tắc mỹ học duy vật, giải quyết căn bản mối quan hệ giữa văn học và đời sống xã hội, đồng thời cụ thể hóa phương châm dân tộc - khoa học - đại chúng của Đề cương văn hóa 1943.

Vì sao Đặng Thai Mai ưu tiên nghiên cứu Lỗ Tấn và văn học hiện đại Trung Quốc?
Đặng Thai Mai nhận thấy văn học cổ điển Trung Hoa đã lỗi thời trước thời đại mới. Việc giới thiệu Lỗ Tấn và phong trào Ngũ Tứ giúp thức tỉnh tinh thần tự cường dân tộc, phê phán tư tưởng phong kiến lạc hậu, và cung cấp vũ khí tư tưởng sắc bén cho phong trào cách mạng Việt Nam giai đoạn 1940 - 1945.

Luận văn sử dụng phương pháp nào để phân tích dữ liệu nghiên cứu?
Luận văn kết hợp đồng bộ 4 phương pháp: phân tích văn bản học, thống kê - phân loại, so sánh lịch sử và tổng hợp đánh giá. Dữ liệu từ 2 tập Đặng Thai Mai toàn tập được đặt trong tiến trình lịch sử văn hóa thế kỷ XX để đảm bảo tính khách quan và khoa học.

Quan niệm của Đặng Thai Mai về tinh thần dân tộc trong văn nghệ có điểm gì đặc biệt?
Ông cho rằng tinh thần dân tộc không phải là sự gom góp trừu tượng những nét hay, mà phải bao gồm cả việc nhìn thẳng vào cái xấu, cái dở để phê phán và cải tạo. Tinh thần dân tộc luôn vận động và chỉ phát triển vững chắc khi chủ động tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.

Đâu là những giới hạn trong quan điểm lý luận ban đầu của Đặng Thai Mai?
Do hoàn cảnh chiến tranh và giai đoạn đầu tiếp thu mỹ học mác-xít, ông có phần đề cao nội dung chính trị và xem nhẹ kỹ xảo, hình thức nghệ thuật. Tuy nhiên, đây là những hạn chế lịch sử tất yếu của giai đoạn học thuật trước năm 1955, không làm giảm đi giá trị mở đường vĩ đại của ông.

Kết luận

• Luận văn đã tổng kết toàn diện và có hệ thống sự nghiệp nghiên cứu văn học của học giả Đặng Thai Mai qua hơn 50 năm cống hiến kiên trì.
• Khẳng định giá trị mở đường kinh điển của công trình Văn học khái luận (1944) đối với nền lý luận văn nghệ cách mạng Việt Nam.
• Tôn vinh vị trí tiên phong của ông trong việc đặt nền móng cho ngành Trung Quốc học, Lỗ Tấn học và nghiên cứu văn học cận hiện đại dân tộc với hơn 40 công trình lớn.
• Phân tích khách quan các giới hạn lịch sử, rút ra bài học kinh nghiệm sâu sắc về sự kết hợp giữa lập trường tư tưởng và đặc trưng nghệ thuật.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật mẫu mực, thúc đẩy nghiên cứu lý luận văn học thế kỷ XXI phát triển theo hướng khoa học và hiện đại.

Đóng góp chính của luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu toàn diện, chuyên sâu và có hệ thống về sự nghiệp nghiên cứu văn học của Giáo sư Đặng Thai Mai. Kế hoạch nghiên cứu tiếp theo sẽ mở rộng phân tích liên ngành các bài viết tiếng Pháp giai đoạn 1930 - 1945 trong giai đoạn 2026 - 2030. Quý độc giả, giảng viên và nghiên cứu sinh hãy tham khảo ngay luận văn này để làm phong phú thêm cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu học thuật của mình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: ĐÓNG GÓP CỦA ĐẶNG THAI MAI VỀ LÝ LUẬN VĂN HỌC Trong sự nghiệp nghiên cứu văn học, Đặng Thai Mai đã có nhiều cống hiến xuất sắc với vai trò là người khám phá, mở đường cho nhiều chuyên ngành văn học, trong đó có l{ luận văn học. Những công trình về l{ luận văn học đã giúp ông trở thành một trong những người đặt nền móng đầu tiên cho l{ luận văn học mác xít ở nước ta. Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ đánh giá: “Nếu như Hải Triều là người lính xung kích trẻ tuổi đã dũng cảm cắm 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ngọn cờ duy vật trên thành luỹ của vị tướng già duy tâm Phan Khôi và giành ưu thế cho quan điểm nghệ thuật vị nhân sinh trong cuộc tranh luận với Hoài Thanh thì Đặng Thai Mai là người tổng kết lại những luận điểm của Hải Triều bằng cái học thuật uyên bác của mình” *27, tr. Trong số các tác phẩm về l{ luận văn học của Đặng Thai Mai, Văn học khái luận được đánh giá cao nhất, góp phần đặt nền móng cho l{ luận văn học Việt Nam.

Công trình Văn học khái luận Văn học khái luận là công trình l{ luận lần đầu tiên xuất hiện trên Tạp chí Văn mới số 36 và 37 ra tháng 6 năm 1944, sau đó mấy tháng được in thành sách do Hàn Thuyên xuất bản. Đây là tập sách được đánh giá thành công nhất về l{ luận văn học của Đặng Thai Mai, là “cuốn sách l{ luận văn học hiện đại theo quan điểm mác xít đầu tiên ở Việt Nam” *27, tr. 30+, đặt nền móng cho rất nhiều tác phẩm l{ luận sau này, đồng thời là cơ sở l{ thuyết cho những công trình nghiên cứu văn học. Nghiên cứu văn học đặt ra cho l{ luận văn học những yêu cầu rất khắt khe, l{ luận phải có chuẩn mực, đúng đắn với hiện tại và phù hợp với tương lai, đồng thời có giá trị sáng tạo lâu bền.

Văn học khái luận đã đáp ứng được những tiêu chuẩn ấy, và do đó “đã nửa thế kỷ qua, từ khi các tác phẩm ra đời, Văn học khái luận vẫn là cuốn sách hàng đầu của tác giả và là công trình có giá trị tư tưởng và học thuật” *27, tr. Trước khi cuốn sách xuất hiện, trên diễn đàn văn học công khai đã nảy sinh cuộc tranh luận nghệ thuật rất sôi nổi giữa hai phái “Nghệ thuật vị nghệ thuật” và “Nghệ thuật vị nhân sinh” kéo dài từ năm 1935 đến năm 1939. Từ cuộc tranh luận này, nhiều vấn đề l{ luận nghệ thuật được đặt ra như mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống xã hội, thiên chức cao qu{ và 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sứ mệnh thiêng liêng của văn chương, phương hướng xây dựng nền văn học mới… Khi viết Văn học khái luận, cuộc bút chiến khá ồn ào hơn năm năm về trước đã thành câu chuyện cũ, nhưng Đặng Thai Mai đã rất khéo léo trình bày những luận điểm đầy sức thuyết phục để tiếp tục bảo vệ và phát triển quan điểm của phái “Nghệ thuật vị nhân sinh”. Và một điều đáng trân trọng là tinh thần của Đề cương văn hoá (1943) với phương châm dân tộc - khoa học - đại chúng được Đặng Thai Mai tiếp nhận và trình bày sâu sắc trong công trình này.

Văn học khái luận không chuyên sâu vào một vấn đề l{ luận, một trào lưu, hoặc một thể loại văn học. Cuốn sách gồm 7 chương, với độ dày gần 140 trang sách trình bày 7 vấn đề “bản chất nhất, bức thiết nhất của cơ sở l{ luận văn học” *27, tr. 348+: Định nghĩa hai chữ văn học, vấn đề nguyên tắc, vấn đề sáng tác, nội dung và hình thức, điển hình và cá tính, vấn đề tự do trong văn nghệ, tinh thần quốc gia và văn học. Để triển khai những vấn đề l{ luận trên, với ngòi bút sắc sảo kết tinh trí tuệ uyên thâm, sâu rộng trên cơ sở tiếp nhận từ cả hai nguồn văn hoá phương Đông và phương Tây, Đặng Thai Mai đã đưa ra những lập luận chặt chẽ, vận dụng sáng tạo những nguyên tắc l{ luận vào thực tiễn văn học góp phần giải quyết nhiều vấn đề cụ thể.

Chuyên luận trình bày khá rành mạch và uyển chuyển các vấn đề l{ luận văn học theo quan điểm mác xít đương thời, đã vận dụng các { kiến của các tác giả nổi tiếng như Taine, Plêkhanôp, Mao Thuẫn, Chu Dương và nhiều nhà văn hoá khác. Đặng Thai Mai đã tranh biện với { kiến của Tônxtôi, Baldensperger, Lưu Trọng Lư, Lan Khai, Hồ Phong, Hồ Hoài Thẩm. Đến nay, đã hơn sáu mươi năm trôi qua nhưng nhiều vấn đề l{ luận trong Văn học khái luận vẫn còn nguyên giá trị, vẫn phù hợp với bản chất và quy luật vận động của văn học. Những đóng góp của Đặng Thai Mai trong Văn 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] học khái luận đã được nhiều người khẳng định, đặc biệt là các { kiến của Hà Minh Đức và của Trần Đình Sử.

Ở đây chúng tôi xin nhấn mạnh lại một số vấn đề quan trọng mà nhà l{ luận hôm nay vẫn cần phải quan tâm. Vấn đề thứ nhất là mối quan hệ giữa l{ trí và tình cảm trong sáng tạo văn học. Trong phần bàn về khái niệm văn học, Đặng Thai Mai “không chỉ giải thích nguồn gốc khái niệm mà điều quan trọng hơn là chỉ ra bản chất của loại hình nghệ thuật này” *27, tr. Tác giả Văn học khái luận cho rằng văn học là “một khoa học nghiên cứu về các tác phẩm thuộc lĩnh vực “văn” và cũng có { nghĩa là toàn thể những tác phẩm đó” *1, tr.

Ông đã phê phán khá triệt để quan điểm của Hồ Hoài Thẩm và Lép Tônxtôi khi họ quá nhấn mạnh tình cảm trong sáng tạo văn học. Hồ Hoài Thẩm cho rằng: “Thực chất văn học là tình cảm. Những tình cảm chứa chất lại trong lòng người, sau lúc đã theo phương pháp mô hình hoá, hay là phương pháp tự nhiên hoá, mà biểu hiện ra, tức là văn học” *1, tr. 55+; và Lép Tônxtôi khẳng định: “Nghệ thuật là phương tiện giao tiếp của loài người”, “Nghệ thuật là để biểu hiện tình cảm” *1, tr.

Đặng Thai Mai thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân dẫn đến những quan điểm trên của các tác giả: “chỉ vì không chọn được một quan điểm xác thực cho nên các nhà l{ luận văn học về phái quan niệm luận không thể giải thích văn học cho minh bạch” *1, tr. Trong lịch sử sáng tạo nghệ thuật có rất nhiều người coi trọng nội dung tình cảm, thu hẹp tiếng nói nghệ thuật trong thế giới cảm xúc, cảm giác chủ quan của nghệ sỹ. Đây là cách nhìn thiên lệch và dễ rơi vào duy tâm: “Hoàn toàn ỷ thị vào trực cảm, vào bản năng là một thái độ kiêu căng điên rồ và nguy hiểm” *1, tr. Là người rất hăng hái trong mặt trận văn hoá, Đặng Thai Mai coi trọng nội dung tư tưởng của văn học.

Ông nhấn mạnh thiên chức của nhà văn chân chính là dùng văn học để tác động, thức tỉnh nhân dân, cải thiện xã 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhưng ông không phiến diện, không coi trọng tư tưởng mà xem nhẹ tình cảm. Ông đã l{ giải khách quan bản chất của văn học và con đường tác động của nó đối với con người: “Văn học có lực lượng để kích động tình cảm của buồng tim, để thoả mãn yêu cầu mở mang của tư tưởng và đồng thời lại có một hệ thống l{ tính thanh sơ dẫn đạo lương tri và trí tuệ của giống người nữa” *1, tr. Văn học là tiếng nói tư tưởng và tình cảm của con người, là lương tri, lương tâm của con người gửi gắm vào nghệ thuật.

Văn học không phải “chỉ là một thủ đoạn để đạo đạt tình cảm mà thôi, văn học cũng có mục đích đi tìm chân l{ và truyền bá tư tưởng” *1, tr. Dù ở thời đại nào cũng không nên xem nhẹ một trong những mặt đó, sự hài hoà giữa l{ trí và tình cảm tạo nên vẻ đẹp hài hoà của con người và cuộc sống. Vấn đề thứ hai mà Đặng Thai Mai đặc biệt quan tâm là vai trò quan trọng của chủ thể sáng tạo trong hoạt động nghệ thuật. Trong chuyên luận, Đặng Thai Mai khẳng định mối quan hệ không thể tách rời của văn học và đời sống hiện thực.

Nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng ngay từ thời kz sơ sinh của nó đã tồn tại và phát triển trong sự gắn bó mật thiết với đời sống lao động. Đặng Thai Mai đi sâu vào những luận điểm của Plêkhanôp trong Nghệ thuật và sinh hoạt xã hội, một cuốn sách đặt những luận điểm cơ sở theo quan điểm của Mác về mối quan hệ giữa văn nghệ và đời sống xã hội. Ông thấy rằng: “Những thời kz mà xã hội trải qua một cuộc thay đổi lớn đều là những thời kz văn học nảy nở một cách nhanh chóng và tiến triển đến một trình độ cao” *1, tr. Tác giả Văn học khái luận đã đưa ra những luận điểm và dẫn chứng thích hợp tạo nên sức thuyết phục để chứng minh rằng: “Mỗi một chủ nghĩa văn học đều có căn bản ở sự sinh hoạt xã hội” *1, tr.

Muốn văn học phát triển, chúng ta chỉ có thể xây dựng nền l{ luận văn học quốc gia đó trên cơ sở phát triển của nền kinh tế đất nước vì 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] “trong một xã hội lạc hậu từ kinh tế đến tri thức, thì lẽ cố nhiên vấn đề ấy (l{ luận văn học - chú thích của người viết) chỉ là một xa xỉ phẩm của tri thức ít ai quan tâm đến. Như vậy, văn nghệ cũng phải cần đến nguyên tắc và luôn luôn tiến triển theo lịch sử sinh hoạt của xã hội” *1, tr. Sự sống của văn học không thể tách rời đời sống xã hội, văn học là tấm gương phản chiếu xã hội. Đồng thời, đời sống xã hội là mảnh đất phù sa màu mỡ cung cấp chất liệu, khơi nguồn cảm hứng để văn học phát triển tươi tốt.

Thoát ly khỏi đời sống xã hội, văn học sẽ thiếu một nền tảng vững chắc và sẽ không còn là văn học chân chính nữa. Từ đó, Đặng Thai Mai kết luận: “Văn học chỉ là một lối biểu hiện trong các hình thái của { thức xã hội. Văn học cũng như pháp luật, chính trị, đều xây dựng ở trên nền tảng sinh hoạt của xã hội và vấn đề tiến triển, biến hoá luôn luôn, theo khuynh hướng sinh hoạt chung trên cơ sở thực tại của đời sống phong kiến tư bản và xã hội” *1, tr.