Nghiên Cứu Thống Kê Đánh Giá Phát Triển Bền Vững Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích nghiên cứu thống kê đánh giá phát triển bền vững ở việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Nguyễn Minh Thu
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Ngọc Kiểm
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Học (Thống Kê Kinh Tế - Xã Hội)
• Đề tài: Nghiên Cứu Thống Kê Đánh Giá Phát Triển Bền Vững Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Phát Triển Bền Vững Việt Nam

Phát triển bền vững không chỉ là tăng trưởng kinh tế mà còn là sự tiến bộ về cơ cấu kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Đây là nhiệm vụ quan trọng của Việt Nam và các quốc gia khác. Vấn đề này đã được nghiên cứu rộng rãi và thảo luận tại nhiều hội nghị quốc tế, nhấn mạnh mối quan hệ giữa kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế. Mô hình ba cực của Mohan Munasingle (kinh tế, xã hội, môi trường) thể hiện sự thống nhất về các yếu tố chính của phát triển bền vững. Việt Nam đã xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê để giám sát, nhưng việc đánh giá tổng hợp vẫn còn nhiều thách thức. Nghiên cứu này đề xuất phương pháp tính chỉ số tổng hợp phát triển bền vững để có cái nhìn toàn diện hơn.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của phát triển bền vững

Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Nó bao gồm ba trụ cột chính: kinh tế, xã hội và môi trường. Tầm quan trọng của phát triển bền vững nằm ở việc đảm bảo một tương lai tốt đẹp hơn cho tất cả mọi người, đồng thời bảo vệ hành tinh của chúng ta. Theo báo cáo Brundtland, mục tiêu là đạt được sự phát triển ở hiện tại mà không gây tổn hại đến cuộc sống và sự phát triển sau này.

1.2. Hệ thống chỉ tiêu thống kê phát triển bền vững Việt Nam

Việt Nam đã xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê để giám sát và đánh giá phát triển bền vững. Tuy nhiên, hệ thống này có quy mô lớn (30 chỉ tiêu) và các chỉ tiêu có xu hướng biến động khác nhau. Điều này gây khó khăn cho việc đánh giá và phân tích tổng hợp về xu hướng chung. Cần có một phương pháp đánh giá tổng hợp để có cái nhìn toàn diện hơn về thực trạng phát triển bền vững.

II. Thách Thức và Vấn Đề Trong Phát Triển Bền Vững

Mặc dù có nhiều nỗ lực, Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình phát triển bền vững. Các chỉ tiêu phát triển không đồng đều, một số chỉ tiêu có xu hướng xấu đi, gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình phát triển. Việc thiếu một hệ thống đánh giá tổng hợp cụ thể và áp dụng thực tiễn là một vấn đề lớn. Nghiên cứu này nhằm giải quyết câu hỏi quản lý: “Thực tế phát triển bền vững ở Việt Nam như thế nào?” và câu hỏi nghiên cứu: “Sử dụng phương pháp nào để đánh giá thực trạng phát triển bền vững ở Việt Nam?”.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững Việt Nam

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững ở Việt Nam, bao gồm tăng trưởng kinh tế nhanh chóng, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và bất bình đẳng xã hội. Các yếu tố này có thể tác động tiêu cực đến các chỉ tiêu phát triển bền vững, làm chậm quá trình đạt được các mục tiêu đề ra. Cần có các giải pháp toàn diện để giải quyết các yếu tố này.

2.2. Thiếu hụt phương pháp đánh giá tổng hợp phát triển bền vững

Hiện tại, Việt Nam thiếu một phương pháp đánh giá tổng hợp cụ thể và áp dụng thực tiễn để đánh giá phát triển bền vững. Các chỉ tiêu thống kê riêng lẻ không cung cấp một bức tranh toàn diện về tình hình phát triển. Việc xây dựng một chỉ số tổng hợp phát triển bền vững là cần thiết để có cái nhìn tổng quan và đưa ra các quyết định chính sách hiệu quả.

III. Phương Pháp Thống Kê Xây Dựng Chỉ Số Phát Triển Bền Vững

Nghiên cứu này đề xuất một phương pháp tính chỉ số tổng hợp phát triển bền vững rõ ràng, cụ thể và khả thi. Phương pháp này bao gồm các bước: hệ thống hóa các nội dung liên quan đến phát triển bền vững, đề xuất phương pháp tính các chỉ số riêng biệt, chỉ số thành phần và chỉ số tổng hợp dựa trên hệ thống chỉ tiêu hiện có. Dữ liệu từ năm 2001 đến 2010 được sử dụng để tính toán thử nghiệm. Mục tiêu là xây dựng một phương pháp có thể áp dụng thực tế để đánh giá thực trạng phát triển ở Việt Nam.

3.1. Quy trình tính toán chỉ số tổng hợp phát triển bền vững

Quy trình tính toán chỉ số tổng hợp phát triển bền vững bao gồm các bước sau: (1) Lựa chọn hệ thống chỉ tiêu thống kê phát triển bền vững. (2) Xác định nguồn số liệu tương ứng. (3) Xây dựng công thức tính chỉ số riêng biệt cho từng chỉ tiêu. (4) Tính toán chỉ số thành phần. (5) Tính toán chỉ số tổng hợp. (6) Phân tích thực trạng phát triển bền vững.

3.2. Xác định trọng số cho các chỉ số thành phần phát triển bền vững

Việc xác định trọng số cho các chỉ số thành phần là một bước quan trọng trong quá trình tính toán chỉ số tổng hợp phát triển bền vững. Trọng số phản ánh tầm quan trọng tương đối của từng chỉ số thành phần. Các phương pháp xác định trọng số có thể bao gồm phương pháp chuyên gia, phương pháp phân tích thành phần chính và phương pháp bình quân.

3.3. Công thức tính chỉ số tổng hợp phát triển bền vững

Công thức tính chỉ số tổng hợp phát triển bền vững có thể được xây dựng dựa trên các chỉ số thành phần và trọng số tương ứng. Một công thức phổ biến là công thức bình quân gia quyền, trong đó chỉ số tổng hợp được tính bằng tổng của các chỉ số thành phần nhân với trọng số của chúng.

IV. Ứng Dụng và Phân Tích Chỉ Số Phát Triển Bền Vững Việt Nam

Nghiên cứu này sử dụng dữ liệu từ năm 2001 đến 2010 để tính toán thử nghiệm chỉ số tổng hợp phát triển bền vững ở Việt Nam. Kết quả cho thấy xu hướng phát triển bền vững trong giai đoạn này và xác định các lĩnh vực cần cải thiện. Phân tích này cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách và các bên liên quan để đưa ra các quyết định dựa trên bằng chứng và thúc đẩy phát triển bền vững.

4.1. Tính toán và phân tích chỉ số thành phần phát triển bền vững

Việc tính toán và phân tích chỉ số thành phần phát triển bền vững cho phép xác định các lĩnh vực có tiến bộ và các lĩnh vực cần cải thiện. Ví dụ, chỉ số thành phần kinh tế có thể cho thấy tăng trưởng kinh tế, trong khi chỉ số thành phần môi trường có thể cho thấy mức độ ô nhiễm. Phân tích này giúp xác định các ưu tiên chính sách.

4.2. Đánh giá xu hướng phát triển bền vững Việt Nam 2001 2010

Phân tích xu hướng phát triển bền vững ở Việt Nam giai đoạn 2001-2010 cho thấy sự tiến bộ trong một số lĩnh vực, nhưng cũng có những thách thức đáng kể. Ví dụ, tăng trưởng kinh tế có thể đi kèm với ô nhiễm môi trường và bất bình đẳng xã hội. Cần có các chính sách để đảm bảo rằng phát triển kinh tế không gây tổn hại đến môi trường và xã hội.

V. Đề Xuất Giải Pháp và Kiến Nghị Về Phát Triển Bền Vững

Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất các giải pháp và kiến nghị để cải thiện công tác thống kê và thúc đẩy phát triển bền vững ở Việt Nam. Các giải pháp bao gồm hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu thống kê, nâng cao chất lượng dữ liệu và tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan. Kiến nghị tập trung vào việc xây dựng các chính sách khuyến khích tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn và bảo vệ môi trường.

5.1. Hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu thống kê phát triển bền vững

Hệ thống chỉ tiêu thống kê phát triển bền vững cần được hoàn thiện để đảm bảo rằng nó phản ánh đầy đủ các khía cạnh của phát triển bền vững. Các chỉ tiêu cần được lựa chọn cẩn thận và định nghĩa rõ ràng. Cần có các chỉ tiêu mới để đo lường các khía cạnh quan trọng như tăng trưởng xanh và kinh tế tuần hoàn.

5.2. Nâng cao chất lượng dữ liệu thống kê phát triển bền vững

Chất lượng dữ liệu thống kê là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính chính xác của chỉ số tổng hợp phát triển bền vững. Cần có các biện pháp để nâng cao chất lượng dữ liệu, bao gồm cải thiện quy trình thu thập dữ liệu, đào tạo cán bộ thống kê và tăng cường kiểm tra chất lượng dữ liệu.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Phát Triển Bền Vững

Nghiên cứu này đã đề xuất một phương pháp tính chỉ số tổng hợp phát triển bền vững và áp dụng nó để phân tích thực trạng phát triển ở Việt Nam giai đoạn 2001-2010. Kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách và các bên liên quan. Hướng nghiên cứu tương lai bao gồm xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê phát triển bền vững cho các tỉnh thành và hoàn thiện phương pháp tính chỉ số tổng hợp.

6.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu về phát triển bền vững Việt Nam

Nghiên cứu đã xây dựng phương pháp tính chỉ số tổng hợp đánh giá phát triển bền vững ở Việt Nam, phân loại các chỉ tiêu theo đặc điểm riêng có, sau đó nêu rõ cách thức tính từ chỉ số riêng biệt, chỉ số thành phần cho tới chỉ số tổng hợp. Đây là một đóng góp mới, tích cực về mặt lý luận cho các nghiên cứu đánh giá phát triển bền vững ở Việt Nam trong quá trình phát triển tiếp theo.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về đo lường phát triển bền vững

Đề tài mở ra hai hướng nghiên cứu tiếp theo: về xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê phát triển bền vững cho các tỉnh thành, tính toán và đánh giá trình độ phát triển của mỗi địa phương; và về việc hoàn thiện hơn nữa hệ thống chỉ tiêu thống kê phát triển bền vững đã có cũng như phương pháp tính chỉ số tổng hợp để có thể đánh giá thực trạng phát triển trong giai đoạn mười năm tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, đề cập đến sự cần thiết, mục tiêu, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu, đề tài giới thiệu tổng quan nghiên cứu. Phần nội dung chính đƣợc chia làm 3 phần:  Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận chung về phát triển bền vững  Chƣơng 2: Xây dựng phƣơng pháp tính chỉ số tổng hợp đánh giá phát triển bền vững ở Việt Nam  Chƣơng 3: Tính toán thử nghiệm và phân tích biến động chỉ số tổng hợp phát triển bền vững ở Việt Nam giai đoạn 2001 – 2010 5 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Chƣơng 1 “Tổng quan về phát triển bền vững” sẽ gồm 4 phần chính: (1) Khái niệm phát triển và phát triển bền vững; (2) Sự cần thiết phải thực hiện phát triển bền vững; (3) Nội dung của phát triển bền vững; (4) Hệ thống chỉ tiêu thống kê phát triển bền vững. Khái niệm phát triển và phát triển bền vững 1.

Khái niệm phát triển Phát triển là thuật ngữ đƣợc sử dụng khá phổ biến trong các văn bản, tài liệu và trong sinh hoạt hàng ngày. Theo các giai đoạn phát triển khác nhau của lịch sử, các nhà nghiên cứu kinh tế trên thế giới đƣa ra nhiều khái niệm khác nhau về phát triển. Trƣớc chiến tranh thế giới lần thứ hai, các nhà nghiên cứu cho rằng phát triển là việc sản xuất ra của cải vật chất thoả mãn những nhu cầu thiết yếu của con ngƣời. Khái niệm này chủ yếu bó hẹp trong hoạt động tự cung tự cấp, coi phát triển chỉ là hoạt động đáp ứng cho cuộc sống hàng ngày của ngƣời dân: ăn, mặc, ở.

Sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, nền kinh tế nhiều nƣớc trên thế giới ngày càng phát triển nên vào những năm 70 và 80 của thế kỷ XX, khái niệm phát triển không chỉ bó hẹp trong phạm vi sản xuất của cải vật chất phục vụ nhu cầu thiết yếu, mà còn đƣợc mở rộng là sự tăng trƣởng kinh tế của các ngành trong toàn bộ nền kinh tế, trong đó có chú ý về cơ cấu kinh tế. Các quốc gia bắt đầu chú trọng vào ngành kinh tế mũi nhọn, sản xuất sản phẩm, tăng năng suất lao động, áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ nhằm tăng nguồn thu cho quốc gia và cho chính ngƣời dân của mình. Tới đầu những năm 90 của thế kỷ XX, nhiều quốc gia có sự tăng truởng kinh tế nhanh chóng nhƣng số nguời đói nghèo không giảm và đời sống của khoảng 40 dến 50% dân số - những nguời ở duới đáy xã hội hầu nhƣ không có gì thay đổi. Ðiều này đã làm thay đổi quan niệm về phát triển từ cực đại hoá sản luợng sang cực 6 tiểu hoá đói nghèo, tức là tiếp cận phát triển theo hƣớng quan tâm hơn tới nhân tố con ngƣời.

Từ đó, phát triển đƣợc hiểu “là quá trình một xã hội đạt đến mức thoả mãn các nhu cầu mà xã hội ấy coi là thiết yếu” [21,tr. Amartya Kumar Sen, nhà kinh tế học ngƣời Ấn Độ, đã đƣợc giải Nobel về kinh tế cũng chỉ ra: ".Không thể xem sự tăng trƣởng kinh tế nhƣ một mục đích cuối cùng. Cần phải quan tâm nhiều hơn đến sự phát triển cùng với việc cải thiện cuộc sống và nền tự do mà chúng ta đang hƣởng" [2]. Quan niệm này cho thấy ngoài ý nghĩa tăng trƣởng kinh tế nhƣ những thập kỷ trƣớc, phát triển đã chú trọng và bao hàm thêm các nhân tố xã hội, nhân tố con ngƣời.

Mở rộng các nhu cầu thiết yếu và chú ý nhiều đến yếu tố xã hội, một quan niệm khác cho rằng: “Nếu coi phát triển là dđối lập với nghèo khổ thì phát triển là quá trình giảm dần, đi đến loại bỏ nạn đói ăn, bệnh tật, mù chữ, tình trạng mất vệ sinh, thất nghiệp và bất bình đẳng” [21, tr. Cùng với quá trình phát triển của xã hội loài ngƣời, khái niệm phát triển đã dần đƣợc hoàn thiện. Hiện nay, về cơ bản, khái niệm phát triển vẫn giữ nguyên nội dung của thập niên trƣớc nhƣng trong đó nhấn mạnh hơn quyền của con ngƣời. Phát triển bao hàm các yếu tố tăng trƣởng về kinh tế, tiến bộ về cơ cấu kinh tế và sự tiến bộ về xã hội, đƣợc tổng kết qua sơ đồ dƣới đây: Tăng trƣởng kinh tế Thay đổi về lƣợng Chuyển dịch Phát triển cơ cấu kinh tế Thay đổi về chất Tiến bộ xã hội Sơ đồ 1.

Các yếu tố của phát triển (Nguồn: Giáo trình kinh tế phát triển, trường Đại học Kinh tế quốc dân) 7 Nhƣ vậy, phát triển có phạm vi rộng hơn nhiều so với tăng trƣởng. Bản thân tác giả cho rằng phát triển không chỉ là sự gia tăng về quy mô của nền kinh tế quốc dân mà nó còn là sự thay đổi về bản chất: thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mang lại cho con ngƣời một môi trƣờng sống tốt hơn với các phúc lợi xã hội đi kèm. Khái niệm phát triển bền vững Thuật ngữ "phát triển bền vững" xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1980 trong ấn phẩm Chiến lược bảo tồn Thế giới (công bố bởi Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế - IUCN) với nội dung rất đơn giản: “Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trƣờng sinh thái học” [41, tr. Tuy nhiên, chiến lƣợc này chỉ nhấn mạnh phát triển bền vững ở góc độ bền vững về sinh thái với ba mục tiêu: duy trì hệ sinh thái cơ bản và những hệ hỗ trợ sự sống; bảo tồn tính đa dạng di truyền; bảo đảm sử dụng bền vững các loài và các hệ sinh thái.

Khái niệm “phát triển bền vững” đƣợc công bố chính thức và phổ biến rộng rãi vào năm 1987 qua Báo cáo Brundtland (còn gọi là báo cáo Tƣơng lai chung của chúng ta) của Ủy ban Môi trƣờng và Phát triển Thế giới (WCED) thuộc Liên hiệp quốc. Báo cáo này ghi rõ "phát triển bền vững là sự phát triển có thể đáp ứng đƣợc những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hƣởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tƣơng lai" [42, tr. Mục tiêu của phát triển bền vững mà WCED đƣa ra là làm thế nào để đạt đƣợc phát triển ở hiện tại mà không ảnh hƣởng đến cuộc sống và sự phát triển sau này. Nội hàm về phát triển bền vững đƣợc tái khẳng định tại Hội nghị Thƣợng đỉnh Trái đất về Môi trƣờng và phát triển ở Rio de Janero (Brazil) năm 1992 và Hội nghị Thƣợng đỉnh Thế giới về phát triển bền vững ở Johannesburg (Cộng hoà Nam Phi) năm 2002.

Phát triển bền vững đƣợc khái quát hóa theo ba mặt, gồm phát triển kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trƣờng. Ba mặt này kết hợp chặt chẽ, hợp lý, hài hoà với nhau trong quá trình phát triển. Các đại biểu 8 cũng thống nhất những nguyên tắc cơ bản, phát động một chƣơng trình hành động vì sự phát triển bền vững có tên Chƣơng trình nghị sự 21 (AGENDA-21). Từ đó, Chƣơng trình Nghị sự 21 về Phát triển bền vững và Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ đã trở thành chiến luợc phát triển của toàn cầu và đƣợc tập trung thực hiện.

Phát triển bền vững đƣợc biết đến ở Việt Nam vào khoảng cuối thập niên 80 đầu thập niên 90. Trên cơ sở những khái niệm đã có và từ sự phát triển thực tế của đất nƣớc, các nhà nghiên cứu kinh tế của Việt Nam đã đƣa ra quan điểm về phát triển bền vững là cơ sở để thực hiện những mục tiêu phát triển của đất nƣớc. Đó là sự phát triển lành mạnh, trong đó sự phát triển của cá nhân này không làm thiệt hại đến lợi ích của các cá nhân khác, sự phát triển của cá nhân không làm thiệt hại đến lợi ích của cộng đồng, sự phát triển của cộng đồng ngƣời này không làm thiệt hại đến lợi ích của cộng đồng ngƣời khác, sự phát triển của thế hệ hôm nay không xâm phạm đến lợi ích của các thế hệ mai sau và sự phát triển của loài ngƣời không đe doạ sự sống còn hay làm suy giảm nơi sinh sống của các sinh vật khác trên hành tinh. Theo nghiên cứu của Viện chiến lƣợc phát triển, phát triển bền vững đƣợc hiểu một cách toàn diện: “Phát triển bền vững bao trùm các mặt của đời sống xã hội, nghĩa là phải gắn kết sự phát triển kinh tế với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, gìn giữ và cải thiện môi trƣờng, giữ vững ổn định chính trị - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh” [24, tr.122] Nhƣ vậy, so với khái niệm về phát triển, phát triển bền vững những yêu cầu cao hơn và đòi hỏi sự quan tâm từ nhiều phía.TSKH Trƣơng Quang Học đã tổng hợp một số điểm khác biệt có tính nguyên tắc giữa phát triển truyền thống và phát triển bền vững ở bảng 1.

Những quan điểm, khái niệm đã nêu đều chỉ rõ mong muốn chung về cuộc sống tốt đẹp với sự bền vững lâu dài của con ngƣời. Trên cơ sở đó, tác giả cho rằng phát triển bền vững là sự kết hợp chặt chẽ, là mối quan hệ qua lại giữa phát triển kinh tế với các vấn đề xã hội và các yếu tố của môi trƣờng một cách hài hoà, ổn 9 định, linh hoạt. Tạo một môi trƣờng thực sự tốt đẹp cho quá trình phát triển trong tƣơng lai là điều cần thiết ở bất kỳ quốc gia nào, trong bất kỳ giai đoạn nào.Từ phát triển đến phát triển bền vững Tiêu chí Phát triển Phát triển bền vững Trụ cột Kinh tế (xã hội) Hài hoà kinh tế - xã hội – môi trƣờng Trung tâm Của cải vật chất/hàng hoá Con ngƣời Điều kiện cơ bản Tài nguyên thiên nhiên Tài nguyên con ngƣời Chủ thể quản lý Một chủ thể (Nhà nƣớc) Nhiều chủ thể Quan hệ với tự nhiên Khai thác, cải tạo tự nhiên Bảo tồn, sử dụng hợp lý tự nhiên Tính chất Kinh tế truyền thống Kinh tế tri thức Cách tiếp cận Đơn ngành, liên ngành thấp Liên ngành cao (Nguồn: “Phát triển bền vững – Chiến lược phát triển toàn cầu thế kỷ XXI”, GS.TSKH Trương Quang Học, trang 6) 1.Sự cần thiết phải thực hiện phát triển bền vững Mọi ngƣời trên trái đất này luôn mong muốn hoàn thiện hơn cuộc sống của mình để tạo nên những phát triển thần kỳ chƣa từng có. Nhƣng trái đất của chúng ta với các điều kiện tự nhiên lại không thể đáp ứng đƣợc những mong muốn vô hạn ấy của con ngƣời.

Các nguồn tài nguyên chỉ là hữu hạn nên có thể cạn kiện dần, điều kiện thiên nhiên có thể khắc nghiệt hơn.