CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰ ÁN 1. Phương pháp dạy học Trong khoa học giáo dục, phương pháp dạy học từ trước đến nay vẫn luôn là vấn đề quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu bởi phương pháp dạy học chính là yếu tố quyết định đến hiệu quả, chất lượng của giáo dục.Krlôp đã từng nói: "Đối với con tàu khoa học, phương pháp vừa là chiếc la bàn, lại vừa là bánh lái, nó chỉ phương hướng và cách thức hành động". Nguyễn Văn Hộ thì cho rằng: “phương pháp là cách thức, con đường, phương tiện để đạt tới một mục đích nhất định, để giải quyết những nhiệm vụ nhất định.” Như vậy, phương pháp là cách thức, phương thức, con đường, phương tiện để đạt mục tiêu. Từ cách hiểu về phương pháp, người ta đưa ra nhiều quan điểm khác nhau về phương pháp dạy học.
Babanxki “Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học”. Nguyễn Văn Hộ cũng có quan điểm tương tự: “Phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thức làm việc phối hợp thống nhất của thầy và trò (trong đó thầy đóng vai trò chủ đạo, trò đóng vai trò tích cực, chủ động) nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học.” Nói tóm lại, phương pháp dạy học là sự phối hợp hoạt động giữa người dạy và người học nhằm đạt được mục tiêu, nhiệm vụ dạy học đề ra. Hoạt động dạy học với mục đích truyền thụ những kiến thức, kinh nghiệm của người dạy tới người học là một hoạt động phức tạp nên để hoàn thành tốt mục tiêu giáo dục đòi hỏi người dạy cần có những phương pháp cụ thể, phù hợp, sáng tạo và tích cực. Phương pháp dạy học dự án 1.
Khái niệm Dạy học dự án (dạy học theo dự án) bắt nguồn từ khái niệm dự án trong 5 lĩnh vực kinh tế xã hội và sau đó được đưa vào trong lĩnh vực giáo dục như một phương pháp hoặc hình thức dạy học. Từ cuối thế kỷ 16, khái niệm dự án đã được sử dụng trong việc giảng dạy ở một số quốc gia Châu Âu. Ở Việt Nam, các phương pháp dạy học gần với phương pháp dự án đã có từ rất sớm. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, khái niệm dạy học theo dự án vẫn còn chưa được nhiều giáo viên và học sinh các trường phổ thông biết đến.
Chỉ trong những năm gần đây, lý thuyết về dạy học dự án mới được truyền bá và áp dụng ở Việt Nam. Hiện nay, có nhiều khái niệm về dạy học dự án. Theo công trình của nhóm tác giả Nguyễn Lăng Bình (2010) có trích định nghĩa của Bộ Giáo dục Singaprore nghĩa “Học theo dự án (Project work) là hoạt động học tập nhằm tạo cơ hội cho học sinh tổng hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực học tập, và áp dụng một cách sáng tạo vào thực tế cuộc sống” [tr12]. Định nghĩa này nhấn mạnh việc ứng dụng kiến thức vào thực tiễn của phương pháp dạy học dự án.
Tác giả Trịnh Văn Biều, Phan Đồng Châu Thủy và Trịnh Lê Hồng Phương (2011) cho rằng: “Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học hay phương pháp dạy học phức hợp trong đó dưới sự hướng dẫn của GV, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống có thật trong cuộc sống, theo sát chương trình học, có sự kết hợp giữa lí luận và thực hành và tạo ra sản phẩm cụ thể”. [tr3] Cũng theo quan điểm như vậy, tác giả Lê Khoa (2015) đã xây dựng quan điểm dạy học theo dự án như sau: “Dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học, trong đó học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên tự lực giải quyết một nhiệm vụ học tập phức hợp, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, với hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm. Các nhóm tự xác định mục tiêu, lập kế hoạch và thực hiện dự án, tham gia kiểm tra quá trình thực hiện và đánh giá kết quả. Kết quả là các sản phẩm có thể giới thiệu, trình bày’[tr22].Frey, học giả hàng đầu về dạy học dự án của Cộng hòa Liên bang Đức thì: Dạy học theo dự án (Project Based Learning - PBL) là một hình thức của hoạt động học tập trong đó, nhóm người học xác định một chủ đề làm việc, thống nhất về một nội dung làm việc, tự lập kế hoạch và 6 tiến hành công việc để dẫn đến một sự kết thúc có ý nghĩa, thường xuất hiện một sản phẩm có thể trình ra được.
Học theo dự án nhấn mạnh vai trò của người học.” Với quan điểm dạy học dự án là một “hình thức dạy học”, Nguyễn Văn Cường trong thông báo khoa học năm 1997, đã viết: “Dạy học Project hay dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, trong đó HS dưới sự điều khiển và giúp đỡ của GV tự lực giải quyết một nhiệm vụ học tập mang tính phức hợp không chỉ về mặt lí thuyết mà đặc biệt về mặt thực hành thông qua đó tạo ra các sản phẩm thực hành có thể giới thiệu, công bố được”. Cũng với quan niệm như vậy, Nguyễn Thị Diệu Thảo (2009) đã xây dựng định nghĩa về dạy học theo dự án như sau: “dạy học theo dự án là một hình thức tổ chức dạy học, trong đó người học dưới sự chỉ đạo của GV thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp mang tính thực tiễn với hình thức làm việc nhóm là chủ yếu. Nhiệm vụ này được thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, tạo ra những sản phẩm có thể trình bày, giới thiệu” [ tr23]. Định nghĩa này coi dạy học dự án là một hình thức dạy học lớn, hình thức tổ chức dạy học.
Theo tác giả, quan niệm này phù hợp với bản chất của dạy học dự án và có thể hoà nhập với hệ thống các khái niệm quen thuộc trong phạm trù phương pháp dạy học hiện nay ở Việt Nam, như bài giảng, seminar, thí nghiệm, thực tập, tham quan, hội thảo và dạy học dự án. Từ các khái niệm trên có thể đưa ra một định nghĩa có tính chất tổng quát: dạy học theo dự án là phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm, giúp người học lĩnh hội kiến thức và kỹ năng thông qua các dự án liên quan để giải quyết các vấn đề thực tế liên quan đến nội dung môn học được rõ ràng. Đặc điểm Phương pháp dạy học dự án sẽ có các đặc điểm sau: Thứ nhất, dạy học dự án tập trung vào đối tượng người học: Với quan điểm dạy học lấy người học làm trung tâm thì phương pháp dự án thể hiện đặc 7 điểm này. Thay vì phương pháp thầy đọc, trò chép, dạy học dự án kích thích sự chủ động của người học.
Từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện. Người dạy chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ, tư vấn, hướng dẫn, động viên tính tích cực, tự lực, tính trách nhiệm và sự sáng tạo của người học. Dạy học dự án đòi hỏi người học cần làm chủ mọi hoạt động, rèn kỹ năng giải quyết các vấn đề. Thứ hai, dạy học dự án gắn lý thuyết với thực tiễn: Các dự án học tập cần gắn với định hướng thực tiễn.
Chủ đề xuất phát từ những tình huống của cuộc sống. Nhiệm của dự án cần chứa đựng những vấn đề phù hợp với trình độ và khả năng nhận thức của người học. Các dự án học tập có ý nghĩa thực tiễn xã hội, góp phần gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống, xã hội. Trong những trường hợp lí tưởng, việc thực hiện các dự án có thể mang lại những tác động xã hội tích cực.
Thứ ba, phát huy tính tư duy tích cực và định hướng hứng thú học tập và tính tự lực cho người học: Dự án học tập thu hút tư duy tích cực của học sinh để đào sâu nội dung học tập. Tư duy để xây dựng kế hoạch dự án và tư duy để hoàn thành dự án. Người học cần tham gia tích cực, tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học. Điều đó cũng đòi hỏi và khuyến khích tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học.
Thứ tư, phát huy sự phối kết hợp làm việc theo nhóm: Các dự án học tập thường được tổ chức thực hiện theo nhóm. Mỗi thành viên trong nhóm cần phát huy tối đa năng lực, sở trường của mình nhằm tạo ra sản phẩm nhóm đạt hiệu quả cao nhất. Các thành viên được phân công công việc phù hợp với khả năng. Mỗi người cần biết bỏ qua lợi ích cá nhân và hướng đến sự hợp tác làm việc vì lợi ích tập thể để có kết quả tốt nhất.
Đặc điểm này còn được gọi là học tập mang tính xã hội. Thứ năm, định hướng tạo ra sản phẩm: Các dự án học tập đa phần yêu cầu người học thực hành và báo cáo kết quả thông qua các sản phẩm vật chất cụ thể chứ không đơn thuần là lý thuyết. Những sản phẩm này có thể được sử dụng để 8 công bố, ví dụ: sơ đồ tư duy, video, sản phẩm ứng dụng vận hành… 1. Phân loại Dự án học tập có nhiều loại khác nhau với những đặc trưng riêng.
Mỗi cách phân loại dựa trên những tiêu chí khác nhau như: thời gian thực hiện dự án, nhiệm vụ, nội dung học tập, chuyên môn… Đối với cách phân loại theo quỹ thời gian thực hiện dự án, chia ra 3 loại: dự án nhỏ, dự án trung bình và dự án lớn. Dự án nhỏ chỉ được thực hiện trong vài giờ học. Dự án trung bình được thực hiện trong vài ngày, giới hạn trong một tuần. Các dự án lớn được thực hiện với khoảng thời gian từ một tuần đến vài tuần.
Đối với cách phân lọa theo nhiệm vụ, chia ra 3 loại: dự án tìm hiểu, dự án nghiên cứu, dự án kiến tạo. Dự án tìm hiểu thiên về lý thuyết, nhiệm vụ chủ yếu là khảo sát. Dự án nghiên cứu nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tượng, quá trình. Dự án kiến tạo: tập trung vào việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực hiện các hành động thực tiễn, nhằm thực hiện những nhiệm vụ như trình chiếu, trang trí, trưng bài, biểu diễn, sáng tác… Đối với cách phân loại theo nội dung học tập, chia ra 2 loại: Dự án mang tính thực hành và dự án mang tính tích hợp.