Nghiên Cứu Quan Hệ Pháp Luật - Những Vấn Đề Lý Luận và Thực Tiễn ở Việt Nam Hiện Nay

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu quan hệ pháp luật những vấn đề lý luận và thực tiễn ở việt nam hiện nay, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Lê Văn Long
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Minh Tam
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý Luận Nhà Nước và Pháp Luật
• Đề tài: Quan Hệ Pháp Luật - Những Vấn Đề Lý Luận và Thực Tiễn ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUAN HỆ PHÁP LUẬT
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm của quan hệ pháp luật
• 1.2. Cấu thành quan hệ pháp luật
• 1.3. Phân loại quan hệ pháp luật
• 1.4. Vị trí, vai trò của quan hệ pháp luật trong cơ chế điều chỉnh pháp luật và trong đời sống thực tiễn
• 1.5. Điều kiện làm phát sinh, thay đổi và chấm dứt quan hệ pháp luật
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA HỆ THỐNG QUAN HỆ PHÁP LUẬT VIỆT NAM TỪ 1945 ĐẾN NAY
• 2.1. Các đặc điểm cơ bản về chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam
• 2.2. Khái quát về sự phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam qua các giai đoạn
• 2.3. Thực trạng hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG QUAN HỆ PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Những yêu cầu cơ bản đối với việc phát triển hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam hiện nay
• 3.2. Phương hướng và các giải pháp đối với việc phát triển hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam hiện nay
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Nghiên cứu quan hệ pháp luật Tổng quan tầm quan trọng

Nghiên cứu quan hệ pháp luật là một lĩnh vực then chốt trong khoa học pháp lý. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam. Các nhà khoa học pháp lý, cả trong và ngoài nước, đã quan tâm nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau. Những nghiên cứu này đã góp phần hình thành cơ sở lý luận về quan hệ pháp luật, ở mức độ khác nhau, được vận dụng trong thực tế để giải quyết các vấn đề của đời sống pháp lý. Tuy nhiên, khi nhà nước và pháp luật có những thay đổi, quan hệ pháp luật cũng có những biến đổi đáng kể. Điều này đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu về quan hệ pháp luật để không hạn chế tư duy nhận thức về điều chỉnh pháp luật, xác định luận cứ phân chia ngành luật và chế định pháp luật.

1.1. Vai trò của quan hệ pháp luật trong đời sống xã hội

Trong cơ chế điều chỉnh pháp luật, quan hệ pháp luật là một thành tố quan trọng. Nó phản ánh đời sống pháp lý hiện thực trên tất cả các lĩnh vực của đất nước. Đồng thời, nó là cơ sở để đánh giá hiệu quả pháp luật, giá trị xã hội của pháp luật. Quá trình nghiên cứu quan hệ pháp luật đòi hỏi sự ứng dụng vào thực tiễn để giải quyết các vấn đề hiện tại, làm sáng tỏ vì sao pháp luật ít đi vào cuộc sống, hiệu quả pháp luật không cao, trật tự pháp luật và pháp chế còn lỏng lẻo. Theo Lê Văn Long, "Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập ở nước ta hiện nay, quan hệ pháp luật hình thành, vận động đa dạng, linh hoạt."

1.2. Đặc điểm của quan hệ pháp luật Tính đa dạng và linh hoạt

Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập ở nước ta hiện nay, quan hệ pháp luật hình thành, vận động đa dạng, linh hoạt. Tuy nhiên, hệ thống quan hệ pháp luật cũng như các yếu tố cơ sở của nó đã bộc lộ những điểm hạn chế. Cụ thể, thiếu tính cân đối trong sự phát triển của các loại quan hệ pháp luật, năng lực chủ thể không theo kịp với nhu cầu của đời sống xã hội, cơ chế kiểm soát quá trình hình thành và vận động quan hệ pháp luật trên thực tế kém hiệu quả. Điều này cho thấy, cần thiết phải xem xét một cách toàn diện về hệ thống pháp luật trên cơ sở gắn liền việc nghiên cứu cơ bản với khảo cứu hệ thống quan hệ pháp luật thực tế.

1.3. Nghiên cứu khoa học pháp lý Tính cấp thiết và toàn diện

Nghiên cứu quan hệ pháp luật là công việc khó khăn bởi nó là một hiện tượng phức tạp trong nhận thức luận. Sự tồn tại, vận động và phát triển của quan hệ pháp luật trên thực tế rất đa dạng, linh hoạt, đồng thời chịu sự tác động đa chiều của nhiều yếu tố. Sự hình thành và phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật trên thực tế không chỉ mang tính pháp lý mà còn thể hiện cả những đặc điểm chính trị, kinh tế, tâm lý, xã hội ở mỗi giai đoạn lịch sử. Vì vậy, cần có cách nhìn tổng quan, khoa học về quan hệ pháp luật và khái quát được những nét căn bản về thực trạng hệ thống quan hệ pháp luật nước ta qua các giai đoạn phát triển khác nhau.

II. Lý luận quan hệ pháp luật Khái niệm và các yếu tố

Trong khoa học pháp lý, khái niệm quan hệ pháp luật là một trong những khái niệm cơ bản. Nó thuộc phạm vi nghiên cứu của khoa học lý luận chung về nhà nước và pháp luật và được xem xét cụ thể hơn trong các môn khoa học pháp lý chuyên ngành. Trong bất kỳ một ngành luật nào, các nhà khoa học cũng cố gắng xác định rõ nội dung và những nét đặc thù của quan hệ pháp luật. Những đặc điểm này được quyết định bởi đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh của ngành luật đó. Việc nghiên cứu các quan hệ pháp luật cụ thể đã khám phá sâu hơn mối liên hệ giữa đối tượng và phương pháp điều chỉnh, các qui luật khách quan của mối tương quan giữa các loại quan hệ xã hội khác nhau với hình thức pháp lý của chúng.

2.1. Khái niệm quan hệ pháp luật Các cách tiếp cận

Trong khoa học pháp lý, có nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm quan hệ pháp luật. Một số quan điểm hiện được sử dụng phổ biến cho rằng quan hệ pháp luật là hình thức pháp lý của các quan hệ xã hội, xuất hiện trên cơ sở sự điều chỉnh của pháp luật đối với các quan hệ xã hội tương ứng và các bên tham gia quan hệ pháp luật đó đều mang những quyền và nghĩa vụ pháp lý được quy phạm pháp luật qui định. Tuy nhiên, việc xem xét quan hệ pháp luật gắn liền với quan hệ xã hội với sự điều chỉnh pháp luật có sự hợp lý nhất định để đi đến việc thừa nhận quan hệ pháp luật là một dạng thức quan hệ xã hội.

2.2. Quan hệ xã hội và quan hệ pháp luật Mối quan hệ và sự khác biệt

Quan hệ xã hội tồn tại và phản ánh nhu cầu điều chỉnh nội tại của mình một cách khách quan. Khi quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh, nó được các quy phạm pháp luật xác định giới hạn, tính chất pháp lý cần thiết cho sự vận động và phát triển. Quá trình thực hiện quy phạm pháp luật làm xuất hiện quan hệ pháp luật. Thông qua các quan hệ pháp luật cụ thể thì quyền và nghĩa vụ của chủ thể mới được bộc lộ ra ngoài. Như vậy, quan hệ pháp luật là hình thức pháp lý đặc thù của việc thực hiện quy phạm pháp luật trên thực tế. Còn hình thức pháp lý của quan hệ xã hội phải là quy phạm pháp luật.

2.3. Sự kiện pháp lý và quan hệ pháp luật Vai trò và tầm quan trọng

Một quan điểm khác tiếp cận quan hệ pháp luật từ thực tế. Nó cho rằng quan hệ pháp luật không thể hình thành nếu không có sự kiện pháp lý xuất hiện, mặc dù có quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ xã hội đó. Sự kiện pháp lý chính là yếu tố bộc lộ quan hệ xã hội trên thực tế và có vai trò làm cầu nối giữa hai hiện tượng quy phạm pháp luật với quan hệ pháp luật. Đây là những nội dung hợp lý của quan điểm này.

III. Thực tiễn quan hệ pháp luật Quá trình hình thành và phát triển

Ở nước ta, hoạt động nghiên cứu quan hệ pháp luật nói chung chưa có nhiều và chưa mang tính chuyên sâu. Riêng đối với hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam cũng chưa được nhận thức về mặt lý luận và khái quát, đánh giá về thực trạng vận động và phát triển. Do vậy, các tài liệu nghiên cứu về đề tài này còn quá ít, nội dung cũng mới dừng lại ở một vài khía cạnh như: quyền chủ thể, nghĩa vụ pháp lý của chủ thể, phân loại quan hệ pháp luật hoặc nghiên cứu quan hệ pháp luật với tư cách là một yếu tố trong cơ chế điều chỉnh pháp luật.

3.1. Nghiên cứu quan hệ pháp luật Tình hình ở Việt Nam

Các nghiên cứu về quan hệ pháp luật ở Việt Nam chủ yếu dừng lại ở các bài viết đăng ở các tạp chí; trong giáo trình môn học lý luận chung về nhà nước và pháp luật hoặc là một phần nhỏ liên quan đến đề tài khác. Có thể kể đến như: Chương "Quan hệ pháp luật" trong cuốn chuyên khảo: Những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật của GS.TSKH Đào Trí Úc; "Quan hệ pháp luật xã hội chủ nghĩa" của PGS.TS Thái Vinh Thang. Các tài liệu này chưa có tính hệ thống và chưa có sự thống nhất trong nhận thức về nhiều vấn đề cụ thể, trước hết là khái niệm quan hệ pháp luật.

3.2. Hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam Sự phát triển qua các giai đoạn

Luận án nghiên cứu tổng quan về quá trình hình thành, vận động và phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam từ 1945 đến nay; phân tích đánh giá thực trạng hệ thống quan hệ pháp luật, khẳng định những điểm tích cực cần phát huy đồng thời tìm ra những hạn chế, nguyên nhân dẫn đến thực trạng đó. Trên cơ sở lý luận và thực trạng đó, luận án nêu lên một số yêu cầu, phương hướng và các giải pháp xây dựng hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam trong điều kiện đổi mới hiện nay.

3.3. Sự kiện pháp lý hợp pháp và quan hệ pháp luật Góc độ nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về các quan hệ pháp luật; khái quát những nét chính về hệ thống quan hệ pháp luật nước ta từ 1945 đến nay và yêu cầu phương hướng đối với việc phát triển hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam, chủ yếu dưới góc độ là những quan hệ pháp luật được hình thành từ những sự kiện pháp lý hợp pháp, tích cực.

IV. Giải pháp phát triển Hoàn thiện hệ thống quan hệ pháp luật

Luận án đề xuất phương hướng và các giải pháp nhằm nâng cao tính hiện thực của quan hệ pháp luật, củng cố và phát triển hệ thống quan hệ pháp luật trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường, xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân. Luận án được coi là công trình chuyên khảo đầu tiên về quan hệ pháp luật ở nước ta. Những kết quả nghiên cứu góp phần bổ sung và phát triển những vấn đề lý luận cơ bản của khoa học pháp lý, tạo ra cơ sở khoa học cần thiết để nghiên cứu các dạng thức quan hệ pháp luật chuyên ngành vốn rất đa dang và linh hoạt trong tình hình hiện nay.

4.1. Cải cách pháp luật Yếu tố then chốt để phát triển quan hệ pháp luật

Luận án có thể sử dụng phục vụ cho công tác nghiên cứu, giảng dạy khoa học pháp lý và hỗ trợ cho các nhà hoạt động thực tiễn trong các cơ quan pháp luật. Các kết luận, ý kiến được trình bày trong luận án có tính hữu ích đối với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quá trình xây dựng pháp luật, tổ chức thực hiện pháp luật và bảo vệ pháp luật, giải quyết một số vấn đề mới nảy sinh trong thực tiễn đời sống pháp lý. Cải cách pháp luật là yếu tố then chốt để phát triển quan hệ pháp luật.

4.2. Xây dựng pháp luật Đảm bảo tính hệ thống và đồng bộ

Quá trình xây dựng pháp luật cần đảm bảo tính hệ thống và đồng bộ, phù hợp với tình hình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Đồng thời, cần nâng cao năng lực của các chủ thể trong quan hệ pháp luật, đảm bảo họ có đủ kiến thức và kỹ năng để thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Đây là yếu tố quan trọng để quan hệ pháp luật thực sự đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả.

4.3. Thực thi pháp luật Nâng cao hiệu quả và tính nghiêm minh

Cần nâng cao hiệu quả và tính nghiêm minh trong thực thi pháp luật. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và người dân. Đồng thời, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc thực thi pháp luật, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật để bảo vệ trật tự pháp luật và quyền lợi hợp pháp của người dân. Thực thi pháp luật hiệu quả sẽ góp phần củng cố hệ thống pháp luật và thúc đẩy sự phát triển của quan hệ pháp luật.

V. Ứng dụng thực tiễn Hiệu quả pháp luật trong đời sống xã hội

Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, quan hệ pháp luật hình thành và vận động một cách đa dạng và linh hoạt. Để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả, cần có một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh và nâng cao hiệu quả pháp luật. Bên cạnh đó, việc xem xét một cách toàn diện về hệ thống pháp luật trên cơ sở gắn liền việc nghiên cứu cơ bản với khảo cứu hệ thống quan hệ pháp luật thực tế là vô cùng cần thiết. Điều này đòi hỏi sự tham gia của các nhà khoa học, các nhà quản lý và toàn thể cộng đồng.

5.1. Đánh giá hiệu quả Nghiên cứu từ góc độ lý luận và thực tiễn

Việc đánh giá hiệu quả của quan hệ pháp luật cần được thực hiện từ cả góc độ lý luận và thực tiễn. Về mặt lý luận, cần phân tích và đánh giá tính phù hợp của các quy phạm pháp luật với thực tiễn đời sống xã hội. Về mặt thực tiễn, cần khảo sát và đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật của các chủ thể, cũng như tác động của pháp luật đến các quan hệ xã hội khác nhau.

5.2. Tác động xã hội Nghiên cứu trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cần nghiên cứu tác động của các điều ước quốc tế và pháp luật nước ngoài đến hệ thống pháp luật Việt Nam và quan hệ pháp luật. Điều này giúp chúng ta có thể học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển, đồng thời bảo vệ được lợi ích quốc gia và phù hợp với chuẩn mực quốc tế.

5.3. Pháp luật và đời sống Đảm bảo công bằng và minh bạch

Mục tiêu cuối cùng của việc nghiên cứu quan hệ pháp luật là để pháp luật thực sự trở thành công cụ hữu hiệu để điều chỉnh các quan hệ xã hội, đảm bảo công bằng và minh bạch trong đời sống xã hội. Khi đó, pháp luật mới thực sự đi vào cuộc sống và góp phần xây dựng một xã hội văn minh, hiện đại.

VI. Kết luận nghiên cứu Tương lai của hệ thống pháp luật

Nghiên cứu quan hệ pháp luật không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất của pháp luật, mà còn giúp chúng ta có thể xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật một cách khoa học và hiệu quả. Điều này có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Luận án này hy vọng sẽ đóng góp một phần nhỏ vào quá trình này, đồng thời gợi mở những hướng nghiên cứu mới về quan hệ pháp luật trong tương lai.

6.1. Nghiên cứu liên ngành Kết hợp pháp luật và các khoa học khác

Trong tương lai, cần đẩy mạnh nghiên cứu liên ngành về quan hệ pháp luật, kết hợp pháp luật với các khoa học khác như kinh tế, xã hội học, tâm lý học... Điều này giúp chúng ta có thể hiểu rõ hơn về tác động của pháp luật đến các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp để hoàn thiện hệ thống pháp luật.

6.2. Sự tham gia của cộng đồng Xây dựng pháp luật dân chủ và minh bạch

Cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào quá trình xây dựng pháp luật. Điều này giúp pháp luật phản ánh được ý chí và nguyện vọng của người dân, đồng thời tăng cường tính dân chủ và minh bạch của pháp luật. Khi đó, pháp luật mới thực sự được người dân tin tưởng và tuân thủ.

6.3. Hội nhập quốc tế Áp dụng các chuẩn mực pháp lý tiên tiến

Trong quá trình hội nhập quốc tế, cần học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển, áp dụng các chuẩn mực pháp lý tiên tiến vào hệ thống pháp luật Việt Nam. Điều này giúp chúng ta có thể nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, đồng thời bảo vệ được quyền lợi của người dân và doanh nghiệp Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công cuộc đổi mới và tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đặt ra nhiều yêu cầu đối với việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả điều chỉnh pháp luật. Trong cơ chế điều chỉnh pháp luật, quan hệ pháp luật đóng vai trò là một thành tố phản ánh đời sống pháp lý hiện thực trên các lĩnh vực của đất nước, đồng thời là môi trường thực tế để đánh giá hiệu lực và giá trị xã hội của pháp luật. Tuy nhiên, trước bối cảnh phát triển nền kinh tế thị trường và hội nhập, hệ thống quan hệ pháp luật tại Việt Nam đã bộc lộ những hạn chế như: sự thiếu cân đối giữa các loại quan hệ pháp luật, năng lực của các chủ thể chưa đáp ứng kịp đòi hỏi thực tiễn, cơ chế kiểm soát sự vận động của quan hệ pháp luật còn hạn chế, và một số quan hệ pháp luật có hiện tượng biến dạng về cơ cấu và tính chất.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là: các nghiên cứu trước đây về quan hệ pháp luật chủ yếu tiếp cận theo các mô hình lý luận truyền thống (đặc biệt là lý luận pháp lý Liên Xô cũ), chưa được bổ sung và cập nhật đầy đủ trước những chuyển biến của đời sống kinh tế - xã hội thời kỳ đổi mới. Điều này dẫn đến nguy cơ làm bó hẹp tư duy lập pháp, giới hạn hành vi thực tiễn của chủ thể và làm giảm tính thích ứng của hệ thống pháp luật.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định rõ ràng:

1. Xây dựng một cách có hệ thống cơ sở lý luận về quan hệ pháp luật trong điều kiện đổi mới ở Việt Nam; phân tích, so sánh các quan điểm học thuật hiện hành nhằm hoàn thiện khái niệm, đặc điểm, cấu thành, phân loại và vị trí của quan hệ pháp luật trong cơ chế điều chỉnh pháp luật.
2. Khái quát quá trình hình thành, vận động và phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử từ năm 1945 đến thời điểm nghiên cứu; đánh giá thực trạng, làm rõ các mặt tích cực, hạn chế và nguyên nhân của những biến dạng trong quan hệ pháp luật thực tế.
3. Đề xuất các yêu cầu cơ bản, phương hướng và giải pháp nhằm củng cố, phát triển hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và phát triển kinh tế thị trường.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những vấn đề lý luận cơ bản về quan hệ pháp luật và thực trạng hệ thống quan hệ pháp luật tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu về không gian là thực tiễn pháp lý Việt Nam; phạm vi thời gian trải dài từ năm 1945 đến năm 2003 (thời điểm hoàn thành luận án). Luận án tập trung chủ yếu vào các quan hệ pháp luật được hình thành từ các sự kiện pháp lý hợp pháp và tích cực.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Vấn đề quan hệ pháp luật là một chủ đề nền tảng trong khoa học pháp lý, đã được nhiều học giả tại các nước xã hội chủ nghĩa, tiêu biểu là Liên Xô trước đây, nghiên cứu dưới cả góc độ lý luận chung và các ngành luật chuyên ngành. Tại Việt Nam, nghiên cứu về quan hệ pháp luật từng được đề cập ở một số công trình chuyên khảo, giáo trình và bài báo khoa học:

• Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đào Trí Úc với chương "Quan hệ pháp luật" trong cuốn chuyên khảo Những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật.
• Phó Giáo sư, Tiến sĩ Thái Vĩnh Thắng với công trình "Quan hệ pháp luật xã hội chủ nghĩa" đăng trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (số 12-1996 và số 2-1997).
• Tiến sĩ Hoàng Thị Kim Quế với bài viết "Một số vấn đề về quan hệ pháp luật" đăng trên Tạp chí Khoa học - Đại học Quốc gia Hà Nội (tập XV, số 2-1999).
• Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Khánh Vinh với nghiên cứu "Sự kết hợp các lợi ích xã hội trong việc qui định và thực hiện các quyền và nghĩa vụ của chủ thể quan hệ pháp luật" đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật (số 12-2002).
• Hệ thống giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật của Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Khoa Luật - Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) và Học viện Hành chính Quốc gia.

Tác giả luận án nhận định rằng, các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam phần lớn mới tiếp cận quan hệ pháp luật ở từng khía cạnh riêng lẻ (như quyền và nghĩa vụ của chủ thể, phân loại quan hệ pháp luật, hoặc vị trí của quan hệ pháp luật trong cơ chế điều chỉnh pháp luật) trong phạm vi các bài báo tạp chí hoặc chương mục giáo trình. Hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam trong tính chỉnh thể lịch sử và thực tiễn vận động chưa được khảo cứu một cách toàn diện và chuyên sâu. Luận án của tác giả Lê Văn Long định vị là công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống đầu tiên ở cấp độ luận án tiến sĩ luật học về quan hệ pháp luật và hệ thống quan hệ pháp luật tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai trên nền tảng phương pháp luận triết học Mác - Lênin, lý luận chung về nhà nước và pháp luật, cùng các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật.

Phương pháp nghiên cứu thực tế của luận án là phương pháp nghiên cứu định tính trong khoa học pháp lý lý thuyết và lịch sử - pháp lý, kết hợp các phương pháp cụ thể:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng để mổ xẻ các khái niệm, quan điểm học thuật khác nhau về cấu thành quan hệ pháp luật (chủ thể, khách thể, nội dung), từ đó khái quát thành các luận điểm lý luận hoàn chỉnh.
• Phương pháp lịch sử: Khảo sát sự phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam theo tiến trình lịch sử từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 qua các thời kỳ kháng chiến, xây dựng chủ nghĩa xã hội và thời kỳ đổi mới từ năm 1986.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu giữa các quan điểm lý luận trong và ngoài nước; so sánh các quy định pháp luật thực định qua các thời kỳ lịch sử (như Bộ dân luật Bắc 1931, Bộ dân luật Trung với Bộ luật Dân sự hiện hành).
• Phương pháp lôgíc biện chứng: Xem xét quan hệ pháp luật trong sự vận động, tương tác qua lại với các yếu tố kinh tế, chính trị, đạo đức và ý thức xã hội.

Nguồn tư liệu nghiên cứu bao gồm: các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước Việt Nam (Hiến pháp, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Luật Doanh nghiệp, Luật Lao động, Luật Hôn nhân và Gia đình...), các văn kiện của Đảng, các công trình nghiên cứu lý luận pháp lý của các tác giả trong nước và quốc tế, cùng các tài liệu thực tiễn áp dụng pháp luật.

---

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có kết cấu gồm phần Mở đầu, 3 chương nội dung (10 mục), phần Kết luận, Danh mục công trình đã công bố của tác giả, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục.

Kết cấu luận án:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận cơ bản về quan hệ pháp luật

Chương này tập trung giải quyết các vấn đề lý luận nền tảng về quan hệ pháp luật. Tác giả tiến hành điểm luận và phân tích bốn nhóm quan điểm phổ biến trong khoa học pháp lý về khái niệm quan hệ pháp luật:

Nhóm quan điểm	Nội dung cốt lõi	Nhận xét, phân tích của tác giả luận án
Quan điểm thứ nhất	Quan hệ pháp luật là hình thức pháp lý của các quan hệ xã hội.	Có hạt nhân hợp lý khi gắn quan hệ pháp luật với quan hệ xã hội. Tuy nhiên, chưa chính xác vì có những quan hệ xã hội chỉ tồn tại dưới dạng quan hệ pháp luật (như tố tụng, bảo hiểm); hình thức pháp lý của quan hệ xã hội phải là quy phạm pháp luật, còn quan hệ pháp luật là hình thức pháp lý đặc thù của việc thực hiện quy phạm pháp luật trên thực tế.
Quan điểm thứ hai	Quan hệ pháp luật là những quan hệ xã hội được quy phạm pháp luật điều chỉnh.	Nhấn mạnh phạm vi điều chỉnh nhưng dễ dẫn đến đồng nhất giữa quan hệ xã hội được điều chỉnh với quan hệ pháp luật thực tế phát sinh; có trường hợp có quy phạm điều chỉnh nhưng chưa xuất hiện quan hệ pháp luật cụ thể trên thực tế (ví dụ: có Luật Đầu tư nước ngoài nhưng nhà đầu tư chưa tiến hành đầu tư).
Quan điểm thứ ba	Quan hệ pháp luật là quan hệ xã hội đặc biệt nảy sinh do sự tác động hữu cơ giữa quy phạm pháp luật và sự kiện pháp lý.	Tiếp cận ở trạng thái động, nhấn mạnh vai trò cầu nối của sự kiện pháp lý; tuy nhiên quy phạm pháp luật không thể tự nó tác động hữu cơ nếu thiếu hoạt động điều chỉnh và áp dụng pháp luật của con người trong thực tiễn.
Quan điểm thứ tư	Quan hệ pháp luật là quan hệ có tính chất tác động qua lại về mặt xã hội trên cơ sở sự kiện pháp lý để chủ thể đạt mục đích do pháp luật quy định.	Có tính khái quát hóa lý luận cao, thể hiện tính năng động và mục đích của chủ thể, song mức độ phổ quát và tính trực quan đối với nhận thức thực tiễn còn phức tạp.

Trên cơ sở tổng hợp có chọn lọc, tác giả đưa ra định nghĩa: Quan hệ pháp luật là một dạng quan hệ xã hội được hình thành, tồn tại, phát triển trên cơ sở các quy phạm pháp luật và được bảo đảm bằng các biện pháp nhà nước, đặc trưng bởi sự hiện diện và tương tác của quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể.

Về các đặc điểm của quan hệ pháp luật, tác giả phân tích năm đặc trưng cơ bản:

1. Quan hệ pháp luật là một dạng của quan hệ xã hội, mang đầy đủ thuộc tính xã hội nhưng có tính xác định pháp lý cao.
2. Quan hệ pháp luật mang tính ý chí (bao gồm ý chí của Nhà nước và ý chí của các bên tham gia).
3. Quan hệ pháp luật được hình thành, tồn tại và phát triển chủ yếu dựa trên cơ sở quy phạm pháp luật (trong một số trường hợp ngoại lệ có thể dựa trên nguyên tắc chung, tập quán hoặc áp dụng tương tự pháp luật).
4. Quan hệ pháp luật có nội dung là quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể, được xem xét ở cả hai phương diện: phương diện pháp lý (quy định khung và cam kết thỏa thuận) và phương diện thực tế (hành vi thực tế của chủ thể).
5. Quan hệ pháp luật được bảo đảm thực hiện bằng các biện pháp nhà nước (từ thuyết phục, giáo dục đến các biện pháp cưỡng chế pháp lý).

Về cấu thành quan hệ pháp luật, luận án làm rõ ba yếu tố:

• Chủ thể: Là cá nhân, tổ chức có năng lực chủ thể (bao gồm năng lực pháp luật và năng lực hành vi). Luận án phân tích chi tiết cơ chế pháp lý của từng nhóm chủ thể: cá nhân (sự phát sinh, hạn chế, chấm dứt năng lực pháp luật và năng lực hành vi theo độ tuổi, lý trí); pháp nhân (bao gồm pháp nhân trong nước và pháp nhân nước ngoài); các tổ chức không có tư cách pháp nhân (như hộ kinh doanh theo Nghị định 66-HĐBT, doanh nghiệp tư nhân, công ty hợp danh theo Luật Doanh nghiệp 1999, tổ hợp tác); và Nhà nước với tư cách là chủ thể đặc biệt mang quyền lực công.
• Khách thể: Tác giả phân tích bốn quan điểm khác nhau về khách thể (quan điểm coi khách thể là hành vi; coi khách thể là tất cả những gì quan hệ pháp luật tác động tới; coi khách thể là lợi ích; coi khách thể là các giá trị). Tác giả xác định: Khách thể quan hệ pháp luật là những lợi ích vật chất, lợi ích tinh thần và các giá trị xã hội khác mà các chủ thể hướng tới nhằm thỏa mãn nhu cầu và thực hiện quyền, nghĩa vụ pháp lý của mình khi tham gia quan hệ pháp luật. Luận án phân biệt rõ khách thể của quan hệ pháp luật với đối tượng điều chỉnh của pháp luật và khách thể của vi phạm pháp luật.
• Nội dung quan hệ pháp luật: Gồm quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý. Quyền chủ thể là khả năng xử sự của chủ thể theo các cách thức được pháp luật cho phép, quyền yêu cầu chủ thể khác thực hiện nghĩa vụ và quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền can thiệp bảo vệ. Nghĩa vụ pháp lý là xử sự bắt buộc mà chủ thể phải tiến hành (hành động hoặc không hành động) nhằm đáp ứng quyền của chủ thể khác, đồng thời phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu không thực hiện đúng.

Chương 2: Quá trình hình thành và phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam từ 1945 đến nay

Chương 2 phân tích sự hình thành và phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam trong mối liên hệ mật thiết với các điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội qua từng thời kỳ:

• Giai đoạn 1945 - 1954: Thời kỳ củng cố chính quyền cách mạng và kháng chiến chống thực dân Pháp. Hệ thống quan hệ pháp luật thời kỳ này mang tính chất dân tộc, dân chủ nhân dân, tập trung vào việc xác lập các quyền tự do dân chủ cơ bản của công dân và phục vụ nhiệm vụ kháng chiến.
• Giai đoạn 1954 - 1975: Thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam. Quan hệ pháp luật phát triển theo mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan hệ pháp luật giữa các chủ thể nhà nước và tập thể chiếm vị trí chi phối; quan hệ hợp đồng kinh tế mang nặng tính chỉ tiêu pháp lệnh.
• Giai đoạn 1975 - 1986: Giai đoạn thống nhất đất nước, tiếp tục duy trì cơ chế kế hoạch hóa tập trung trên phạm vi cả nước. Hệ thống quan hệ pháp luật bộc lộ những điểm hạn chế do sự xơ cứng của cơ chế quản lý mệnh lệnh, quyền tự chủ của các chủ thể kinh tế bị thu hẹp.
• Giai đoạn từ 1986 đến thời điểm nghiên cứu (2003): Thời kỳ đổi mới, chuyển sang phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Hệ thống quan hệ pháp luật phát triển phong phú, đa dạng: các quan hệ pháp luật kinh tế, dân sự, thương mại, lao động, đầu tư nước ngoài phát triển mạnh mẽ; sự thừa nhận quyền tự do kinh doanh và mở rộng năng lực chủ thể cho các thành phần kinh tế.

Chương này cũng chỉ ra thực trạng hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam thời điểm đó: bên cạnh sự gia tăng nhanh chóng về số lượng và loại hình, hệ thống quan hệ pháp luật còn thiếu cân đối giữa các lĩnh vực; cơ chế thực hiện quyền và nghĩa vụ còn vướng mắc; ý thức pháp luật và năng lực hành vi của một bộ phận chủ thể chưa tương xứng; hiệu lực quản lý nhà nước và kỷ cương pháp chế trong một số lĩnh vực (như đất đai, kinh doanh) còn lỏng lẻo.

Chương 3: Phương hướng và các giải pháp phát triển hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam hiện nay

Dựa trên các phân tích lý luận và đánh giá thực trạng, Chương 3 đề xuất:

• Những yêu cầu cơ bản: Việc phát triển hệ thống quan hệ pháp luật phải bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và khả thi của hệ thống quy phạm pháp luật; phù hợp với quy luật khách quan của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; bảo đảm sự gắn kết giữa quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý; nâng cao năng lực chủ thể của các tổ chức, cá nhân; và tăng cường tính nghiêm minh của kỷ cương, pháp chế.
• Phương hướng và các giải pháp:
  • Hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, loại bỏ các quy định chồng chéo, tạo hành lang pháp lý thông thoáng cho sự hình thành các quan hệ pháp luật hợp pháp.
  • Cải cách thủ tục hành chính, đổi mới mô hình dịch vụ hành chính công, phân định rõ chức năng quản lý nhà nước và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
  • Nâng cao năng lực và trách nhiệm của các cơ quan bảo vệ pháp luật, Tòa án, Viện kiểm sát trong việc giải quyết tranh chấp và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của các chủ thể.
  • Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật nhằm nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và kỹ năng thực hiện quyền, nghĩa vụ của công dân và tổ chức.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án nêu rõ những đóng góp khoa học và ứng dụng thực tiễn sau:

• Về mặt lý luận: Luận án là công trình chuyên khảo nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về quan hệ pháp luật và hệ thống quan hệ pháp luật tại Việt Nam. Công trình đã làm rõ các thuộc tính phức tạp của các yếu tố cấu thành quan hệ pháp luật (chủ thể, khách thể, nội dung); phân tích sâu sắc mối quan hệ giữa phương diện pháp lý và phương diện thực tế của quyền và nghĩa vụ; đưa ra định nghĩa có cơ sở khoa học về quan hệ pháp luật và khách thể của quan hệ pháp luật, góp phần thống nhất nhận thức lý luận chung và lý luận của các ngành luật chuyên ngành.
• Về mặt thực tiễn: Khái quát một cách có hệ thống tiến trình lịch sử hình thành và phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2003; làm rõ các nguyên nhân kinh tế, chính trị, xã hội dẫn đến sự biến dạng của quan hệ pháp luật thực tế; đề xuất hệ thống các yêu cầu, phương hướng và giải pháp cụ thể có giá trị tham khảo cho hoạt động xây dựng pháp luật, tổ chức thực hiện và bảo vệ pháp luật.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do phạm vi nghiên cứu của đề tài rộng và tính chất phức tạp của nhận thức luận về quan hệ pháp luật, luận án tập trung chủ yếu vào các quan hệ pháp luật phát sinh từ các sự kiện pháp lý hợp pháp, tích cực. Các quan hệ pháp luật phát sinh từ vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lý chỉ được khảo sát ở mức độ liên hệ để làm rõ tính chất chung của hệ thống.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế vận hành của các loại quan hệ pháp luật chuyên ngành trong bối cảnh toàn cầu hóa, các quan hệ pháp luật phát sinh trong lĩnh vực kinh tế đối ngoại và tư pháp quốc tế, cũng như tác động của việc cải cách tư pháp đến cơ chế bảo vệ quyền chủ thể trong quan hệ pháp luật.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên luật: Nguồn tài liệu chuyên khảo về lý luận nhà nước và pháp luật, đặc biệt là phần phân tích các trường phái học thuật về cấu thành quan hệ pháp luật và năng lực chủ thể.
• Giảng viên các cơ sở đào tạo luật: Tài liệu phục vụ giảng dạy môn học Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật và các môn khoa học pháp lý chuyên ngành.
• Cán bộ lập pháp, hành pháp và tư pháp: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để đánh giá tác động của quy phạm pháp luật, cải thiện quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật và nâng cao hiệu quả giải quyết các tranh chấp pháp lý trong thực tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa như thế nào về quan hệ pháp luật?
Luận án định nghĩa: Quan hệ pháp luật là một dạng quan hệ xã hội được hình thành, tồn tại, phát triển trên cơ sở các quy phạm pháp luật và được bảo đảm bằng các biện pháp nhà nước, đặc trưng bởi sự hiện diện và tương tác của quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể.

2. Khách thể của quan hệ pháp luật được luận án xác định gồm những gì?
Luận án xác định khách thể của quan hệ pháp luật là những lợi ích vật chất, lợi ích tinh thần và các giá trị xã hội khác mà các chủ thể hướng tới nhằm thỏa mãn nhu cầu và thực hiện quyền, nghĩa vụ pháp lý của mình khi tham gia quan hệ pháp luật.

3. Vì sao luận án không coi hành vi của chủ thể là khách thể của quan hệ pháp luật?
Tác giả lập luận rằng hành vi không tồn tại độc lập ngoài ý thức của chủ thể và không phải là yếu tố chung mà các bên cùng hướng tới để thỏa mãn nhu cầu. Hành vi thực chất là phương thức biểu hiện và thực hiện quyền, nghĩa vụ pháp lý của chủ thể trong quan hệ pháp luật, hoặc có chăng chỉ là đối tượng/khách thể được quy phạm pháp luật bảo vệ, chứ không phải là khách thể của bản thân quan hệ pháp luật cụ thể.

4. Luận án phân tích nội dung quan hệ pháp luật trên những phương diện nào?
Nội dung quan hệ pháp luật được luận án phân tích trên hai phương diện: phương diện pháp lý (gồm quy định của quy phạm pháp luật khung và các cam kết, thỏa thuận hợp pháp giữa các bên) và phương diện thực tế (các hành vi thực tế của chủ thể trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ).

5. Luận án chia quá trình phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam thành những giai đoạn nào?
Hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam được khảo sát qua bốn giai đoạn chính từ năm 1945 đến năm 2003: giai đoạn 1945 - 1954 (kháng chiến chống Pháp), giai đoạn 1954 - 1975 (xây dựng CNXH ở miền Bắc và kháng chiến chống Mỹ), giai đoạn 1975 - 1986 (sau ngày thống nhất đất nước, duy trì cơ chế kế hoạch hóa tập trung), và giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2003 (thời kỳ đổi mới và hội nhập kinh tế).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ luật học của tác giả Lê Văn Long là công trình nghiên cứu hệ thống về lý luận và thực tiễn quan hệ pháp luật tại Việt Nam. Bằng việc tổng hợp, phân tích các quan điểm học thuật và đánh giá tiến trình phát triển lịch sử pháp lý từ năm 1945 đến năm 2003, luận án đã làm rõ cấu thành, đặc điểm và cơ chế vận động của hệ thống quan hệ pháp luật. Công trình cung cấp các luận cứ khoa học phục vụ công tác hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực chủ thể và củng cố trật tự pháp chế trong giai đoạn đổi mới và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUAN HỆ PHÁP LUẬT 1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC DIEM CUA QUAN HỆ PHÁP LUẬT 1. Khái niệm quan hệ pháp luật Trong khoa học pháp lý, khái niệm quan hệ pháp luật là một trong những khái niệm cơ bản thuộc phạm vi nghiên cứu của khoa học lý luận chung về nhà nước và pháp luật và được xem xét một cách cụ thể hơn trong các môn khoa học pháp lý chuyên ngành. Trong bất kỳ một ngành luật nào thì các nhà khoa học cũng cố gắng xác định rõ nội dung và những nét đặc thù của quan hệ pháp luật được quyết định bởi đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh của ngành luật đó.

Những đặc điểm của việc điều chỉnh của các ngành luật khác nhau được thể hiện ở cấu trúc các quan hệ pháp luật, ở mối tương quan giữa quyền và nghĩa vụ, ở thành phần và những đặc điểm pháp lý của các chủ thể, ở các phương tiện tác động tới hành vi của các chủ thể đó. Việc nghiên cứu các quan hệ pháp luật cụ thể đã khám phá sâu hơn mối liên hệ giữa đối tượng và phương pháp điều chỉnh, các qui luật khách quan của mối tương quan giữa các loại quan hệ xã hội khác nhau với hình thức pháp lý của chúng. Việc nghiên cứu đặc điểm của các dạng quan hệ pháp luật khác nhau đã làm phong phú thêm lý luận về quan hệ pháp luật, làm sáng tỏ nội dung, bản chất của các quan hệ pháp luật đó. Thực tế ở nước ta, quan hệ pháp luật cũng đã được nghiên cứu ở mức độ nhất định của khoa học lý luận chung và khoa học pháp lý chuyên ngành.

Tuy nhiên việc nghiên cứu đó chưa có tính hệ thống và chưa có sự thống nhất trong nhận thức về nhiều vấn đề cụ thể, trước hết là khái niệm quan hệ pháp luật. Trong khoa học pháp lý có nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm quan hệ pháp luật trong đó có một số quan điểm hiện được sử dụng phổ biến sau: + Quan điểm thứ nhất cho rằng: Quan hệ pháp luật là hình thức pháp lý của các quan hệ xã hội. Hình thức pháp lý này xuất hiện trên cơ sở sự điều chỉnh của pháp luật đốt với các quan hệ xã hội tương ứng và các bên tham gia quan hệ pháp luật đó đêu mang những quyền và nghĩa vụ pháp lý được quy phạm pháp luật qui định [82, tr. Có thể nói, ở đây việc xem xét quan hệ pháp luật đã được gắn liền với quan hệ xã hội với sự điều chỉnh pháp luật nên có sự hợp lý nhất định để đi đến việc thừa nhận quan hệ pháp luật là một dạng thức quan hệ xã hội.

Tuy nhiên, nếu cho rằng quan hệ xã hội là nội dung và khẳng định quan hệ pháp luật là hình thức pháp lý của quan hệ xã hội thì chưa chính xác. Điều này thật sự khó lý giải đối với trường hợp quan hệ xã hội chỉ tồn tại ở một dang thức là quan hệ pháp luật. Loại quan hệ này không thể tồn tại ngoài hình thức pháp lý đặc trưng đã được xác định trong quy phạm pháp luật. Việc không tuân thủ hình thức pháp lý đó trên thực tế sẽ dẫn tới vi phạm pháp luật (ví dụ: quan hệ về tố tụng, bảo hiểm).

Hay chẳng hạn, một quan hệ pháp luật hình sự phát sinh khi có hành vi phạm tội xâm hại đến các quan hệ nhân thân (tính mang, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm.) hoàn toàn không phải là hình thức pháp lý của các quan hệ nhân thân đó.