Luận án tiến sĩ về quyền sử dụng đất nông nghiệp ở Việt Nam: Những vấn đề lý luận và thực tiễn

Luận án tiến sĩ phân tích quyền sử dụng đất nông nghiệp ở Việt Nam, khám phá lý luận và thực tiễn trong quản lý và phát triển đất đai.

• Tác giả: Nguyễn Thành Luân
• Người hướng dẫn: PGS.TS Dương Đăng Huệ
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Nghiên Cứu Quyền Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Tại Việt Nam: Lý Luận Và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT VÀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP
• 2.1. Lý luận về quyền sử dụng đất
• 2.2. Lý luận về quyền sử dụng đất nông nghiệp
• 2.3. Lược sử quá trình ra đời và phát triển của chế định quyền sử dụng đất nông nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng quy định pháp luật về khách thể của quyền sử dụng đất nông nghiệp
• 3.2. Thực trạng quy định pháp luật về chủ thể của quyền sử dụng đất nông nghiệp
• 3.3. Thực trạng quy định pháp luật về nội dung của quyền sử dụng đất nông nghiệp
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về quyền sử dụng đất nông nghiệp
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật về quyền sử dụng đất nông nghiệp và giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành quy định pháp luật về quyền sử dụng đất nông nghiệp
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài

Nghiên cứu về quyền sử dụng đất nông nghiệp tại Việt Nam đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng đất nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế và xã hội. Đặc biệt, việc phân tích các quy định pháp luật liên quan đến luật đất đai và chính sách đất đai là cần thiết để hiểu rõ hơn về thực trạng và những vấn đề tồn tại. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, mặc dù có nhiều cải cách trong quy hoạch sử dụng đất, nhưng vẫn còn nhiều bất cập trong việc thực thi các quy định pháp luật. Điều này dẫn đến tình trạng thực trạng sử dụng đất không hiệu quả, gây lãng phí tài nguyên và ảnh hưởng đến phát triển bền vững. Một số nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng, việc quản lý đất đai cần phải được cải thiện để đảm bảo quyền lợi của người dân và doanh nghiệp trong việc sử dụng đất đai.

1.1. Tình hình nghiên cứu về quyền sử dụng đất

Nhiều công trình nghiên cứu đã tập trung vào việc phân tích quyền lợi người sử dụng đất và các vấn đề pháp lý liên quan đến đất đai tại Việt Nam. Các tác giả đã chỉ ra rằng, quyền sử dụng đất không chỉ là một loại tài sản mà còn là một yếu tố quyết định trong phát triển nông nghiệp. Việc nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành về quyền sử dụng đất nông nghiệp cho thấy rằng, mặc dù có nhiều cải cách, nhưng vẫn còn nhiều rào cản trong việc tiếp cận và sử dụng đất nông nghiệp. Điều này ảnh hưởng đến khả năng đầu tư và phát triển của các hộ gia đình và doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp.

1.2. Cơ sở lý thuyết về quyền sử dụng đất nông nghiệp

Cơ sở lý thuyết về quyền sử dụng đất nông nghiệp được xây dựng dựa trên các nguyên tắc của pháp luật về đất đai. Theo đó, quyền sử dụng đất được xác định là một loại tài sản đặc biệt, không giống như quyền sở hữu thông thường. Điều này có nghĩa là, người sử dụng đất chỉ có quyền khai thác và sử dụng đất nông nghiệp trong khuôn khổ pháp luật quy định. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc hiểu rõ bản chất của quyền sử dụng đất là rất quan trọng để xây dựng các chính sách và quy định pháp luật phù hợp, nhằm đảm bảo quyền lợi cho người dân và thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững.

II. Những vấn đề lý luận về quyền sử dụng đất và quyền sử dụng đất nông nghiệp

Các vấn đề lý luận về quyền sử dụng đất và quyền sử dụng đất nông nghiệp đã được nghiên cứu sâu sắc trong nhiều công trình. Quyền sử dụng đất được coi là một loại tài sản đặc biệt, có tính chất pháp lý riêng biệt. Điều này có nghĩa là, người sử dụng đất không có quyền sở hữu mà chỉ có quyền khai thác và sử dụng đất nông nghiệp theo quy định của pháp luật. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc xác định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất là rất quan trọng để đảm bảo quyền lợi của họ. Hơn nữa, việc nghiên cứu lịch sử phát triển của quyền sử dụng đất nông nghiệp cũng cho thấy rằng, các quy định pháp luật đã có nhiều thay đổi để phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế xã hội.

2.1. Lý luận về quyền sử dụng đất

Lý luận về quyền sử dụng đất nhấn mạnh rằng, đây là một loại tài sản đặc biệt, không thể so sánh với các loại tài sản khác. Quyền sử dụng đất được xác định dựa trên các quy định của luật đất đai và các chính sách liên quan. Việc hiểu rõ bản chất của quyền sử dụng đất giúp các chủ thể có thể khai thác và sử dụng đất nông nghiệp một cách hiệu quả. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc bảo vệ quyền lợi người sử dụng đất là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp.

2.2. Lý luận về quyền sử dụng đất nông nghiệp

Lý luận về quyền sử dụng đất nông nghiệp tập trung vào việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyền lợi người sử dụng đất trong lĩnh vực nông nghiệp. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, quyền sử dụng đất nông nghiệp không chỉ liên quan đến việc khai thác tài nguyên mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế và xã hội. Việc xây dựng các chính sách và quy định pháp luật phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo quyền lợi cho người dân và thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững.

III. Thực trạng quy định pháp luật về quyền sử dụng đất nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay

Thực trạng quy định pháp luật về quyền sử dụng đất nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có nhiều cải cách trong luật đất đai, nhưng vẫn còn nhiều bất cập trong việc thực thi các quy định pháp luật. Tình trạng manh mún, phân mảnh đất nông nghiệp cản trở sản xuất quy mô lớn, trong khi đó, nhiều nông dân vẫn bỏ hoang đất trồng lúa. Điều này không chỉ gây lãng phí tài nguyên mà còn ảnh hưởng đến an ninh lương thực quốc gia. Các doanh nghiệp cũng gặp khó khăn trong việc tiếp cận và sử dụng đất nông nghiệp để thực hiện dự án đầu tư.

3.1. Thực trạng quy định pháp luật về khách thể của quyền sử dụng đất nông nghiệp

Thực trạng quy định pháp luật về khách thể của quyền sử dụng đất nông nghiệp cho thấy rằng, các quy định hiện hành chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Nhiều quy định còn thiếu tính khả thi, dẫn đến tình trạng đất nông nghiệp bị bỏ hoang hoặc sử dụng không hiệu quả. Việc cải thiện các quy định pháp luật về khách thể là rất cần thiết để đảm bảo quyền lợi cho người sử dụng đất và thúc đẩy phát triển nông nghiệp.

3.2. Thực trạng quy định pháp luật về chủ thể của quyền sử dụng đất nông nghiệp

Thực trạng quy định pháp luật về chủ thể của quyền sử dụng đất nông nghiệp cho thấy rằng, các quy định hiện hành chưa rõ ràng và cụ thể. Điều này dẫn đến tình trạng khó khăn trong việc xác định quyền lợi và nghĩa vụ của các chủ thể trong việc sử dụng đất nông nghiệp. Cần có sự cải cách trong quy định pháp luật để đảm bảo quyền lợi cho người dân và doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp.

IV. Định hướng giải pháp hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về quyền sử dụng đất nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay

Để nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về quyền sử dụng đất nông nghiệp, cần có những định hướng và giải pháp cụ thể. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật là rất cần thiết để đảm bảo quyền lợi cho người sử dụng đất và thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững. Các giải pháp cần tập trung vào việc cải cách quy định pháp luật, nâng cao nhận thức của người dân về quyền sử dụng đất, và tăng cường công tác quản lý nhà nước về đất đai.

4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về quyền sử dụng đất nông nghiệp

Định hướng hoàn thiện pháp luật về quyền sử dụng đất nông nghiệp cần tập trung vào việc xây dựng các quy định rõ ràng và cụ thể hơn. Cần có sự tham gia của các bên liên quan trong quá trình xây dựng và hoàn thiện các quy định pháp luật. Điều này sẽ giúp đảm bảo quyền lợi cho người sử dụng đất và thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững.

4.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về quyền sử dụng đất nông nghiệp

Giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về quyền sử dụng đất nông nghiệp cần bao gồm việc tăng cường công tác quản lý nhà nước, nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ của họ trong việc sử dụng đất nông nghiệp. Cần có các chương trình đào tạo, tuyên truyền để người dân hiểu rõ hơn về các quy định pháp luật và quyền lợi của họ trong việc sử dụng đất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Tính tới nay, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu khoa học khác nhau về các đề tài liên quan đến QSDĐ nói chung và QSDĐ nông nghiệp nói riêng. Trong quá trình nghiên cứu các công trình đó, nghiên cứu sinh đã tổng hợp, hệ thống hoá được những công trình khoa học có liên quan đến đề tài luận án như sau: 1. Những công trình nghiên cứu về sở hữu toàn dân về đất đai - Penny Abbott and Jill Stanford (2006), Vietnam Land Administration Project, Nxb.

Department of Geomatics The University of Melboure. Bài viết này phân tích chế độ quản lý nhà nước về đất đai ở Việt Nam với các vấn đề cơ bản là: chủ thể quản lý, nội dung quản lý, đối tượng quản lý. Đặc biệt, bài viết đã đánh giá những ảnh hưởng của chế độ quản lý nhà nước về đất đai đối với QSDĐ. Chế độ quản lý đất đai ảnh hướng rất lớn tới các quy định pháp luật về QSDĐ và việc thực thi trên thực tế.

Có thể đánh giá, đây là những thông tin hữu ích giúp nghiên cứu sinh nghiên cứu nội dung các yếu tố chi phối, tác động tới QSDĐ. - Trần Quang Huy (2008), Pháp luật về hình thức giao đất có thu tiền sử dụng đất, Luận án tiến sỹ luật học, Viện Nhà nước và Pháp luật. Luận án đã giải quyết một cách toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật về hình thức giao đất có thu tiền sử dụng đất – một trong những hình thức sử dụng đất theo quy định của pháp luật đất đai. Trong luận án, tác giả đã nhấn mạnh hình thức giao đất có thu tiền sử dụng đất là một sản phẩm tất yếu của việc công nhận hàng hoá QSDĐ, góp phần xoá bỏ sự bao cấp trong quan hệ sử dụng đất tồn tại ở nước ta trước đây và đồng thời thể hiện tính hưởng lợi về mặt kinh tế đối với đại diện chủ SHTD về đất đai.

- Trần Thị Thanh Hợp (2010), Những vấn đề pháp lý trong hoạt động cho thuê đất của nhà nước, Luận văn thạc sĩ luật học, Đại học Luật Hà Nội. Luận văn làm rõ những vấn đề lý luận như khái niệm, đặc điểm, cơ sở ra đời và quá trình ra đời của pháp luật về cho thuê đất của nhà nước; phân tích, đánh giá thực trạng từ đó đề xuất phương hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về cho thuê đất của nhà nước. Đáng chú ý trong luận văn tác giả đã nhìn nhận hình thức cho thuê đất ra đời gắn liền với việc chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường ở nước ta, xác lập nguyên tắc công khai, minh bạch trong việc tiếp cận đất đai giữa các chủ thể có nhu cầu sử dụng đất. - Trần Quốc Toản (chủ biên) (2013), Đổi mới quan hệ sở hữu đất đai – Lý luận và thực tiễn, Nxb.

Chính trị quốc gia. Cuốn sách này đã trình bày khái quát thực trạng luan an 9 quan hệ sở hữu đất đai ở nước ta trong cơ chế quan liêu, bao cấp và phân tích một cách sâu sắc nội dung của sự vận động quan hệ ruộng đất trong cơ chế thị trường hiện nay. Từ việc phân tích, đánh giá cấu trúc, bản chất, các hình thái vận động của quan hệ sở hữu đất đai ở nước ta, theo tác giả việc tiếp tục đổi mới quan hệ sở hữu đất đai ở nước ta hiện nay cần phải dựa trên ba nội dung chủ yếu là: bản chất của quan hệ sở hữu đất đai; tính quy định của quá trình lịch sử thay đổi quan hệ sở hữu đất đai ở nước ta tạo nên thực trạng hiện nay; chế định chế độ SHTD về đất đai được quy định trong Hiến pháp năm 1992. - Viện nghiên cứu lập pháp (2012), Chế định sở hữu đất đai và việc hoàn thiện pháp luật về sở hữu đất đai ở Việt Nam hiện nay - những vấn đề lý luận và thực tiễn, Đề tài NCKH cấp Bộ.

Công trình này đã nghiên cứu chuyên sâu làm rõ những vấn đề lý luận về sở hữu đất đai, phân tích thực tiễn thực hiện chế độ SHTD về đất đai ở nước ta trong thời gian qua và đề xuất kiến nghị hoàn thiện chế độ SHTD về đất đai. Đặc biệt, công trình đã tổng hợp và phân tích những điểm phù hợp và không phù hợp của ba nhóm ý kiến lớn tranh luận xoay quanh vấn đề sở hữu đất đai đang tồn tại ở nước ta đó là: (i) thực hiện chế độ SHTD một cấp độ chủ sở hữu - sử dụng là Nhà nước, không giao nhiều quyền cho người sử dụng, khi đó nhà nước mới quản lý, quy hoạch sử dụng, thu hồi dễ dàng, không phải đền bù quá lớn; (ii) thừa nhận và xác lập sở hữu nhà nước, sở hữu tập thể và sở hữu tư nhân về đất đai. Chế độ SHTD về đất đai không phù hợp với thời kỳ quá độ, đồng thời còn là môi trường pháp lý thuận lợi cho tham nhũng phát triển; (iii) tiếp tục duy trì chế độ SHTD về đất đai. Trên cơ sở đó, công trình luận giải và chứng minh việc duy trì chế độ SHTD về đất đai là hoàn toàn phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Đồng thời, công trình cũng đề xuất nhiều giải pháp cụ thể hoàn thiện chế độ SHTD về đất đai. - Các bài viết: Nguyễn Minh Tuấn (2013), Chế độ SHTD về đất đai – Một vấn đề kiên quyết thực hiện, Tạp chí Cộng sản, Số 04/2013; Nguyễn Đình Kháng (2013), Cơ sở lý luận và thực tiễn của chế độ SHTD về đất đai ở Việt Nam, Tạp chí Cộng sản, số 11/2013; Nguyễn Ngọc Điện & Đinh Xuân Thảo (2013), Đất đai thuộc SHTD là phù hợp yêu cầu phát triển, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, số chuyên đề 03/2013; Vũ Văn Phúc (2013), SHTD về đất đai: Tất yếu lịch sử trong điều kiện nước ta hiện nay, Tạp chí Cộng sản, số 05/2013. Các công trình này đã chứng minh sự cần thiết của việc phải tiếp tục duy trì chế độ SHTD về đất đai ở nước ta trên cả phương diện lý luận cũng như điều kiện thực tiễn. Theo đó, chỉ có chế độ SHTD về đất đai mới phù hợp với bản chất Nhà nước ta là của dân, do dân, vì dân và mới đảm bảo quyền lợi của nhân dân lao động cũng như sự ổn định phát triển của đất nước.

Đồng thời, các bài luan an 10 viết cũng khẳng định những tiêu cực, mâu thuẫn gay gắt trong lĩnh vực đất đai thời gian qua chủ yếu là do sự yếu kém, lạm quyền trong quản lý đất đai của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền chứ không phải xuất phát từ bản chất của SHTD về đất đai. - Phạm Hữu Nghị (2005), Vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện quyền SHTD về đất đai, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 01/2005. Bài viêt này phân tích, làm sáng tỏ vai trò của Nhà nước với tư cách là đại diện chủ SHTD về đất đai trong việc thực hiện ba quyền năng của chủ sở hữu là quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt đối với đất đai. Việc thực hiện quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt của Nhà nước đối với đất đai có sự khác biệt so với các chủ thể khác trong xã hội.

Sự khác biệt đó là quyền chiếm hữu, quyền sử dụng của Nhà nước đối với đất đai mang tính gián tiếp còn quyền định đoạt đối với đất đai là quyền quy định điều kiện, hình thức, trình tự, thủ tục giao đất, thu hồi đất, cho thuê đất, chuyển QSDĐ đai cho người sử dụng đất. - Nguyễn Quang Tuyến (2016), Vài suy nghĩ về SHTD đối với đất đai, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 01/2016. Trên cơ sở phân tích làm rõ nội hàm khái niệm SHTD về đất đai, tác giả đã cho rằng, SHTD là một khái niệm chính trị mà không phải là khái niệm pháp lý, bởi “toàn dân” mang tính chung chung, trừu tượng không thể trở thành chủ thể của quan hệ pháp luật về sở hữu đất đai. Đồng thời, bài viết phân tích, đánh giá những thiếu sót, hạn chế trong các quy định của LĐĐ năm 2013 về quyền đại diện chủ SHTD về đất đai của Nhà nước và vấn đề tham gia giám sát của người dân đối với Nhà nước trong thực hiện quyền đại chủ SHTD về đất đai, từ đó đưa ra các kiến nghị hoàn thiện.

- Nguyễn Quang Tuyến, Hà Văn Hoà (2016), Cấu trúc SHTD về đất đai và vấn đề giám sát quyền của đại diện chủ sở hữu về đất đai ở Việt Nam, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 06/2016. Bài viết khẳng định cấu trúc thực hiện quyền của đại diện chủ SHTD về đất đai ở nước ta có nhiều tầng nấc do thẩm quyền được giao cho nhiều cơ quan nhà nước và điều đó gây ra sự lạm quyền, hối lộ, tham nhũng. Thực trạng giám sát quyền của đại diện chủ sở hữu về đất đai đang tồn tại nhiều bất cập. Để khắc phục các hạn chế này, các tác giả đã đề xuất một số khuyến nghị như tăng số lượng các đại biểu chuyên trách đối với giám sát quyền lực nhà nước; nâng cao năng lực giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; đảm bảo quyền tự do ngôn luận của công dân.

Từ việc nghiên cứu các công trình đã công bố nêu ở trên về quyền SHTD về đất đai, tác giả luận án có một số đánh giá cơ bản như sau: luan an 11 - Trên thế giới và cũng như tại Việt Nam, vấn đề sở hữu đất đai có ảnh hưởng rất lớn đến việc xây dựng và hoàn thiện các quy định pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai cũng như quy định về địa vị pháp lý của Nhà nước và cá nhân, HGĐ, tổ chức trong quan hệ đất đai. - Nhiều nhà nghiên cứu đã khẳng định SHTD về đất đai là một đặc thù của Việt Nam. Tuy nhiên, đặc thù này không phải là bất biến mà nội dung của nó luôn có sự thay đổi do sự tác động của chủ trương chuyển nền kinh tế nước ta từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nên nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. - Nhiều nhà nghiên cứu khẳng định việc tiếp tục duy trì SHTD về đất đai là phù hợp với lý luận và điều kiện, hoàn cảnh thực tiễn của Việt Nam hiện nay.

- Những bất cập, hạn chế trong lĩnh vực đất đai trong thời gian qua là có thể được khắc trên cơ sở hoàn thiện pháp luật và tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát.