Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TỘI CỐ Ý GÂY THƯƠNG TÍCH HOẶC GÂY TỔN HẠI CHO SỨC KHỎE CỦA NGƯỜI KHÁC 1.1 Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích 1.1 Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích Bàn về khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm, GS.TS Võ Khánh Vinh cho rằng: “Nguyên nhân của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực ở trong mối liên hệ tương tác hai mức độ sinh ra và tái sản xuất ra tình hình tội phạm như là hậu quả tất yếu của mình. Điều kiện của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực, tự mình không sinh ra tình hình tội phạm và tội phạm, mà là hỗ trợ, làm dễ dàng và tăng cường cho sự hình thành và hoạt động của các nguyên nhân” [30, tr. Dương Tuyết Miên lại không đặt vấn đề nguyên nhân của tình hình tội phạm mà tiếp cận từ bình diện “nguyên nhân của tội phạm” và cho rằng “nguyên nhân của tội phạm là tổng hợp các nhân tố mà sự tác động qua lại giữa chúng đưa đến việc thực hiện tội phạm của người phạm tội” (Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình tội phạm học; Chủ biên: PGS.TS Lê Thị Sơn, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2012, tr. Vận dụng quan điểm của triết học Mác-Lênin về quan hệ nhân quả khi nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của THTP, cho thấy: Nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, hiên tượng với nhau, gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả.
Về bản chất, nguyên Về lý thuyết, nguyên nhân và điều kiện là hai phạm trù khác nhau, giữ vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả là tình hình tội phạm. Tuy nhiên, trong 7 lĩnh vực xã hội nói chung và tội phạm học nói riêng, sự phân biệt giữa nguyên nhân và điều kiện chỉ mang tính chất tương đối. Bên cạnh đó, do thực tế đấu tranh và phòng ngừa tội phạm luôn đòi hỏi phải loại trừ cả nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tội phạm, cho nên việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm luôn đặt trong mối liên kết hữu cơ.Từ quan điểm phòng ngừa tội phạm là vấn đề chủ yếu, việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói nói chung và nguyên nhân và điều kiện của một loại tội phạm nói riêng có ý nghĩa quan trọng, từ đó mà có thể đưa ra các biện pháp phòng ngừa phù hợp, đạt hiệu quả cao. Trên cơ sở khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung đã được các nhà nghiên cứu tội phạm học Việt Nam thừa nhận, chúng ta có thể rút ra nguyên nhân và điều kiện của tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác như sau: “Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của môi trường sống bên ngoài với các yếu tố tâm - sinh lý tiêu cực bên trong cá nhân con người cùng với yếu tố tình huống nhất thời thuận lợi đã dẫn đến việc thực hiện một hành vi (hành động hoặc không hành động) mà luật hình sự quy định là hành vi cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác” nhân không phải là một hiện tượng hay sự vật nào đó mà nguyên nhân chỉ có thể là sự tác động qua lại của nhiều hiện tượng, nhiều yếu tố.
Không có sự tác động qua lại của nhiều hiện tượng, nhiều yếu tố thì không có nguyên nhân. Trong quá trình tương tác với điều kiện nhất định, nguyên nhân sẽ sinh ra kết quả tương ứng. Dựa trên cơ sở khái niệm này,luận văn đi sâu nghiên cứu, phân tích các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe người khác tại Quận 6, thành phố Hồ Chí Minh.2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác là cơ sở để xây dựng và tổ chức thực hiện các biện pháp phòng ngừa tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác một cách hiệu quả, khoa học Nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm có ý nghĩa rất quan trọng trong tội phạm học. Thông qua nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện sẽ tạo thuận lợi cho việc nghiên cứu, nhận thức các đối tượng nghiên cứu khác của tội phạm học và đề ra các biện pháp phòng ngừa đạt hiệu quả cao.
Mục đích cuối cùng của Tội phạm học nói chung là làm giảm đến mức thấp nhất số lượng tội phạm xảy ra trong xã hội, bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Do đó, việc nghiên cứu một cách sâu sắc, toàn diện nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe người khác sẽ mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng về lý luận thực tế: Thứ nhất, việc nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác góp phần nhận thức sâu sắc hơn, rõ nét hơn về tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác, góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận về nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung và loại tội phạm nói riêng. Thông qua việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác tại Quận 6, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ góp phần làm rõ thực trạng, cơ cấu, diễn biến của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người 9 khác và xu hướng của tình hình tội phạm này trong thời gian tới. Nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe người khác còn giúp ta hiểu rõ hơn các yếu tố thuộc nhân thân người phạm tội, xem xét, nhìn nhận những yếu tố này trong sự tác động qua lại với các yếu tố khác thuộc môi trường sống và hoàn cảnh làm phát sinh tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác.
Thứ hai, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe người khác là cơ sở để đề ra các giải pháp làm giảm thiểu các mâu thuẫn xã hội. Thứ ba, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe người khác sẽ góp phần cung cấp những thông tin hữu ích cho các ngành khoa học xã hội, kể cả khoa học điều tra, xử lý tội phạm và quản lý, giáo dục người phạm tội trở thành người hữu ích cho xã hội.2 Phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Tội phạm học nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tội phạm ở ba mức độ: 1) Nguyên nhân và điều kiện của tình trạng tội phạm nói chung; 2) Nguyên nhân và điều kiện của nhóm tội phạm (có cùng khách thể loại); 3) Nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể Phạm vi nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện có ba mức độ nêu trên không có nghĩa là phân chia nguyên nhân và điều kiện của tội phạm ở ba mức độ: Nguyên nhân và điều kiện của tình trạng tội phạm nội và chomột tội phạm cụ thể mà ở đây,các nguyên nhân và điều kiện đó phải được xem xét 10 trong một hệ thống. Giữa các nguyên nhân và điều kiện ở những mức độ khác nhau.1 Căn cứ phạm vi và mức độ tác động, có thể phân loại: * Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung. Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác là một trong số các tội phạm xảy ra tại Quận 6, Thành phố Hồ Chí Minh nên nó cũng phải xuất phát từ những nguyên nhân và điều kiện chung làm phát sinh tình hình tội phạm tại Quận 6.
Đó là những nguyên nhân và điều kiện mà hầu hết các loại tội phạm phát sinh trong xã hội đều bắt nguồn như những mâu thuẫn trong phát triển kinh tế-xã hội tại địa bàn, hạn chế, yếu kém trong công tác quản lý nhà nước, sự hiểu biết pháp luật của người dân còn hạn chế; hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm của các cơ quan chức năng còn nhiều bất cập; những tác động tiêu cực từ môi trường sống, trong gia đình, bạn bè, nhà trường… * Nguyên nhân và điều kiện của tình hình nhóm tội phạm. Trong BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác thuộc nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người. Vì vậy nguyên nhân và điều kiện tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác cũng bắt nguồn từ chính nguyên nhân và điều kiện của nhóm tội này. Các nguyên nhân và điều kiện của nhóm các hành vi phạm tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm của con người tại Quận 6, Thành phố Hồ Chí Minh không có nhiều khác biệt với nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung trên địa bàn.
Tuy nhiên, cần lưu ý đến yếu tố coi thường tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm của con người là yếu tố mang tính đặc trưng khi nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của nhóm tội phạm này. 11 * Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cụ thể. Là mức độ nghiên cứu có phạm vi hẹp nhất, nghiên cứu từng hành vi cụ thể.