Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN I LICH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Lịch sử vấn dé nghiên cứu. Diễn giảng là một phương pháp dạy học có lịch sử từ rất lâu.
Trong thời cổ dai, các triết gia, giáo sĩ đã sử dụng nó trong các bài thuyết giảng cho nhiều người về các tư tưởng triết học, tôn giáo. Đến thế ki XIII -XIV, diễn giảng trở thành một phương pháp dạy học phổ biến trong các trường đại học ở phương Tây. Khi đó diễn giảng được sử dụng để các giáo sư đọc những bài viết sẵn có kèm theo những lời bình luận. Sau này khi in ấn phát triển, người ta không đọc các bài viết sẩn mà thiên về việc trình bày sinh động các kiến thức khoa học mới.
Những người diễn giảng thường là các nhà khoa hoc, nhà phát minh, sáng tác và họ trình bày về các công trình khoa học của mình. Dẫn dẫn do những yêu cau quy mô về day học đại học, người diễn giảng không chỉ có những nhà khoa học, nhà phát minh mà còn là các giảng viên, giáo sư đảm nhận trách nhiệm giảng dạy. Họ vừa trình bày những trí thức do bản thân mình phát hiện ra vừa dạy những tri thức khoa học của loài người. Cho đến nay diễn giảng vẫn là một phương pháp, một hình thức tổ chức dạy học chủ yếu ở đại học.
Với sự phát triển của khoa học kĩ thuật và những yêu cầu mới trong giảng dạy, diễn giảng là một bài trình bày những wi thức hiện đại có sự hỗ trợ của các phương tiện. thiết bi day học với quy mô rộng lớn hơn. Sự phát triển của phương pháp diễn giảng đi từ những cách thức giảng dạy tự phát trở thành một lĩnh vực của lý luận day học đã khẳng định được vị trí của nó trong hệ thong phương pháp dạy học. đặc biệt là dạy học đại hoc.Trong xu thế hiện đại hóa phương pháp day học, có nhiều quan điểm cho rằng diễn giảng đả lỗi thời, lạc hậu do it phát huy được tính tích cực của học sinh trong dạy học, người ta không mấy mặn mà trong việc tim hiểu, nghiên cứu phương pháp nay.
Trong ngành lý luận day học đại học còn non trẻ ở nước ta, những nghiên cứu cụ thể và sâu sát vẻ phương pháp dạy học L0 chưa có nhiều Đặc biết là trong day hoc giáo duc học, diễn giảng van là một phương pháp it được nghin cứu, Tuy nhiên trong thực tế dạy học đại học, phương pháp diễn giảng vẫn là một phương pháp phổ biến, đặc biệt đối với một số môn như giáo dục học, tâm lý học. thì phương pháp diễn giảng còn là một phương pháp đặc thd. Va hiện nay vị trí của phương pháp diễn giảng được khẳng định là vị trí không thể lọai bỏ bởi nó có những ưu thế, những ý nghĩa nhất định đối với quá trình dạy học đại học và cụ thể hơn là trong dạy học giáo dục học ở trường su phạm. Lịch sit nghiên cứu vấn để.ý luận day học đại học là một khoa học còn rất trẻ bắt nguồn từ lý luận dạy học dai cương.
Nam 1920 - 1930 ở Liên Xô cũ và một số nước phát triển xuất hiện một số bài viết về vấn để giáo dục và giảng dạy ở đại học nhưng chỉ dừng ở mức đô tổng kết kinh nghiệm Đến những năm 60 của thế kỉ XX, ở Liên Xô có những thành tựu đáng kể trong nghiên cứu lý luận dạy học đại học. Tiêu biểu nhất là tác phẩm “Những bài giảng vẻ lý luận day học đại học” của X.Arkhanghelxki để cập đến nhiều vấn để của lý luận dạy học đại học, trong đó có những vấn để về phương pháp dạy học. Diễn giảng ở đại học được nghiên cứu cụ thể ở nhiệm vụ, quy trình chuẩn bị và tiến hành. Tờ Tin tức đại học của Liên Xô cũng có những bài viết về những vấn để của lý luận dạy học đại học với nhiều chủ để khác nhau.
Các tác giả có chú ý đến diễn giảng trong chủ để nghiên cứu “Thế nào là một bài diễn giảng hiện dai”, Ở Việt Nam, sự phát triển của lý luận dạy học còn châm hơn. Cuối thập kỉ 70, tạp chi Dat học và giáo duc chuyên nghiệp và Nghiên cứu giáo duc ra đời có đăng tải một số bài về vấn dé này: - LÝ luận day học đạt học. Đăng Vũ Hoạt [ĐH&GDCN số 1+2 năm 1980] - Cúc phương pháp day học dai hoc.Lé Khánh Bằng [DH&GDCN số 3+4 năm I980| - Diễn gidng là một hình thức tố chức day học cơ bản ở dai hoc, Nguyễn Ngoc Bảo [ĐH&GDCN xố 748 năm 1980|. - Dạy học nêu vấn dé qua môn giáo dục học.
Nguyễn Như An [ĐH&GDCN năm 1982]. - Dién giảng nêu vấn dé trong môn giáo duc học, Tran Văn Hiếu [NCGD 8/1992]. - Về đối mới quá trình day học môn giáo duc học, Hà Thị Đức |NCGD 3/1992], - Vé bộ môn phương pháp giảng dạy ở các trường sự phạm, Nguyễn Cảnh Toàn [NCGD 8/1996]. - Đổi mới bài diễn giảng và tổ chức xémina ở đại hoc, Trin Bá Hoành [NCGD 1/2002].
Nhìn tổng quát, những nghiên cứu về lý luận dạy học còn rất hạn chế đặc biệt là về phương pháp diễn giảng trong day học giáo dục học. Trong thời gian gan đây các nhà nghiên cứu có chú ý đến việc nghiên cứu phương pháp dạy học ở một số môn như Văn, các môn khoa học Mác - Lê, thế nhưng dạy học giáo dục học vẫn còn bỏ ngỏ. Hiện nay, dạy học giáo dục học chủ yếu dựa trên một số giáo trình: - Lý luận dạy học đại học của G.S Đặng Vũ Hoạt và T.S Hà Thị Đức, ĐHSP Hà Nội I. - Lý luận sự phạm đại học do G.S Bùi Ngọc Hồ chủ biên, ĐHSP TPHCM, 1980 - Tổ chức quá trình day học đại học của G.S Lê Khánh Bằng, Viện nghiên cứu Dai học và giáo dục chuyên nghiệp, 1993.
- Gan đây nhất là Lý luận dạy học đại học của T.S Lưu Xuân Mới, Nhà xuất bản giáo dục, 2000 Giáo trình viết về phương pháp dạy học môn giáo dục học phục vụ cho giảng dạy môn này trong trường se phạm cu thể nhất là hương pháp day học giáo duc học của tác giả Nguyễn Như An, Trường DHSP Hà Nội I, 1990, Trong giáo trình tác giả để cập đến các vấn dé thuộc về phương pháp dạy học giáo dục học ở trường sư phạm một cách hé thong bao gồm: đối tượng, nhiệm vụ. phương pháp nghiên cứu phương pháp dạy học môn giáo duc học. các vấn dé lý luận về phương pháp. hình thức tổ chức day học môn giáo dục học làm cơ sở cho day học môn học này trong trường su phạm.
các nghiên cứu nhỏ hoặc lớn về phương pháp dạy học môn giáo dục học nói riêng, phương pháp dạy học đại học nói chung đã có những đóng góp nhất định đối với quá trình đạy học giáo dục học, cung cấp những kiến thức cơ sở làm nền cho giảng viên và sinh viên nghiền cứu, học tập môn giáo dục học trong điều kiện lý luận day học đại học còn rất non trẻ. Tuy nhiên, trong sự phát triển không ngừng vé quy mô cũng như chất lượng của quá trình dạy học đại học thì những nghiên cứu ấy còn quá ít ỏi không đáp ứng đủ những yêu cầu thực tế. Đây là vấn để đặt ra cho các nhà nghiên cứu lý luận day học, các giáo viên đang trực tiếp giảng day bộ môn giáo dục học trong các trường sư phạm. CƠ SỞ LÝ LUẬN CUA VẤN DE NGHIÊN CỨU.
Vấn dé phương pháp dạy học trong lý luận dạy học hiện đại: Trong lịch sử nghiên cứu của lý luận day học từ trước đến nay, phương pháp dạy học luôn là vấn để gay cấn nhất bởi lẽ: so với các thành tố khác thì thành tố phương pháp dạy học có tính phức tạp, phong phú va bất ổn. Vì vậy việc nghiên cứu và vận dụng phương pháp dạy học là một việc làm vô cùng khó khăn và phức tạp. Các nhà lý luận đã nghiên cứu phương pháp dạy học trên nhiều góc độ khác nhau, dựa trên những quan điểm khác nhau. Chính vì thế mà có nhiều quan điểm khác nhau về phương pháp day học.
Sự không đồng nhất quan điểm đó biểu hiện rõ rằng trong việc đưa ra những định nghĩa khác nhau về phương pháp dạy học và về việc phan loại chúng. “ Định nghĩa về phương pháp day học: - Bich khoa toàn thi Liên Xo định nghĩa: phương pháp day hoc là cách thức làm việc của giáo viên và học sinh, do giáo viên chủ đạo, nhờ đó mà học sinh lĩnh hội tri thức, ki năng, kĩ xáo, hình thành thé giới quan và phát triển năng lực nhận.Danhilép định nghĩa: phương pháp day học là cách thức làm việc của giáo viên và học sinh do giáo viên chủ đao, nhờ đó mà học sinh lĩnh hột trì thức ki nang. hình thành thé giới quan và phát triển năng lực nhận thức.K Babanxki định nghĩa: phương pháp dạy học là phương thức hoạt động có quan hệ qua lại giữa giáo viên và học sinh, một hoạt động đã được sắp đặt nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng. giáo dục và phát triển trong quá trình dạy và học.
- Định nghĩa của Đặng Vũ Hoạt: phương pháp day học là tổ hợp các cách thức hoạt động của thay và trò trong quá trình day học, được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của thầy nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ day học. - Lê Khánh Bằng định nghĩa: phương pháp dạy học là tổng hợp những cách thức làm việc chung của giáo viên và học sinh, dưới vai trò chủ đạo của thầy nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học. - Nguyễn Sinh Huy - Hà Thị Đức: phương pháp dạy học là cách hoạt động phối hợp. thống nhất của người dạy và người học nhằm thực hiện tối ưu các nhiệm vụ day học.
Các định nghĩa khác nhau vé phương pháp dạy học đều làm nổi bật, nhấn mạnh mặt này mặt kia của phương pháp. Vì thế lựa chọn một định nghĩa tương đối chuẩn xác là công việc của chúng ta, dù diéu này là rất khó. Vì thế cẩn chỉ ra những nội dung cơ bản mà một định nghĩa phương pháp dạy học cần phải phản ánh là: + Phương pháp dạy học là tổng hợp cách thức hoạt động của thấy và trò trong mối quan hệ qua lại với nhau. + Phương pháp day của giáo viên chỉ dao phương pháp học của trò, phương pháp day phải hướng đến phương pháp học.
+ Mục đích của phương pháp dạy học là mục đích của quá trình dạy học, I4 Với những dấu hiệu trên chúng tôi cho rằng định nghĩa của Đặng Vũ Hoạt và Lê Khánh Bằng là phù hợp hơn cả.