CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ HỆ THỐNG CHỢ 1. KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ CỦA CHỢ TRONG NỀN KINH TẾ 1. Khái niệm về chợ Xuất hiện cách đây khoảng 10.000 năm, nền “Văn minh lúa nước” là một trong những nền văn minh cổ đại của vùng Đông Nam Á và Nam Trung Hoa. Đó là một nền sản xuất nông nghiệp độc đáo, lấy cây lúa làm cây trồng chính.
Nền văn minh này đã đạt đến trình độ đủ cao về các kỹ thuật canh tác lúa nước, thuỷ lợi, phát triển các dụng cụ và vật nuôi chuyên dụng. Chính sự phát triển của nền văn minh lúa nước đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự ra đời của những nền văn hoá đương thời như Văn hoá Hemudu, Văn hoá Đông Sơn, Văn hoá Hoà Bình. và nó cũng có ảnh hưởng tới sự hình thành, phát triển tập quán mua bán, giao lưu, trao đổi hàng hoá của cư dân trong khu vực nói riêng cũng như sự hình thành và phát triển hệ thống chợ nói chung. Chợ được ra đời để đáp ứng nhu cầu giao lưu về kinh tế, văn hóa, xã hội của con người.
Chợ là nơi diễn ra sự mua bán, trao đổi hàng hóa và dịch vụ. Cùng với phát triển của nền kinh tế hàng hóa, nhu cầu trao đổi tăng lên do đó sự phát triển của chợ cũng gắn liền với sự phát triển của nền sản xuất xã hội. Ngày nay, cùng với sự phát triển kinh tế, việc hình thành các phương thức trao đổi khác như cửa hàng, cửa hiệu, siêu thị, trung tâm thương mại, sàn giao dịch… chợ vẫn có vai trò quan trọng trong phân phối, lưu thông. Vai trò của chợ càng đặc biệt quan trọng đối với những nước có nền sản xuất hàng hóa nhỏ, phân tán với cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội nói chung và thương mại nói riêng còn chưa phát triển đồng bộ.
Sự ra đời và phát triển của chợ gắn liền với lịch sử phát triển của nền sản xuất hàng hóa. Khi tính chất và trình độ xã hội hóa nền sản xuất càng cao, sự phân công lao động ngày sâu sắc thì nhu cầu trao đổi hàng hóa càng lớn và vai trò của chợ là nơi trao đổi hàng hóa, dịch vụ giữa người sản xuất và người tiêu dùng càng phát triển. Thông qua bộ mặt và tình hình sinh hoạt chợ có thể đánh giá được trình 6 độ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội và đời sống dân cư của một vùng, hoặc của một địa phương. Có thể nói, chợ đã trở thành một bộ phận cấu thành rất quan trọng của mạng lưới thương mại ở mỗi vùng, địa phương cũng như trong cả nước.
Chợ là nơi bán cũng là nơi mua chủ yếu nhất đối với những hàng lương thực, thực phẩm nông sản, nhu yếu phẩm, tạp hóa, cung cấp con, cây giống… và nhiều hàng tiêu dùng thiết yếu khác của dân cư. Đặc biệt với những vùng nông thôn, vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa thì gần như tất cả các nhu cầu mua bán đều phải thông qua chợ. Người ta thường phải chờ đến phiên chợ thì mới có thể giải quyết được việc trao đổi, mua bán cái mà người ta cần… Như vậy, chợ là một nơi (địa điểm) công cộng, tập trung đông người mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ với nhau, được hình thành do yêu cầu của sản xuất, đời sống xã hội và hoạt động theo chu kỳ nhất định. Các hoạt động mua, bán, trao đổi hàng hóa dịch vụ trên chợ thường được diễn ra theo một quy luật và chu kỳ thời gian (ngày, giờ, phiên) và ở địa điểm nhất định.
Chu kỳ họp chợ hình thành do nhu cầu trao đổi hàng hóa, dịch vụ tập quán của từng vùng, địa phương quy định. Chợ có thể diễn ra hàng ngày, hoặc một số ngày trong tháng, trong tuần, theo âm hay dương lịch; thời gian họp chợ có thể kéo dài cả ngày, hoặc chỉ trong một buổi, thậm chí chớp nhoáng trong một vài giờ… Chợ được hình thành do yêu cầu khách quan của sản xuất và trao đổi hàng hóa, dịch vụ trong dân cư. Chợ có thể hình thành một cách tự phát hoặc do quá trình nhận thức tự giác của con người. Vì vậy, trên thực tế có nhiều chợ đã được hình thành từ việc quy hoạch, xây dựng, tổ chức, quản lý chặt chẽ của các cấp chính quyền và ngành quản lý kinh tế kỹ thuật.
Nhưng cũng có rất nhiều chợ được hình thành một cách tự phát do nhu cầu sản xuất và trao đổi hàng hóa của dân cư, chưa được quy hoạch, xây dựng tổ chức quản lý chặt chẽ… Tóm lại, có thể thấy chợ là nơi diễn ra sự trao đổi mua bán hàng hóa, dịch vụ là một hình thức phát triển sớm của thị trường, một hình thức thương nghiệp mang tính chất tập thể, tồn tại phổ biến trong điều kiện nền sản xuất hàng hóa tự cung tự 7 cấp. Cũng như thị trường, chợ không phải là cái bất biến mà trong nó chứa đựng các yếu tố thay đổi và phát triển, tạo nên sự phong phú về hình thức và nội dung biểu hiện của thị trường trong các giai đoạn lịch sử khác nhau. Chợ, theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: “là nơi gặp nhau giữa cung và cầu các hàng hóa, dịch vụ, vốn; là nơi tập trung mọi hoạt động mua bàn hàng hóa giữa người sản xuất, người buôn bán và người tiêu dùng” [14]. Còn theo từ điển Tiếng Việt “ chợ là nơi nhiều người tụ họp để mua bán trong những ngày, buổi nhất định” [28].
Đây là khái niệm có tính khái quát cao với những cấu thành cơ bản nhất: nơi – không gian; ngày, buổi nhất định – thời gian và nhiều người tụ họp để mua bán – có sự tham gia của nhiều người với mục đích mua và bán. Cùng với quá trình phát triển của kinh tế thương mại, khái niệm chợ cũng cần được thay đổi cho phù hợp hơn, hoàn thiện hơn. Khái niệm chợ còn được hiểu là loại chợ mang tính truyền thống, được tổ chức tại một địa điểm theo quy hoạch, đáp ứng các nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hóa và nhu cầu tiêu dùng của khu vực dân cư. Như vậy, khái niệm này đã đề cập đến tính tổ chức của chợ và yêu cầu địa điểm chợ phải được quy hoạch.
Đồng thời, việc mua bán trên chợ được phân biệt thành trao đổi hàng hóa và nhu cầu tiêu dùng của dân cư trong khu vực. Nhìn chung, trong giai đoạn hiện nay, các thành phần cơ bản của chợ đã có những bước phát triển mới tạo nên sự phát triển đa dạng của chợ. Bên cạnh đó, các loại hình thương mại hiện đại đã từng bước được hình thành và phát triển khá nhanh làm phong phú hơn diện mạo của nền thương nghiệp xã hội. Như vậy, dù ở góc độ nào thì khái niệm về chợ cũng bao gồm các nội dung chủ yếu là: không gian họp chợ, thời gian họp chợ, các chủ thể và hàng hóa tham gia vào hoạt động mua bán và trao đổi trong chợ.
Từ đó, khái niệm về chợ được đưa ra như sau: Chợ là một loại hình hoạt động thương mại dịch vụ mang tính truyền thống, là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa và dịch vụ giữa những người sản xuất, người tiêu dùng và người buôn bán bằng tiền tệ, với nhịp độ tương đối thường xuyên, có tính tập trung trong phạm vi từ làng, xã đến vùng, miền rộng lớn và được tổ chức, quản lý theo quy định của Nhà nước. Vai trò của chợ trong nền kinh tế Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, nhiều loại hình thương nghiệp mới với các phương thức văn minh, hiện đại ra đời như: siêu thị, trung tâm thương mại, thương mại điện tử…. Tuy nhiên, chợ vẫn giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế của mỗi nước. Chợ vẫn là nơi thu hút sự tham gia của mọi đối tượng dân cư cũng như mọi chủng loại hàng hóa với mọi phẩm cấp khác nhau.
Chợ còn là nơi thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc đặc trưng của mỗi vùng, miền; là nơi sinh hoạt văn hóa truyền thống; là nơi hò hẹn của lứa đôi (ở các chợ miền núi, vùng cao). Chợ có vai trò quan trọng trong lưu thông hàng hóa Thực tiễn của quá trình phát triển kinh tế - xã hội qua các thời kỳ, đặc biệt là ở nước ta từ năm 1989 đến nay, khi mạng lưới thương nghiệp quốc doanh bị thu hẹp từ nông thôn đến thành thị, chợ đã trở thành mạng lưới không thể thiếu được trong lưu thông hàng hóa. Chợ là nơi gặp nhau giữa người bán và người mua. Nó thu hút số lượng đông đảo người tham gia, là trung gian liên kết giữa người sản xuất với người tiêu dùng, người sản xuất với người sản xuất, người bán buôn với người bán buôn, với người bán lẻ và với người tiêu dùng.
Thông qua chợ người tiêu dùng có thể mua được các sản phẩm hàng hóa thỏa mãn nhu cầu cá nhân của mình, từ các sản phẩm phục vụ sinh hoạt hàng ngày đến các phương tiện phục vụ tiêu dùng cho sản xuất. Cũng thông qua chợ, người tiêu dùng có thể thỏa mãn được các nhu cầu về tinh thần như giao lưu, sinh hoạt cộng đồng, lễ hội truyền thống như chợ hoa ngày Tết, chợ Trung thu… góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của họ. Đầu ra của sản phẩm là yếu tố sống còn của các nhà sản xuất vì nếu sản xuất ra các sản phẩm mà không có nơi tiêu thụ thì chắc chắn nhà sản xuất đó sẽ nhanh chóng thua lỗ hoặc phá sản. Chợ là nơi có thể giúp các nhà sản xuất tiêu thụ phần lớn sản phẩm của mình.
Điều này càng đặc biệt quan trọng đối với các nhà sản xuất nhỏ lẻ, không tập trung. Ngoài ra, chợ còn là nơi cung ứng các yếu tố đầu vào cho quá trình sản xuất, tái sản xuất giúp các nhà sản xuất tiếp tục sản xuất và tái sản xuất mở rộng. 9 Chợ còn là nơi tập trung hàng hóa các sản phẩm được xuất ra không chỉ của một vùng mà còn của nhiều vùng khác nhau, các ngành sản xuất khác nhau, của nhiều hộ kinh doanh, cơ sở sản xuất nhỏ lẻ khác nhau. Thông qua chợ hàng hóa được đưa đến với mọi tầng lớp dân cư, đặc biệt là những nơi khó khăn về điều kiện kinh tế như miền núi, hải đảo, vùng sâu vùng xa.
Ở khu vực nông thôn, chợ là nơi tập kết – là xuất phát điểm của hàng nông sản thực phẩm để đưa về thành phố và các khu công nghiệp tập trung và ngược lại, chợ nông thôn cũng là điểm đến cuối cùng của quá trình lưu thông hàng công nghiệp tiêu dùng.