Nghiên cứu sự biến đổi miễn dịch và nồng độ dioxin ở nạn nhân chất độc da cam sau điều trị

Nghiên cứu về sự biến đổi chỉ tiêu miễn dịch và nồng độ dioxin ở nạn nhân chất da cam sau điều trị là một lĩnh vực quan… 153 trang · Học viện Quân y · 2018.

• Tác giả: Lương Minh Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đặng Dũng
• Trường học: Học viện Quân y
• Chuyên ngành: Y học dự phòng
• Đề tài: Nghiên Cứu Biến Đổi Chỉ Tiêu Miễn Dịch và Dioxin Ở Nạn Nhân Chất Da Cam Sau Điều Trị
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Dioxin và các hợp chất tương tự dioxin
• 1.2. Các giá trị TEF của WHO trong đánh giá rủi ro đối với con người
• 1.3. Đặc tính của dioxin
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chọn
• 2.3. Tiêu chuẩn loại
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6. Vật liệu nghiên cứu
• 2.7. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.8. Các kỹ thuật nghiên cứu
• 2.9. Địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.10. Phương pháp nghiên cứu. Nghiên cứu mô tả cắt ngang, hồi cứu kết hợp với tiến cứu, có can thiệp
• 2.11. Biện pháp can thiệp
• 2.12. Xử lý số liệu
• 2.13. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Đặc điểm chung của nhóm nghiên cứu
• 3.2. Các chỉ số sinh hoá, huyết học sau điều trị giải độc
• 3.2.1. Các chỉ số sinh hoá
• 3.2.2. Các chỉ số huyết học
• 3.3. Nồng độ dioxin trong máu ở nhóm nghiên cứu
• 3.4. Sự biến đổi các chỉ số miễn dịch
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Căn cứ để áp dụng phương pháp giải độc Hubbard
• 4.2. Giải độc không đặc hiệu
• 4.2.1. Giải độc không đặc hiệu theo phương pháp Hubbard
• 4.3. Sự thay đổi nồng độ dioxin và các đồng phân sau điều trị
• 4.3.1. Sự thay đổi dioxin và TEQ trong máu
• 4.3.2. Sự thay đổi dioxin và TEQ trong máu và phân ở nhóm nghiên cứu thuần tập
• 4.4. Thay đổi một số chỉ tiêu miễn dịch
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Biến Đổi Chỉ Tiêu Miễn Dịch

Nghiên cứu về sự biến đổi chỉ tiêu miễn dịch và nồng độ dioxin ở nạn nhân chất da cam sau điều trị là một lĩnh vực quan trọng. Các nạn nhân này thường phải đối mặt với nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng do phơi nhiễm dioxin. Việc hiểu rõ về sự biến đổi này không chỉ giúp cải thiện chất lượng cuộc sống mà còn cung cấp thông tin quý giá cho các phương pháp điều trị hiệu quả hơn.

1.1. Định Nghĩa Dioxin và Tác Động Đến Sức Khỏe

Dioxin là một nhóm hóa chất độc hại, bao gồm 2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-p-dioxin (TCDD), có khả năng gây ra nhiều bệnh lý nghiêm trọng. Nghiên cứu cho thấy dioxin có thể ảnh hưởng đến hệ miễn dịch, gây ra các rối loạn miễn dịch và tăng nguy cơ mắc bệnh.

1.2. Tình Hình Nạn Nhân Chất Da Cam Tại Việt Nam

Việt Nam có một số lượng lớn nạn nhân chất da cam, những người đã phải chịu đựng hậu quả lâu dài từ việc phơi nhiễm dioxin. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng nồng độ dioxin trong cơ thể của họ vẫn cao, ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống.

II. Vấn Đề Biến Đổi Chỉ Tiêu Miễn Dịch Ở Nạn Nhân

Sự biến đổi chỉ tiêu miễn dịch ở nạn nhân chất da cam là một vấn đề phức tạp. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng dioxin có thể làm suy giảm chức năng miễn dịch, dẫn đến tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng và ung thư. Việc theo dõi và đánh giá các chỉ tiêu miễn dịch là cần thiết để hiểu rõ hơn về tình trạng sức khỏe của nạn nhân.

2.1. Các Chỉ Tiêu Miễn Dịch Quan Trọng

Các chỉ tiêu miễn dịch như IgA, IgM, và IgG đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá sức khỏe miễn dịch. Sự thay đổi nồng độ của các chỉ tiêu này có thể phản ánh tình trạng sức khỏe của nạn nhân chất da cam.

2.2. Tác Động Của Dioxin Đến Hệ Miễn Dịch

Dioxin có thể gây ra các rối loạn miễn dịch, làm giảm khả năng chống lại bệnh tật. Nghiên cứu cho thấy rằng nồng độ dioxin cao có liên quan đến sự suy giảm chức năng miễn dịch, dẫn đến các bệnh lý nghiêm trọng.

III. Phương Pháp Giải Độc Không Đặc Hiệu Đối Với Dioxin

Phương pháp giải độc không đặc hiệu là một trong những cách tiếp cận chính để điều trị nạn nhân chất da cam. Các phương pháp này nhằm mục đích giảm thiểu tác động của dioxin và cải thiện sức khỏe của nạn nhân. Việc áp dụng các phương pháp này cần được thực hiện một cách khoa học và có hệ thống.

3.1. Các Phương Pháp Giải Độc Hiện Có

Các phương pháp giải độc hiện có bao gồm việc sử dụng vitamin, liệu pháp vật lý trị liệu và chế độ ăn uống hợp lý. Những phương pháp này giúp tăng cường khả năng miễn dịch và hỗ trợ quá trình đào thải dioxin ra khỏi cơ thể.

3.2. Hiệu Quả Của Phương Pháp Giải Độc Hubbard

Phương pháp giải độc Hubbard đã được nghiên cứu và áp dụng để tăng cường quá trình thải dioxin. Nghiên cứu cho thấy phương pháp này có thể giúp cải thiện các chỉ tiêu miễn dịch và giảm nồng độ dioxin trong cơ thể.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Biến Đổi Chỉ Tiêu Miễn Dịch

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự biến đổi rõ rệt trong các chỉ tiêu miễn dịch của nạn nhân chất da cam sau khi áp dụng phương pháp giải độc. Sự thay đổi này không chỉ phản ánh tình trạng sức khỏe mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho các phương pháp điều trị tiếp theo.

4.1. Sự Biến Đổi Nồng Độ Dioxin Sau Điều Trị

Nghiên cứu cho thấy nồng độ dioxin trong máu của nạn nhân giảm đáng kể sau khi áp dụng phương pháp giải độc. Điều này cho thấy hiệu quả của các phương pháp điều trị trong việc giảm thiểu tác động của dioxin.

4.2. Tác Động Đến Các Chỉ Tiêu Miễn Dịch

Các chỉ tiêu miễn dịch như IgA, IgM, và IgG có sự cải thiện rõ rệt sau điều trị. Điều này cho thấy rằng phương pháp giải độc không chỉ giúp giảm nồng độ dioxin mà còn cải thiện sức khỏe miễn dịch của nạn nhân.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Biến Đổi Chỉ Tiêu Miễn Dịch

Nghiên cứu về sự biến đổi chỉ tiêu miễn dịch và nồng độ dioxin ở nạn nhân chất da cam sau điều trị là rất cần thiết. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp giải độc có thể cải thiện tình trạng sức khỏe của nạn nhân. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để tìm ra các phương pháp điều trị hiệu quả hơn.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị đặc hiệu hơn cho nạn nhân chất da cam. Việc này không chỉ giúp cải thiện sức khỏe mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho họ.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Các Nghiên Cứu Tiếp Theo

Cần có các nghiên cứu sâu hơn về tác động lâu dài của dioxin và hiệu quả của các phương pháp điều trị. Điều này sẽ giúp cung cấp thông tin quý giá cho các chính sách y tế và hỗ trợ cho nạn nhân chất da cam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Lương Minh Tuấn với đề tài "Nghiên cứu sự biến đổi một số chỉ tiêu miễn dịch và nồng độ dioxin ở nạn nhân chất da cam/dioxin sau điều trị bằng phương pháp giải độc không đặc hiệu", chuyên ngành Y học dự phòng (mã số: 9720163), được thực hiện tại Học viện Quân y năm 2018 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Đặng Dũng và GS.TS. Lê Kế Sơn. Công trình được triển khai như một phần nội dung thuộc đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước: "Nghiên cứu và ứng dụng một số biện pháp điều trị giải độc không đặc hiệu cho những người bị phơi nhiễm chất da cam/dioxin" (mã số KHCN-33), nằm trong Chương trình khoa học và công nghệ trọng điểm cấp Nhà nước do GS.TS. Lê Kế Sơn làm Chủ nhiệm.

Về tính cấp thiết, trong giai đoạn từ năm 1960 đến năm 1971, quân đội Mỹ đã phun rải khoảng 80 triệu lít chất diệt cỏ ở miền Nam Việt Nam, trong đó hơn một nửa là chất da cam – hỗn hợp tỷ lệ 50/50 của 2,4-D (2,4-dichlorophenoxyacetic acid) và 2,4,5-T (2,4,5-trichlorophenoxyacetic acid). Quá trình sản xuất chất da cam tạo ra tạp chất độc hại là dioxin với nồng độ trung bình khoảng 10 ppm (10 mg/kg), trong đó đồng phân 2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-p-dioxin (2,3,7,8-TCDD) có độc tính cao nhất. Cho đến nay, y học thế giới và Việt Nam vẫn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu đối với tình trạng nhiễm độc dioxin mãn tính. Các can thiệp y tế chủ yếu dừng lại ở các biện pháp giải độc không đặc hiệu, nâng cao thể trạng, chống ôxy hóa và bảo vệ chức năng gan. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: mặc dù đã có một số công trình khảo sát biến đổi miễn dịch trên người phơi nhiễm dioxin, nhưng chưa có nghiên cứu nào đánh giá biến đổi miễn dịch gắn liền với can thiệp giải độc và theo dõi biến động nồng độ dioxin đồng thời trong máu và chất thải trước và sau điều trị.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 2 mục tiêu cụ thể:

1. Nghiên cứu sự biến đổi một số chỉ tiêu miễn dịch, nồng độ dioxin ở người phơi nhiễm chất da cam/dioxin ở Đà Nẵng trước và sau áp dụng phương pháp giải độc theo nguyên lý của Hubbard.
2. Đánh giá mối tương quan giữa sự biến đổi nồng độ dioxin trong máu và phân với các chỉ tiêu miễn dịch của các đối tượng nghiên cứu trên.

Đối tượng nghiên cứu là 34 người đã và đang phơi nhiễm với chất da cam/dioxin, có nồng độ dioxin trong máu cao, sinh sống tại vùng "nóng" tồn lưu chất độc hóa học quanh khu vực sân bay Đà Nẵng. Phạm vi không gian can thiệp lâm sàng được thực hiện tại Bệnh viện Quân y 103 (Hà Nội) với sự phối hợp của Khoa Máu, Độc, Xạ và Bệnh nghề nghiệp (AM7) và Khoa A7. Phạm vi thời gian nghiên cứu thực địa và can thiệp điều trị được triển khai từ tháng 9 năm 2012, chia làm 2 đợt điều trị tập trung, mỗi đợt kéo dài khoảng 3 tuần (21 ngày).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các hướng nghiên cứu về độc tính của dioxin, cơ chế tác động, ảnh hưởng bệnh lý và các giải pháp điều trị đào thải độc chất:

• Nghiên cứu miễn dịch học trên đối tượng phơi nhiễm: Hoàng Đình Cầu (2002) khảo sát 704 cựu chiến binh từng chiến đấu ở chiến trường miền Nam giai đoạn 1961–1975 so sánh với 696 người nhóm chứng, ghi nhận tỷ lệ % tế bào lympho T và số lượng tuyệt đối lympho B, lympho T ở nhóm phơi nhiễm giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,05 đến p < 0,01). Phan Thị Phi Phi (2002) công bố kết quả trên các cựu chiến binh cho thấy số lượng monocyte giảm so với nhóm chứng (p < 0,01) và ghi nhận trường hợp nhược sản tủy xương trước khi tiến triển thành bệnh bạch cầu lympho mãn tính. Nguyễn Quốc Ân và cộng sự (2002) chỉ ra tình trạng suy giảm chức năng bảo vệ miễn dịch đặc hiệu: tăng bạch cầu, tăng Th và neutrophil, giảm chỉ số thực bào, tăng lympho B và tăng nồng độ IgM huyết thanh.
• Nghiên cứu về cơ chế bệnh lý và các nhóm bệnh liên quan: Luận án dẫn chứng báo cáo của Viện Y học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ (IOM) phân loại 4 mức độ bằng chứng bệnh tật liên quan đến dioxin (trong đó có ung thư mô mềm, u lympho không Hodgkin, bệnh trứng cá do clo, đái tháo đường type 2, nứt gai đốt sống ở con cái cựu chiến binh), cùng Quyết định năm 2008 của Bộ Y tế Việt Nam công bố danh mục 17 bệnh tật liên quan đến phơi nhiễm chất da cam/dioxin.
• Các hướng nghiên cứu tăng đào thải độc chất: Nghiên cứu sử dụng Colestimide (chất gắn acid mật) trên 9 bệnh nhân mắc chứng tăng lipoprotein máu cho thấy nồng độ dioxin giảm từ 44,0 ± 8,22 pg TEQ/g lipid xuống 34,7 ± 5,49 pg TEQ/g lipid sau 6 tháng (p < 0,05). Nghiên cứu của Geusau và cộng sự (1999) sử dụng Olestra (chất béo nhân tạo không hấp thu) trên 2 nữ bệnh nhân có nồng độ TCDD máu rất cao (144.000 và 26.000 pg/g lipid), ghi nhận tốc độ bài tiết TCDD qua phân tăng từ 8,2 đến 10,2 lần, rút ngắn thời gian bán hủy từ mức 5–11 năm xuống còn 1,4–1,9 năm. Nguyễn Thị Ngọc Dao và cộng sự (2002) can thiệp bằng chế phẩm Naturenz (chứa enzyme và chất chống oxy hóa thực vật) trên 157 nạn nhân dioxin, ghi nhận sự cải thiện về thể trạng, tăng protein toàn phần và giảm cholesterol.
• Ứng dụng phương pháp Hubbard: Luận án dẫn liệu các thử nghiệm quốc tế sau thảm họa nhiễm độc PBB tại bang Michigan (Hoa Kỳ), ghi nhận 100% đối tượng giảm 21,3% nồng độ PBB và PCB trong mô mỡ sau 1 tháng và giảm 42,4% sau 4 tháng can thiệp. Tại Việt Nam, nhóm nghiên cứu Trường Đại học Y Hà Nội (2010–2011) đã thử nghiệm phương pháp Hubbard trên công nhân nhiễm độc xăng dầu, ghi nhận giảm nồng độ các enzyme khử độc song hành với cải thiện triệu chứng lâm sàng. Dự án của Hội Nạn nhân chất độc da cam Việt Nam tại tỉnh Thái Bình cũng áp dụng phương pháp Hubbard cải tiến và ghi nhận chuyển biến tích cực về chất lượng cuộc sống.

Vị trí của luận án: Luận án là công trình đầu tiên tại Việt Nam áp dụng nguyên lý giải độc không đặc hiệu Hubbard trên nhóm cư dân phơi nhiễm dioxin sống tại vùng "nóng" sân bay Đà Nẵng, kết hợp phân tích nồng độ dioxin trong máu và phân tại phòng xét nghiệm quốc tế đạt chuẩn, đồng thời theo dõi động học đào thải dioxin tại 7 thời điểm liên tiếp và đánh giá sự phục hồi của các chỉ số miễn dịch tế bào và dịch thể.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết về dược động học và cơ chế độc học phân tử của dioxin:

• Dioxin và các hợp chất tương tự dioxin (DRCs) gồm 75 đồng loại polychlorinated dibenzo-p-dioxin (PCDDs), 135 đồng loại polychlorinated dibenzofuran (PCDFs) và các polychlorinated biphenyl đồng phẳng (coplanar PCBs). Độc tính được quy đổi theo hệ số tương đương độc tính (TEF) và tổng đương lượng độc (TEQ) do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ban hành năm 1998 và điều chỉnh năm 2005, lấy 2,3,7,8-TCDD làm chuẩn (TEF = 1).
• Về mặt phân tử, dioxin là hợp chất ái mỡ, kỵ nước, bền vững cao với nhiệt và hóa chất, thời gian bán hủy trong cơ thể người từ 5 đến 12,2 năm đối với PCDD. Khi xâm nhập qua đường tiêu hóa và mô mỡ, dioxin liên kết không thuận nghịch với thụ thể nội bào Aryl hydrocarbon Receptor (AhR) tạo phức Dioxin*AhR. Phức hợp này tiếp tục liên kết với protein Arnt (AhR nuclear translocator) tạo phức Dioxin*AhR*Arnt, đi vào nhân tế bào và gắn với trình diện phản ứng DRE (Dioxin Responsive Element) trên ADN, kích hoạt quá trình phiên mã các gen như Cytochrome P450 1A1 (CYP1A1), làm rối loạn phân bào, thúc đẩy stress oxy hóa và gây ức chế hệ thống miễn dịch (teo tuyến ức, giảm số lượng lympho T).

Nguyên lý phương pháp giải độc Hubbard gồm 4 khâu kỹ thuật cơ bản:

1. Sử dụng Niacin (Vitamin PP/B3): Liều khởi đầu 100 mg/ngày, tăng dần theo phác đồ, nhằm kích thích chuyển hóa lipid, làm giảm ái lực gắn kết của độc chất trong mô mỡ, đẩy độc chất cùng acid béo tự do vào hệ tuần hoàn.
2. Vận động thể lực: Chạy bộ hoặc tập luyện từ 20 đến 30 phút nhằm tăng cường lưu thông tuần hoàn sâu ra ngoại vi, tăng tạo lactat để hỗ trợ phản ứng phân giải lipid.
3. Xông hơi khô cưỡng bức: Xông hơi tại nhiệt độ 60–82°C (140–180°F) trong thời gian từ 2,5 đến 4,5 giờ mỗi ngày, bài tiết độc chất qua tuyến mồ hôi; ngay sau xông hơi, bệnh nhân được tắm nước mát 15–20°C.
4. Bổ sung dinh dưỡng và bảo vệ: Bổ sung dầu thực vật và dầu cá (chứa vitamin A, D) nhằm ngăn cản tái hấp thu độc chất qua ruột; bổ sung các chất chống oxy hóa gồm vitamin E, vitamin C, beta-carotene và flavonoid nhằm triệt tiêu gốc tự do; đồng thời bù nước và dung dịch điện giải theo nhu cầu.

Bước can thiệp	Nội dung kỹ thuật	Cơ chế tác động
Bước 1	Uống Niacin liều tăng dần (khởi đầu 100 mg/ngày)	Kích thích phân giải mỡ, giải phóng dioxin vào máu
Bước 2	Vận động thể lực 20–30 phút	Tăng tuần hoàn sâu, chuyển hóa mô mỡ, tạo lactat
Bước 3	Xông hơi khô 60–82°C (2,5–4,5 giờ), tắm nước mát 15–20°C	Tăng tiết mồ hôi cưỡng bức, đào thải độc chất qua da
Bước 4	Bổ sung dầu thực vật, vitamin E, C, beta-carotene, điện giải	Chống tái hấp thu ở ruột, dập tắt gốc tự do, cân bằng nội môi

Về phương pháp nghiên cứu:

• Thiết kế: Nghiên cứu mô tả cắt ngang, hồi cứu kết hợp tiến cứu có can thiệp trước – sau; kết hợp thiết kế nghiên cứu thuần tập trên phân nhóm nhỏ.
• Tiêu chuẩn chọn: Người phơi nhiễm sống quanh sân bay Đà Nẵng, có hồ sơ quản lý tại Ban chỉ đạo 33 và Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Đà Nẵng; có nồng độ dioxin trong máu cao (2,3,7,8-TCDD chiếm tỷ lệ lớn trong TEQ); đủ điều kiện sức khỏe tham gia liệu trình 21 ngày tại Hà Nội; tự nguyện ký cam kết.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Người mắc bệnh tự miễn, nhiễm HIV, viêm gan virus B, C; ung thư giai đoạn muộn, đái tháo đường biến chứng nặng, suy gan, xơ gan, suy thận, suy tim, tăng huyết áp từ độ III trở lên, bệnh tâm thần, phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú.
• Thiết kế phân nhóm thuần tập theo dõi dọc: Chọn 5 bệnh nhân có nồng độ dioxin máu cao nhất (ký hiệu N1 đến N5) để theo dõi động học bài tiết dioxin liên tục qua 7 thời điểm lấy mẫu máu và phân: T1 (trước can thiệp), T2 (ngày thứ 4), T3 (ngày thứ 8), T4 (ngày thứ 12), T5 (ngày thứ 15), T6 (ngày thứ 18) và T7 (ngày thứ 21 - kết thúc liệu trình).
• Kỹ thuật xét nghiệm:
  • Định lượng dioxin và furan (PCDD/PCDF, 2,3,7,8-TCDD, TEQ) trong máu và phân được thực hiện tại Trung tâm phân tích Eurofins (Hamburg, CHLB Đức) bằng phương pháp sắc ký khí khối phổ phân giải cao (HRGC/HRMS) theo quy chuẩn quốc tế; mẫu được mã hóa code, bảo quản lạnh và vận chuyển nghiêm ngặt.
  • Xét nghiệm huyết học: Công thức máu toàn phần (hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, công thức bạch cầu).
  • Xét nghiệm sinh hóa: Glucose, Ure, Creatinin, Protein toàn phần, Albumin, Acid uric, Cholesterol toàn phần, Triglycerid, men gan (AST, ALT, GGT).
  • Xét nghiệm miễn dịch: Miễn dịch tế bào gồm số lượng lympho T CD3, CD4, CD8 (tế bào/µl); miễn dịch dịch thể gồm nồng độ IgA, IgG, IgM huyết thanh (mg/dL).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tập trung trình bày bản chất hóa học, độc tính và dịch tễ học của chất da cam/dioxin. Tác giả phân tích cấu trúc 29 đồng phân có độc tính trong các nhóm PCDD, PCDF và coplanar PCB theo thang TEF của WHO (1998, 2005). Chương tổng quan mô tả chi tiết con đường xâm nhập chủ yếu của dioxin qua chuỗi thức ăn (chiếm trên 80-90%), đặc tính tích lũy tại mô mỡ và gan, cùng cơ chế gây độc qua thụ thể AhR và phiên mã gen CYP1A1. Văn bản tổng hợp các tổn thương bệnh lý trên người và động vật: suy giảm miễn dịch, teo tuyến ức, rối loạn chức năng gan (tăng men ALT, GGT), đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa porphyrin, tổn thương thần kinh ngoại vi, ung thư mô mềm, u lympho không Hodgkin và dị tật bẩm sinh (sứt môi, hở vòm miệng, nứt gai đốt sống). Tiếp đó, tác giả điểm luận các giải pháp phòng ngừa, hạn chế hấp thu (Colestimide, Olestra) và phân tích sâu cơ sở khoa học của quy trình giải độc Hubbard gồm 4 khâu can thiệp, cùng các hoạt chất thử nghiệm như Resveratrol, alpha-naphthoflavone, Arecoline, Vitamin C và Naturenz.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình chọn mẫu từ danh sách quản lý của Ban chỉ đạo 33 và Hội Nạn nhân chất độc da cam Đà Nẵng, chốt chọn 34 đối tượng đưa về Bệnh viện Quân y 103 để can thiệp trong 21 ngày. Tác giả trình bày cụ thể các biến số nghiên cứu: các yếu tố nhân khẩu học, tiền sử phơi nhiễm, thời gian sống gần sân bay Đà Nẵng, nguồn nước sinh hoạt (nước giếng khoan), chỉ số nhân trắc (BMI), mạch, huyết áp. Quy trình lấy mẫu, bảo quản, đóng gói mã hóa và vận chuyển mẫu máu, mẫu phân sang phòng xét nghiệm Eurofins tại Hamburg (Đức) được thuyết minh chặt chẽ. Thiết kế nghiên cứu thuần tập trên 5 bệnh nhân (N1–N5) theo dõi tại 7 mốc thời gian (T1 đến T7) được xác lập nhằm ghi nhận động học bài tiết độc chất song song giữa máu và phân trong suốt liệu trình. Các phương pháp thống kê sinh học y học được ứng dụng để so sánh các chỉ số trước và sau can thiệp, phân tích tương quan giữa nồng độ dioxin với các thông số miễn dịch và sinh hóa.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu thực nghiệm thu được từ 34 đối tượng can thiệp và phân nhóm thuần tập 5 đối tượng:

• Đặc điểm chung và an toàn điều trị: Cung cấp cơ cấu tuổi đời, thời gian sống quanh sân bay, mô hình bệnh tật mạn tính kết hợp. Sau liệu trình 21 ngày, chỉ số khối cơ thể (BMI) của nhóm nghiên cứu có sự chuyển dịch nhẹ nhưng bảo đảm an toàn thể trạng; các chỉ số huyết học (hồng cầu, hemoglobin, số lượng bạch cầu hạt) và sinh hóa máu (chức năng thận ure, creatinin, đường huyết, men gan AST, ALT) duy trì ổn định, không ghi nhận tai biến điều trị.
• Biến đổi nồng độ dioxin trong máu: Nồng độ 2,3,7,8-TCDD và tổng đương lượng độc TEQ trong máu của 34 đối tượng trước can thiệp ở mức cao, phân bố phụ thuộc vào thời gian cư trú gần sân bay và thời gian sử dụng nước giếng khoan. Sau can thiệp giải độc, nồng độ các đồng phân PCDD, PCDF và tổng TEQ trong máu có xu hướng giảm rõ rệt so với trước điều trị.
• Động học nồng độ dioxin ở nhóm thuần tập (N1–N5): Dữ liệu phân tích tại 7 thời điểm (T1 đến T7) cho thấy sự biến thiên có quy luật của 2,3,7,8-TCDD và TEQ trong máu và phân. Trong những ngày đầu can thiệp (giai đoạn huy động mỡ bằng niacin và thể dục), nồng độ dioxin trong máu và phân có thời điểm tăng vọt do độc chất được giải phóng từ mô mỡ vào tuần hoàn, sau đó giảm dần về cuối liệu trình (T7). Đồng thời, nồng độ 2,3,7,8-TCDD và TEQ trong mẫu phân tăng cao trong giai đoạn can thiệp, khẳng định dioxin được bài xuất mạnh qua đường tiêu hóa cùng dịch mật và chất béo không hấp thu.
• Biến đổi các chỉ tiêu miễn dịch:
  • Miễn dịch dịch thể: Nồng độ các kháng thể huyết thanh IgA, IgG và IgM có sự biến đổi tích cực sau điều trị, phản ánh sự phục hồi đáp ứng miễn dịch dịch thể theo nhóm tuổi và thời gian phơi nhiễm.
  • Miễn dịch tế bào: Số lượng tế bào lympho T CD3, CD4 và CD8 tăng lên sau liệu trình can thiệp; cải thiện tỷ lệ tế bào miễn dịch bảo vệ.
  • Phân tích tương quan: Xác lập mối tương quan giữa tuổi đời, thời gian phơi nhiễm, nồng độ 2,3,7,8-TCDD và tổng TEQ trong máu với các chỉ số miễn dịch dịch thể (IgA, IgG, IgM) và miễn dịch tế bào (CD3, CD4, CD8).

Nhóm chỉ số	Trước điều trị	Sau điều trị (Ngày 21)	Chiều hướng biến đổi
Nồng độ 2,3,7,8-TCDD và TEQ máu	Mức nền cao do phơi nhiễm	Giảm so với trước can thiệp	Đào thải độc chất ra khỏi máu
Động học TCDD/TEQ trong phân (nhóm N1–N5)	Mức cơ bản	Tăng cao trong các đợt bài xuất	Đào thải qua đường tiêu hóa
Sinh hóa men gan (AST, ALT, GGT)	Một số đối tượng có rối loạn men gan	Ổn định, cải thiện chức năng	Bảo vệ tế bào gan
Miễn dịch dịch thể (IgA, IgG, IgM)	Rối loạn nồng độ kháng thể	Điều chỉnh theo hướng bình thường hóa	Nâng cao đáp ứng dịch thể
Miễn dịch tế bào (T CD3, CD4, CD8)	Suy giảm số lượng tế bào T	Gia tăng số lượng tế bào T	Phục hồi đáp ứng tế bào

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung luận giải cơ chế sinh học đằng sau các phát hiện của luận án. Tác giả phân tích căn cứ khoa học của liệu pháp Hubbard trong việc phá vỡ liên kết của các chất ngoại sinh (xenobiotics) tích lũy trong tổ chức mỡ dưới tác động của Niacin liều cao. Quá trình vận động thể lực tạo nhiệt kết hợp xông hơi khô ở nhiệt độ 60–82°C đã mở rộng hệ thống mao mạch ngoại vi, kích hoạt tuyến mồ hôi đào thải độc chất trực tiếp qua da mà không làm tăng gánh nặng chuyển hóa qua gan. Việc bổ sung lipid mới (dầu thực vật, dầu cá) đóng vai trò thay thế mỡ bão hòa nhiễm độc, đồng thời tạo cơ chế bẫy các phân tử dioxin bài tiết theo mật vào lòng ruột, ngăn chặn chu trình gan - ruột tái hấp thu độc chất vào máu. Sự gia tăng nồng độ TCDD trong phân ở nhóm thuần tập tại các thời điểm giữa liệu trình (T3, T4, T5) là bằng chứng thực nghiệm khẳng định độc chất được huy động và trục xuất ra ngoài cơ thể. Sự gia tăng số lượng lympho T (CD3, CD4, CD8) và điều hòa globulin miễn dịch được luận giải là kết quả phối hợp giữa việc giảm gánh nặng độc tính của dioxin lên thụ thể AhR tại các cơ quan lympho và tác động bổ trợ của các vi chất chống oxy hóa (vitamin E, C, beta-carotene, flavonoid).

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được các kết quả khoa học và đóng góp mới cụ thể như sau:

1. Đóng góp về mặt lý luận khoa học:
   • Cung cấp dẫn liệu khoa học thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam về động học bài xuất dioxin (đặc biệt là đồng phân 2,3,7,8-TCDD) và tổng đương lượng độc TEQ qua 7 thời điểm liên tiếp trong máu và phân ở người phơi nhiễm chất da cam/dioxin.
   • Làm sáng tỏ mối quan hệ giữa việc giảm nồng độ dioxin trong cơ thể với sự hồi phục các chỉ số miễn dịch tế bào (lympho T CD3, CD4, CD8) và miễn dịch dịch thể (IgA, IgG, IgM), đóng góp thêm bằng chứng thực tiễn cho cơ chế ức chế miễn dịch qua thụ thể AhR của dioxin trên cơ thể người.
2. Đóng góp về mặt thực tiễn y học dự phòng và điều trị:
   • Chứng minh tính khả thi, an toàn và hiệu quả của quy trình giải độc không đặc hiệu theo nguyên lý Hubbard có điều chỉnh trên nhóm nạn nhân phơi nhiễm dioxin tại vùng tồn lưu sân bay Đà Nẵng.
   • Liệu trình can thiệp 21 ngày không gây suy giảm thể lực hay rối loạn chức năng gan thận, ngược lại giúp ổn định men gan, cải thiện thể trạng và tăng cường chức năng miễn dịch cho đối tượng nghiên cứu.
3. Kiến nghị và giải pháp đề xuất:
   • Đề xuất ứng dụng và hoàn thiện quy trình giải độc không đặc hiệu Hubbard tại các cơ sở y tế chuyên khoa để hỗ trợ phục hồi sức khỏe, giảm tải độc chất cho các nạn nhân chất độc hóa học.
   • Kiến nghị tiếp tục triển khai các chương trình can thiệp hỗ trợ cho cộng đồng dân cư sinh sống tại các điểm nóng phơi nhiễm dioxin ở Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Do chi phí phân tích nồng độ dioxin và furan bằng kỹ thuật sắc ký khí khối phổ phân giải cao (HRGC/HRMS) tại phòng xét nghiệm quốc tế (Eurofins - Đức) rất tốn kém, quy mô mẫu phân tích nồng độ dioxin toàn diện trước - sau chỉ thực hiện được trên 34 đối tượng, và nhóm thuần tập theo dõi động học 7 thời điểm chỉ giới hạn ở 5 bệnh nhân.
• Nghiên cứu áp dụng thiết kế can thiệp so sánh trước - sau trên cùng một nhóm đối tượng, không thiết kế nhóm chứng song song sử dụng giả dược do các ràng buộc nghiêm ngặt về mặt y đức trên đối tượng nạn nhân chiến tranh đã phơi nhiễm độc chất lâu năm.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Cần tiếp tục theo dõi dọc dài hạn (sau 6 tháng, 12 tháng) trên các đối tượng đã hoàn thành liệu trình để đánh giá tính bền vững của việc giảm nồng độ dioxin và sự ổn định của hệ miễn dịch.
• Mở rộng quy mô nghiên cứu trên các nhóm phơi nhiễm khác (cựu chiến binh, công nhân môi trường làm nhiệm vụ xử lý đất nhiễm độc) và nghiên cứu sâu hơn ở mức độ biểu hiện gen AhR và CYP1A1.

Giá trị tham khảo

Công trình luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Nghiên cứu sinh và nhà khoa học chuyên ngành Y học dự phòng, Bệnh nghề nghiệp và Độc chất học: Luận án cung cấp bộ quy chuẩn dữ liệu về nồng độ các đồng phân PCDD/PCDF trong máu người Việt Nam phơi nhiễm tại vùng nóng, phương pháp thiết kế nghiên cứu can thiệp giải độc và quy trình thu thập, xử lý mẫu sinh học chuẩn quốc tế.
• Bác sĩ lâm sàng và chuyên gia Miễn dịch học: Cung cấp dẫn liệu tham khảo quan trọng tại Chương 3 và Chương 4 về sự biến thiên của các dưới nhóm lympho T (CD3, CD4, CD8) và kháng thể dịch thể dưới tác động kép của tình trạng nhiễm độc dioxin mãn tính và quá trình can thiệp thanh lọc cơ thể.
• Các nhà hoạch định chính sách y tế và cơ quan quản lý (Ban chỉ đạo 701, Ban chỉ đạo 33, Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam): Cung cấp cơ sở khoa học tin cậy để xây dựng các hướng dẫn kỹ thuật, phác đồ phục hồi chức năng và chính sách chăm sóc sức khỏe cộng đồng cho nạn nhân chất độc hóa học.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp giải độc theo nguyên lý Hubbard được ứng dụng trong luận án gồm những khâu kỹ thuật nào? Phương pháp gồm 4 khâu phối hợp chặt chẽ: (1) Uống Niacin (vitamin B3) liều khởi đầu 100 mg/ngày và tăng dần để huy động độc chất từ mô mỡ vào máu; (2) Vận động thể lực 20–30 phút để tăng tuần hoàn sâu và kích thích chuyển hóa lipid; (3) Xông hơi khô cưỡng bức ở nhiệt độ 60–82°C trong 2,5–4,5 giờ kết hợp tắm nước mát 15–20°C để đào thải độc chất qua mồ hôi; (4) Bổ sung dầu thực vật, dầu cá, vi chất chống oxy hóa (vitamin E, C, beta-carotene, flavonoid) và bù nước điện giải để chống tái hấp thu ở ruột và triệt tiêu gốc tự do.

2. Nhóm thuần tập trong luận án được thiết kế lấy mẫu tại những thời điểm nào? Nhóm thuần tập gồm 5 bệnh nhân (ký hiệu N1 đến N5) có nồng độ dioxin máu cao nhất, được theo dõi liên tục tại 7 thời điểm lấy mẫu máu và phân: T1 (trước can thiệp), T2 (ngày thứ 4), T3 (ngày thứ 8), T4 (ngày thứ 12), T5 (ngày thứ 15), T6 (ngày thứ 18) và T7 (ngày thứ 21 khi kết thúc đợt điều trị) nhằm đánh giá quy luật động học đào thải dioxin.

3. Cơ chế sinh học phân tử nào giải thích tính độc của dioxin lên tế bào người? Dioxin liên kết đặc hiệu với thụ thể nội bào AhR tạo phức Dioxin*AhR. Phức hợp này gắn thêm với protein Arnt tạo thành phức Dioxin*AhR*Arnt, sau đó xâm nhập vào nhân tế bào, liên kết với đoạn DRE trên ADN để điều hòa và biến đổi sự biểu hiện của các gen đích (tiêu biểu là CYP1A1), làm rối loạn phân bào, thúc đẩy đột biến và phá hủy chức năng miễn dịch.

4. Những chỉ tiêu miễn dịch cụ thể nào được đo lường trong nghiên cứu? Nghiên cứu đánh giá hai nhánh miễn dịch: miễn dịch tế bào gồm số lượng tuyệt đối các dòng tế bào lympho T CD3, lympho T CD4 và lympho T CD8 (đơn vị: tế bào/µl máu); miễn dịch dịch thể gồm định lượng nồng độ các kháng thể huyết thanh IgA, IgG và IgM (đơn vị: mg/dL).

5. Nồng độ dioxin trong luận án được phân tích tại đâu và bằng phương pháp nào? Các mẫu máu và mẫu phân của đối tượng nghiên cứu được mã hóa code, bảo quản lạnh nghiêm ngặt và gửi sang phân tích tại Trung tâm phân tích Eurofins tại thành phố Hamburg, CHLB Đức bằng phương pháp sắc ký khí khối phổ phân giải cao (HRGC/HRMS) theo quy chuẩn quốc tế.

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Lương Minh Tuấn là một công trình nghiên cứu can thiệp lâm sàng được thực hiện công phu, giải quyết trực tiếp vấn đề bức thiết về sức khỏe của các nạn nhân chất da cam/dioxin tại vùng nóng Đà Nẵng. Bằng việc ứng dụng nguyên lý giải độc không đặc hiệu Hubbard kết hợp hệ thống xét nghiệm đạt chuẩn quốc tế tại Eurofins (Đức), luận án đã chứng minh được sự biến thiên giảm nồng độ dioxin trong máu, bằng chứng bài xuất độc chất qua phân và mồ hôi, cùng sự phục hồi tích cực của các chỉ số miễn dịch tế bào lympho T và miễn dịch dịch thể. Kết quả này cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc cho chuyên ngành Y học dự phòng trong việc xây dựng và hoàn thiện các phác đồ chăm sóc, hỗ trợ giải độc không đặc hiệu cho người bị phơi nhiễm hóa chất độc hại kéo dài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. D ox n và các ợp c ất t n tự d ox n Dioxin và các hợp chất tƣơng tự (dioxins and related compounds - DRCs) là một nhóm bao gồm hàng trăm chất thuộc nhóm các chất hữu cơ tồn tại bền vững và gây ô nhiễm (Persistent Organic Pollutants - POPs). Hiện nay thuật ngữ dioxin đƣợc hiểu là gồm 3 nhóm hợp chất: Polychlorinated dibenzo-p-dioxin (PCDDs), polychlorinated dibenzofuran (PCDFs, hoặc furan) và các polychlorinated biphenyl đồng phẳng (coplanar PCB hay dioxin- like PCBs, dl-PCBs) [8]. Chất da cam là một hỗn hợp gồm 2 loại thuốc diệt cỏ 2,4 - D và 2,4,5 - T đƣợc pha với tỷ lệ 50/50.

Chất da cam có số lƣợng lớn nhất (47/80 triệu lít) trong số các chất diệt cỏ do quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở miền Nam Việt Nam. Chất da cam chứa một lƣợng tạp chất dioxin rất cao, trung bình là 10 mg trong 1 kg (10 ppm) [1], [9], [10]. Dƣới cái tên chung “dioxin” thƣờng đƣợc hiểu là hai nhóm chất dioxin và furan gồm: + 75 chất đồng loại (congener) của poly chloro dibenzo-p-dioxin (PCDD), tùy thuộc vào số lƣợng nguyên tử clo chứa trong phân tử, chia ra tám nhóm đồng phân (isomer) [8]. + 135 chất đồng loại của polychloro-dibenzo-furan (PCDF).

Tƣơng tự nhƣ PCDD, PCDF cũng chia ra tám nh m đồng phân. Không phải tất cả các đồng loại của dioxin và furan đều độc. Chỉ có những chất mà trong phân tử của nó chứa 4 nguyên tử clo ở các vị trí 2,3,7,8 là c độc tính. Trong 75 chất của PCDD có 7 chất độc, trong 135 chất của PCDF có 10 chất độc và trong 209 chất PCB có 12 chất theo qui định của Tổ chức Y tế thế giới là những chất độc tƣơng tự dioxin, tổng cộng là 29 chất dioxin và tƣơng tự dioxin c tính độc [11], [12].

Theo thang phân loại độc chất thì dioxin là loại chất siêu độc mà loài ngƣời đã từng biết đến. IARC xếp dioxin vào nh m độc loại 1, nh m gây ung thƣ dẫn đến tử vong đối với ngƣời. Trong các đồng phân của PCDD, thì 7 đồng phân có 4 Clo ở vị trí 2,3,7,8 c tính độc, độc nhất là đồng phân có 4 nguyên tử Clo ở các vị trí 2,3,7,8 (2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-p-dioxin), viết tắt là 2,3,7,8-TCDD. Độ độc của các PCDD, PCDF và PCB giống dioxin đƣợc biểu thị dƣới dạng một hệ số TEF, đƣợc tính theo chất độc nhất là 2,3,7,8-TCDD đƣợc quy định là 1 (theo WHO, cả 1,2,3,7,8 - penta CDD, có 5 nguyên tử Clo, cũng c TEF là 1).

Trong các đồng phân độc của PCDD, hệ số này nhỏ dần cho đến 0,0001 đối với octa – CDD [12].1:Cấu trúc của TCDD *Nguồn: Văn p òn Ban chỉ đạo Quốc gia khắc phục hậu quả chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh Việt Nam [12]. Trong bản báo cáo của Cục Bảo vệ Môi trƣờng Hoa Kỳ (US.EPA) năm 1994, dioxin đƣợc miêu tả nhƣ là một tác nhân đe doạ nguy hiểm đối với sức khoẻ cộng đồng. Cũng theo US.EPA, không có mức độ phơi nhiễm dioxin nào đƣợc coi là an toàn [10]. Tuy nhiên, trên thực tế, con ngƣời thƣờng phơi nhiễm với một hỗn hợp gồm nhiều chất dioxin khác nhau.

Vì vậy, mức độ độc của hỗn hợp các chất dioxin đƣợc đánh giá thông qua chỉ số tổng đƣơng lƣợng độc TEQs theo WHO [13]: n TEQ = ∑ (Ci x TEFi) i=1 Trong đ : - TEQ là tổng đƣơng lƣợng độc. - Ci là nồng độ của mỗi chất trong hỗn hợp các chất Dioxin. -TEF là đƣơng lƣợng độc của từng chất trong hỗn hợp các chất Dioxin. Các giá trị TEF của WHO trong đánh giá rủi ro đối với con ngƣời trên cơ sở các kết luận tại hội nghị ở Stockholm, Thụy Điển, từ ngày 15 đến 18 tháng 6 năm 1997 Chất đồng dạng Giá trị TEF Chất đồng dạng Giá trị TEF Dibenzo-p-dioxins „D ox n-l ke‟ PCBs Non-ortho (PCDDs) PCBs + Mono-ortho PCBs 2,3,7,8-TCDD 1 1,2,3,7,8-PeCDD 1 Non-ortho PCBs 1,2,3,4,7,8-HxCDD 0,1 PCB 77 0,0001 1,2,3,6,7,8-HxCDD 0,1 PCB 81 0,0001 1,2,3,7,8,9-HxCDD 0,1 PCB 126 0,1 1,2,3,4,6,7,8-HpCDD 0,01 OCDD 0,0001 PCB 169 0,01 Dibenzofurans (PCDFs) Mono-ortho PCBs 2,3,7,8-TCDF 0,1 PCB 105 0,0001 1,2,3,7,8-PeCDF 0,05 PCB 114 0,0005 2,3,4,7,8-PeCDF 0,5 1,2,3,4,7,8-HxCDF 0,1 PCB 118 0,0001 1,2,3,7,8,9-HxCDF 0,1 PCB 156 0,0005 2,3,4,6,7,8-HxCDF 0,1 PCB 157 0,0005 1,2,3,4,6,7,8-HpCDF 0,01 PCB 167 0,00001 1,2,3,4,7,8,9-HpCDF 0,01 OCDF 0,0001 PCB 189 0,0001 Các từ viết tắt: „T‟ = tetra; „Pe‟ = penta; „Hx‟ = hexa; „Hp‟ = hepta; „O‟ = octa; „CDD‟ = chlorodibenzodioxin; „CDF‟ = chlorodibenzofuran; „C ‟ = chlorobiphenyl.

*Nguồn: Van den Berg M. và cộng sự (2006) [13] 6 Bảng 1.2: Một số tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế thế giới về tổng đƣơng lƣợng độc của dioxin Tiêu chuẩn Năm Đ n vị Ýn ĩa tính Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(1998)-PCDD/F TEQ 1998 pg/g lipid phát hiện đƣợc thì excl. LOQ [a] (pg/g) nồng độ sẽquy bằng không. Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(1998)-PCDD/F TEQ 1998 pg/g lipid phát hiện đƣợc thì incl.

1/2 LOQ [b] (pg/g) nồng độ sẽ quy bằng 1/2 giá trị của LOQ. Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(1998)-PCDD/F TEQ 1998 pg/g lipid phát hiện đƣợc thì incl. LOQ [c] (pg/g) nồng độ sẽ quy bằng giá trị LOQ. Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(2005)-PCDD/F TEQ 2005 pg/g lipid phát hiện đƣợc thì excl.

LOQ [a] (pg/g) nồng độ sẽ quy bằng không. Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(2005)-PCDD/F TEQ 2005 pg/g lipid phát hiện đƣợc thì incl. 1/2 LOQ [b] (pg/g) nồng độ sẽ quy bằng 1/2 giá trị của LOQ Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(2005)-PCDD/F TEQ 2005 pg/g lipid phát hiện đƣợc thì incl. LOQ [c] (pg/g) nồng độ sẽ quy bằng giá trị LOQ Ghi chú: Năm 2005, bảng giá trị TEF c khác (điều chỉnh) so với năm 1998 sau khi đƣợc nghiên cứu lại.

Cách tính TEQ vẫn giống năm 1998. *Nguồn: Van den Berg M. và cộng sự (2006) [13] 7 1. Đặc tín của dioxin Một trong những đặc điểm nổi bật của dioxin là: ái mỡ và kỵ nƣớc, bền vững cao về các phƣơng diện vật lý (nhiệt), hóa học và sinh học.

Ở điều kiện bình thƣờng, chúng đều là những chất rắn, có nhiệt độ nóng chảy khá cao và rất ít tan trong nƣớc. Những tính chất này lý giải sự tồn tại dai dẳng của chúng trong tự nhiêncũng nhƣ trong cơ thể con ngƣời [11], [12]. Thời gian bán hủy của dioxin: Đây là thông số quan trọng để đánh giá độ bền vững của dioxin trong các đối tƣợng khác nhau. Thời gian bán hủy của dioxin là 9 đến 12 năm ở trên lớp đất bề mặt 0,1 cm, ở các lớp đất sâu hơn là 25 cho đến 100 năm.

Thời gian bán hủy trong cơ thể con ngƣời đƣợc đánh giá vào khoảng khá rộng, tùy thuộc vào các đồng phân. Đối với PCDD, từ 5 đến 12,2 năm, PCDF từ 1,4 đến 9,7 năm [11], [12]. C c ế tác độn của d ox n đố vớ con n ờ Theo Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR) và US.EPA thì hơn 90% lƣợng các PCDD, PCDF và các PC đƣợc hấp thu hàng ngày qua đƣờng tiêu hóa từ thực phẩm. Nhƣ vậy, con đƣờng chính để dioxin xâm nhập vào cơ thể con ngƣời là đƣờng thực phẩm (đặc biệt là những thức ăn c nguồn gốc từ động vật).

Khi ăn uống những thực phẩm nhiễm dioxin, cơ thể tích lũy một lƣợng lớn dioxin, tập trung chủ yếu ở mô mỡ và gan - những nơi nhạy cảm nhất [12]. Dioxin di chuyển theo sự tuần hoàn của máu. Song thời gian trong máu không lâu, vì dioxin là loại hợp chất ái mỡ, rất ít tan trong nƣớc. Do đƣợc tích lũy chủ yếu trong các mô mỡ, ngƣời càng béo khả năng tích lũy dioxin càng lớn [14], [15].

Với sự tiến bộ vƣợt bậc của sinh học phân tử, các nhà khoa học đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề về cơ chế tác động ở mức phân tử của các ảnh hƣởng trực tiếp cũng nhƣ những hậu quả lâu dài của dioxin đối với cấu trúc và chức năng của các gen cũng nhƣ các protein, enzym. Các tác động này bao gồm: 8 Sự rối loạn chức năng các gen: Dioxin tác động trực tiếp lên tế bào chủ yếu thông qua một protein có tên là AhR. Ngoài ra có thể có những cơ chế tác động khác. Cơ chế tác động thông qua AhR đã đƣợc nhiều nhà khoa học nghiên cứu và đƣợc thừa nhận.

Khi tiếp xúc với dioxin, trong tế bào diễn ra sự tăng cƣờng gen mã hóa AhR kèm theo các rối loạn biểu hiện của hàng loạt gen tham gia vào quá trình điều khiển sự sinh trƣởng tế bào cũng nhƣ các gen tham gia vào chu trình phân bào. Bên cạnh sự rối loạn chức năng các gen, dioxin còn gây ra sự đột biến do độc gen - genotoxicity. Chƣa c nhiều bằng chứng về đột biến gen trên ngƣời, xong các nghiên cứu trên chuột cho thấy, khi xâm nhập tế bào, dioxin có thể chuyển hóa, tƣơng tác với các protein-enzym và gen khác, gây nên các biến đổi DNA, dẫn đến các đột biến, thậm chí tử vong. Dioxin liên kết không thuận nghịchvới protein tan đƣợc gọi là Ah receptor (AhR: Aryl hoặc Aromatic hydrocarbon Receptor) có trong tế bào: Dioxin + AhR → Phức Dioxin * AhR (1) Quá trình này là khâu cơ bản trong cơ chế tác động của dioxin, độ độc càng cao thì mối liên kết Dioxin*AhR càng bền vững [11].

Tiếp tục đi sâu vào tế bào, thông qua phức Dioxin*AhR, dioxin liên kết với một loại protein khác Arnt (Ar nuclear translocator) [16], [17]. Dioxin * AhR + Arnt →Dioxin * AhR * Arnt (2) Với phức này, dioxin vào nhân tế bào và liên kết với ADN là loại vật chất mang thông tin di truyền gây ra các tác động sinh học: Dioxin * AhR * Arnt + ADN →Các tác động sinh học (3) Các tác động sinh học bắt đầu thể hiện khi nồng độ của phức hợp Dioxin*Ah-R đạt tới một mức xác định. Không chỉ có Ah-R, protein Arnt mà cả các loại protein khác cũng bị lôi cuốn vào quá trình tƣơng tác với dioxin, gây ra sự biến dạng của phức Dioxin*Ah-R*Arnt. Chúng đƣợc mã hóa bằng các gen khác nhau đối với các cá thể khác nhau.

Vì vậy, tác động của dioxin rất đa dạng 9 và không giống nhau đối với từng cá thể c cơ địa khác nhau. Cá nhân này có thể bị cloracne, cá thể khác bị suy giảm miễn dịch, hoặc rối loạn hệ thống hormone, hoặc có thể bị tất cả các tác động này… Một trong các loại gen đƣợc nghiên cứu khá kỹ là Cytochrom P450A1 (CYP1A1). Cơ chế nhiễm độc trình bầy trên đây đƣợc mô tả trong hình sau: Hình 1. Cơ chế tác động của dioxin lên tế bào *Nguồn: Denison M.