Nghiên cứu nguyên nhân gây vô sinh ở nam giới

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu đặc điểm nhiễm sắc thể và phát hiện mất đoạn azfc ở bệnh nhân vô sinh nam giới, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp

• Trường học: Viện Bảo vệ Bà Mẹ và Trẻ Em
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Nghiên cứu nguyên nhân gây vô sinh ở nam giới: Tìm hiểu về di truyền và các yếu tố ảnh hưởng
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. Chương 1: Tổng quan 1. Tình hình nghiên cứu về vô sinh và vô sinh nam
• 1.1. Một số khái niệm về vô sinh và vô sinh nam
• 1.2. Phân loại nguyên nhân vô sinh nam theo WHO
• 1.3. Nguyên nhân do rối loạn di truyền ở mức độ NST
• 1.4. Một đoạn nhánh trên NST Y

Tóm tắt

I. Tổng quan về nguyên nhân gây vô sinh ở nam giới

Vô sinh ở nam giới là một vấn đề sức khỏe sinh sản nghiêm trọng, ảnh hưởng đến nhiều cặp vợ chồng trên toàn thế giới. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 15% cặp vợ chồng gặp khó khăn trong việc có con, trong đó vô sinh nam chiếm từ 35% đến 40%. Nguyên nhân gây vô sinh ở nam giới rất đa dạng, bao gồm yếu tố di truyền, hormone, và môi trường sống. Việc hiểu rõ các nguyên nhân này là rất quan trọng để có thể đưa ra các phương pháp điều trị hiệu quả.

1.1. Định nghĩa và phân loại vô sinh nam giới

Vô sinh nam giới được định nghĩa là tình trạng không có khả năng sinh sản sau 12 tháng quan hệ tình dục không sử dụng biện pháp tránh thai. Vô sinh có thể được phân loại thành vô sinh nguyên phát và thứ phát, với nguyên nhân chủ yếu từ các vấn đề về tinh trùng.

1.2. Tình hình vô sinh nam giới trên thế giới

Theo thống kê, tỷ lệ vô sinh nam giới đang gia tăng trên toàn cầu. Tại các nước phát triển, tỷ lệ này có thể lên đến 20%. Các nghiên cứu cho thấy rằng vô sinh nam giới không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn là vấn đề xã hội cần được quan tâm.

II. Các yếu tố di truyền ảnh hưởng đến vô sinh nam giới

Yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng trong việc xác định khả năng sinh sản của nam giới. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng khoảng 10% đến 15% trường hợp vô sinh nam giới có liên quan đến các bất thường di truyền. Các yếu tố này có thể bao gồm các rối loạn di truyền như hội chứng Klinefelter, các đột biến gen, và các bất thường nhiễm sắc thể.

2.1. Hội chứng Klinefelter và vô sinh

Hội chứng Klinefelter là một trong những nguyên nhân di truyền phổ biến nhất gây vô sinh ở nam giới. Nam giới mắc hội chứng này thường có thêm một nhiễm sắc thể X, dẫn đến sự phát triển không bình thường của tinh hoàn và giảm sản xuất tinh trùng.

2.2. Các đột biến gen liên quan đến vô sinh

Nhiều đột biến gen có thể ảnh hưởng đến khả năng sản xuất tinh trùng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng các gen như AZF trên nhiễm sắc thể Y có thể liên quan đến tình trạng azoospermia, tức là không có tinh trùng trong tinh dịch.

III. Ảnh hưởng của hormone đến vô sinh nam giới

Hormone có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh quá trình sản xuất tinh trùng. Sự mất cân bằng hormone có thể dẫn đến các vấn đề về sinh sản. Testosterone, hormone chính trong cơ thể nam giới, cần thiết cho sự phát triển và trưởng thành của tinh trùng. Nếu mức testosterone thấp, khả năng sinh sản sẽ bị ảnh hưởng.

3.1. Testosterone và sự sản xuất tinh trùng

Testosterone là hormone chủ yếu ảnh hưởng đến sự phát triển của tinh trùng. Mức testosterone thấp có thể dẫn đến giảm số lượng và chất lượng tinh trùng, gây ra vô sinh.

3.2. Các hormone khác ảnh hưởng đến sinh sản

Ngoài testosterone, các hormone như FSH và LH cũng đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh quá trình sản xuất tinh trùng. Sự mất cân bằng giữa các hormone này có thể dẫn đến các vấn đề về sinh sản.

IV. Tác động của môi trường sống đến vô sinh nam giới

Môi trường sống có thể ảnh hưởng lớn đến sức khỏe sinh sản của nam giới. Các yếu tố như ô nhiễm, hóa chất độc hại, và thói quen sinh hoạt không lành mạnh có thể làm giảm khả năng sinh sản. Nghiên cứu cho thấy rằng nam giới sống trong môi trường ô nhiễm có nguy cơ cao hơn mắc các vấn đề về sinh sản.

4.1. Ô nhiễm môi trường và sức khỏe sinh sản

Ô nhiễm không khí và nước có thể chứa các hóa chất độc hại ảnh hưởng đến khả năng sản xuất tinh trùng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng nam giới sống gần các khu công nghiệp có tỷ lệ vô sinh cao hơn.

4.2. Thói quen sinh hoạt và vô sinh

Thói quen sinh hoạt như hút thuốc, uống rượu, và chế độ ăn uống không lành mạnh có thể làm giảm chất lượng tinh trùng. Việc duy trì lối sống lành mạnh là rất quan trọng để bảo vệ sức khỏe sinh sản.

V. Phương pháp điều trị vô sinh nam giới

Việc điều trị vô sinh nam giới phụ thuộc vào nguyên nhân cụ thể. Các phương pháp điều trị có thể bao gồm thay đổi lối sống, điều trị hormone, và các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản như thụ tinh trong ống nghiệm (IVF). Việc xác định đúng nguyên nhân là rất quan trọng để lựa chọn phương pháp điều trị hiệu quả.

5.1. Thay đổi lối sống để cải thiện khả năng sinh sản

Thay đổi lối sống như giảm cân, tập thể dục thường xuyên, và ăn uống lành mạnh có thể giúp cải thiện chất lượng tinh trùng. Các nghiên cứu cho thấy rằng nam giới có lối sống lành mạnh có khả năng sinh sản tốt hơn.

5.2. Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản như IVF và ICSI có thể giúp các cặp vợ chồng vô sinh có cơ hội có con. Những phương pháp này đã được chứng minh là hiệu quả trong nhiều trường hợp vô sinh do vấn đề về tinh trùng.

VI. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về vô sinh nam giới

Nghiên cứu về vô sinh nam giới đang ngày càng được quan tâm. Việc hiểu rõ các nguyên nhân và yếu tố ảnh hưởng sẽ giúp cải thiện các phương pháp điều trị và nâng cao khả năng sinh sản cho nam giới. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều tiến bộ trong việc điều trị vô sinh.

6.1. Tương lai của nghiên cứu di truyền và vô sinh

Nghiên cứu di truyền sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc xác định các nguyên nhân gây vô sinh. Các công nghệ mới trong di truyền học có thể giúp phát hiện sớm các bất thường và đưa ra các phương pháp điều trị hiệu quả.

6.2. Tăng cường nhận thức về vô sinh nam giới

Việc nâng cao nhận thức về vô sinh nam giới là rất cần thiết. Các chiến dịch giáo dục có thể giúp nam giới hiểu rõ hơn về sức khỏe sinh sản và các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh sản của họ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 §Æt vÊn ®Ò V« sinh lµ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò søc kháe sinh s¶n g©y ¶nh hëng tíi cuéc sèng h¹nh phóc cña rÊt nhiÒu cÆp vî chång, lµ vÊn ®Ò cña toµn x· héi. C¸c nghiªn cøu cho thÊy cã kho¶ng 15% cÆp vî chång v« sinh, tû lÖ v« sinh do nam giíi chiÕm 35%-40% vµ tû lÖ nµy gÇn b»ng hoÆc t¬ng ®- ¬ng víi v« sinh do n÷ giíi. Trong c¸c nguyªn nh©n v« sinh do nam giíi thÊy cã kho¶ng 10%-15% trêng hîp kh«ng cã tinh trïng (KCTT) vµ 5% Ýt tinh trïng (ITT) cã bÊt thêng vÒ mÆt di truyÒn [12]. ViÖc chÈn ®o¸n nguyªn nh©n nh©n g©y v« sinh ë nam giíi lµ mét trong nh÷ng yªu cÇu b¾t buéc tríc khi tiÕn hµnh ®iÒu trÞ vµ hÕt søc cÇn thiÕt ®Ó thùc hiÖn t vÊn di truyÒn.

C¸c kü thuËt xÐt nghiÖm tinh dÞch ®å ®· gióp chóng ta ph¸t hiÖn nh÷ng trêng hîp v« sinh nam lµ do KCTT hoÆc ITT. Tuy nhiªn, nguyªn nh©n rèi lo¹n vËt chÊt di truyÒn g©y ra KCTT hoÆc ITT ë rÊt nhiÒu bÖnh nh©n v« sinh nam giíi nhiÒu khi kh«ng ®îc ph¸t hiÖn ®Ó quyÕt ®Þnh híng ®iÒu trÞ vµ t vÊn di truyÒn. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, di truyÒn häc ngêi lµ lÜnh vùc ®ang ph¸t triÓn nhanh, m¹nh vµ cã rÊt nhiÒu thµnh tùu. LÜnh vùc di truyÒn y häc nghiªn cøu ë c¶ hai møc ®é tÕ bµo vµ ph©n tö ®· gióp cho c¸c thÇy thuèc l©m sµng t×m hiÓu ®îc nh÷ng nguyªn nh©n KCTT hoÆc ITT dÉn ®Õn v« sinh nam giíi lµ do rèi lo¹n vËt chÊt di truyÒn.

2 Ph¬ng ph¸p nu«i cÊy tÕ bµo vµ kü thuËt nhuém tiªu b¶n nhiÔm s¾c thÓ (NST), ®Æc biÖt lµ kü thuËt nhuém b¨ng ngµy cµng ph¸t triÓn vµ c¶i tiÕn kh«ng ngõng ®· gióp cho c¸c nhµ di truyÒn häc ph¸t hiÖn ®îc c¸c biÓu hiÖn rèi lo¹n sè lîng vµ cÊu tróc NST. HiÖn nay, viÖc øng dông c¸c kü thuËt sinh häc ph©n tö vµo chÈn ®o¸n nguyªn nh©n v« sinh ë nam giíi do mÊt ®o¹n nhá trªn nh¸nh dµi cña nhiÔm s¾c thÓ Y ®ang phæ biÕn trªn thÕ giíi. ë møc ®é ph©n tö, chñ yÕu lµ ph¸t hiÖn nh÷ng mÊt ®o¹n nhá ë nh÷ng vïng AZF (Azoospermia factor). Vïng AZF chøa nhiÒu gen kh¸c nhau vµ nh÷ng mÊt ®o¹n trong nh÷ng vïng nµy ®· ®îc x¸c ®Þnh lµ g©y ra suy gi¶m sinh tinh trïng, ®îc coi lµ nguyªn nh©n bÊt thêng di truyÒn thø hai sau héi chøng Klinefelter g©y ra v« sinh ë nam giíi [67].

Ph¸t hiÖn ®îc nh÷ng mÊt ®o¹n nhá trªn NST Y sÏ cung cÊp thªm b»ng chøng vµ sù hiÓu biÕt ®Çy ®ñ vÒ bÊt thêng di truyÒn liªn quan ®Õn v« sinh nam giíi [24]. Nh÷ng hiÓu biÕt nµy sÏ trî gióp cho viÖc chÈn ®o¸n chÝnh x¸c vµ ®iÒu trÞ, ®Æc biÖt t vÊn cho nh÷ng bÖnh nh©n ITT ®iÒu trÞ b¬m tinh trïng vµo bµo t¬ng trøng (ICSI), v× nh÷ng bÖnh nh©n cã mÊt ®o¹n NST Y nÕu ®iÒu trÞ ICSI thµnh c«ng cã thÓ truyÒn nh÷ng mÊt ®o¹n ®ã cho con trai cña hä vµ lµm t¨ng nguy c¬ v« sinh cho thÕ hÖ sau [56], [57]. ViÖc t×m ra nh÷ng nam giíi v« sinh cã bÊt thêng di truyÒn ë bé NST hoÆc mÊt ®o¹n gen trªn NST Y lµ dêng nh kh«ng thÓ víi c¸c ph¬ng ph¸p chÈn ®o¸n l©m sµng th«ng 3 thêng. Tuy nhiªn viÖc nghiªn cøu ®Æc ®iÓm di truyÒn vµ øng dông c¸c kü thuËt di truyÒn ®Ó chÈn ®o¸n v« sinh nam giíi vÉn cha phæ biÕn vµ øng dông réng r·i ë ViÖt Nam.

Víi mong muèn gãp mét phÇn nhá vµo c«ng t¸c ch¨m sãc søc kháe sinh s¶n, ®Æc biÖt trong viÖc t×m hiÓu nguyªn nh©n g©y v« sinh nam giíi do rèi lo¹n di truyÒn, chóng t«i chän ®Ò tµi: “Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm nhiÔm s¾c thÓ vµ ph¸t hiÖn mÊt ®o¹n AZFc ë bÖnh nh©n v« sinh nam giíi ”. Ph©n tÝch nhiÔm s¾c thÓ ë nh÷ng bÖnh nh©n v« sinh nam giíi. Ph¸t hiÖn mÊt ®o¹n AZFc trªn nhiÔm s¾c thÓ Y b»ng kü thuËt PCR Ch¬ng 1: Tæng quan 1. T×nh h×nh nghiªn cøu v« sinh vµ v« sinh nam giíi 1.

Mét sè kh¸i niÖm vÒ v« sinh vµ v« sinh nam giíi Qua nhiÒu thêi kú kh¸c nhau th× kh¸i niÖm v« sinh cã nhiÒu thay ®æi. Theo Tæ chøc Y tÕ thÕ giíi (WHO) th×: “v« sinh” lµ t×nh tr¹ng mét cÆp vî chång trong ®é tuæi sinh ®Î, cã søc kháe b×nh thêng, mong muèn cã con nhng kh«ng 4 thÓ cã thai sau 12 th¸ng cã quan hÖ t×nh dôc mµ kh«ng dïng biÖn ph¸p tr¸nh thai nµo. NÕu cha cã thai lÇn nµo th× gäi lµ v« sinh nguyªn ph¸t (v« sinh I). V« sinh thø ph¸t lµ v« sinh mµ ngêi vî tríc ®©y ®· tõng cã thai, ®Õn nay kh«ng thÓ cã con ®îc (v« sinh II).

V« sinh nam giíi lµ v« sinh mµ nguyªn nh©n hoµn toµn do ngêi chång, ngêi vî hoµn toµn b×nh thêng. V« sinh n÷ giíi lµ v« sinh mµ nguyªn nh©n hoµn toµn do ngêi vî, ngêi chång hoµn toµn b×nh thêng. V« sinh kh«ng râ nguyªn nh©n lµ c¸c trêng hîp v« sinh mµ th¨m kh¸m l©m sµng vµ lµm c¸c xÐt nghiÖm kinh ®iÓn ë c¶ vî vµ chång vÉn kh«ng ph¸t hiÖn ®îc nguyªn nh©n kh¶ dÜ cã thÓ quan s¸t ®îc [29]. Trong v« sinh nam giíi, nguyªn nh©n do bÊt thêng sè l- îng tinh trïng lµ rÊt thêng gÆp, ®ã lµ nh÷ng trêng hîp v« sinh nam do KCTT vµ ITT.

Theo WHO, v« sinh nam giíi do KCTT (azoospermia) lµ t×nh tr¹ng kh«ng t×m thÊy tinh trïng trong tinh dÞch khi xuÊt tinh, thêng do tinh hoµn kh«ng s¶n xuÊt ®îc tinh trïng. ITT (oligozoospermia) lµ lµ t×nh tr¹ng sè lîng tinh trïng Ýt h¬n 20 x 106 tinh trïng/ml tinh dÞch. T×nh h×nh v« sinh vµ v« sinh nam giíi trªn thÕ giíi Theo WHO (1985), nguyªn nh©n v« sinh cã kho¶ng 20% lµ kh«ng râ nguyªn nh©n, 80% cã nguyªn nh©n, trong ®ã v« sinh do n÷ chiÕm 40%, v« sinh do nam chiÕm 40% vµ nguyªn nh©n do c¶ vî vµ chång lµ 20%. Theo íc tÝnh cña WHO (1991), trªn thÕ giíi cã kho¶ng 12%-15% cÆp vî chång v« sinh t¬ng ®¬ng 50-80 triÖu ngêi [85].

V« sinh nam giíi lµ mét vÊn ®Ò søc kháe sinh s¶n nghiªm träng trªn toµn thÕ giíi, riªng ë c¸c níc ph¬ng T©y th× v« sinh nam giíi chiÕm tíi 20% [84]. T¹i Ph¸p, tû lÖ v« sinh chiÕm 13,5% c¸c cÆp vî chång. Theo Thonneau vµ céng sù (cs.) (1991), cã kho¶ng 15% c¸c cÆp vî chång kh«ng thÓ cã con sau mét n¨m, trong ®ã nam giíi chÞu tr¸ch nhiÖm 20%. Ali Hellani còng cho r»ng kho¶ng 10%-15% cÆp vî chång v« sinh, nguyªn nh©n do nam giíi chiÕm 50% vµ kho¶ng 30%-40% v« sinh nam giíi kh«ng râ nguyªn nh©n [17].

Theo nghiªn cøu cña D. ë mét nghiªn cøu kh¸c, Krauz vµ cs. còng cho r»ng nguyªn nh©n g©y v« sinh do nam giíi chiÕm kho¶ng 50%. 6 Trong ®ã, kho¶ng 40% ®Õn 50% nh÷ng nam giíi nµy lµ do cã bÊt thêng vÒ sè lîng vµ chÊt lîng tinh trïng [46].

T¹i NhËt B¶n, Takahashi vµ cs. (1989) nghiªn cøu trªn 173 mÉu tinh dÞch cña c¸c bÖnh nh©n v« sinh nam giíi cho thÊy cã 35,8% KCTT, 19,6% cã sè lîng tinh trïng gi¶m nghiªm träng, 9,8% gi¶m võa vµ 34,7% cã tinh dÞch ®å b×nh th- êng. Nh×n chung, theo c¸c t¸c gi¶ th× ë tïy tõng níc trªn thÕ giíi tû lÖ v« sinh thay ®æi tõ 10%-20%, trong ®ã nguyªn nh©n v« sinh do nam vµ n÷ t¬ng ®¬ng nhau, tû lÖ nµy cã xu híng ngµy cµng t¨ng. T×nh h×nh v« sinh vµ v« sinh nam giíi ë ViÖt Nam ë ViÖt Nam, mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ v« sinh cho thÊy tû lÖ v« sinh cã xu híng t¨ng.

§iÒu tra d©n sè n¨m 1980, tû lÖ nµy chØ ë møc 7%-10%, ®Õn n¨m 1982, tû lÖ v« sinh chung ë ViÖt Nam lªn ®Õn 13%, trong ®ã v« sinh n÷ chiÕm 54%, v« sinh nam chiÕm 36%, v« sinh kh«ng râ nguyªn nh©n chiÕm 10% [10]. Theo Phan V¨n QuyÒn (2000) tû lÖ v« sinh lµ 10%-15% [11]. Theo TrÇn ThÞ Trung ChiÕn vµ cs. Ng« Gia Hy (2000), ®· nhËn ®Þnh r»ng trong sè c¸c cÆp vî chång bÞ v« sinh th× nguyªn nh©n do ngêi chång lµ 40%, do ngêi vî lµ 50% vµ do c¶ hai vî chång lµ 10% [7].

7 Nghiªn cøu cña NguyÔn Kh¾c Liªu vµ cs. t¹i ViÖn B¶o vÖ Bµ MÑ vµ trÎ s¬ sinh tõ n¨m 1993-1997 cho thÊy v« sinh n÷ giíi chiÕm 54,5%, v« sinh nam giíi chiÕm 35,6%, v« sinh kh«ng râ nguyªn nh©n lµ 10% [8]. Theo nhËn xÐt cña TrÇn Qu¸n Anh, hiÖn nay cø 100 cÆp vî chång th× cã kho¶ng 15 cÆp vî chång kh«ng thÓ cã con, trong ®ã trªn 50% nguyªn nh©n lµ do nam giíi vµ tû lÖ nµy ®ang cã chiÒu híng gia t¨ng m¹nh. Theo b¸o c¸o cña TrÇn ThÞ Ph¬ng Mai (2001), v« sinh nguyªn nh©n do n÷ giíi thêng chiÕm kho¶ng 30%-40% c¸c trêng hîp.

V« sinh nam giíi chiÕm kho¶ng 30% c¸c trêng hîp. Kho¶ng 20% c¸c trêng hîp t×m thÊy nguyªn nh©n v« sinh ë c¶ hai vî chång. Bªn c¹nh ®ã, cã kho¶ng 20% c¸c cÆp vî chång sÏ kh«ng t×m thÊy nguyªn nh©n g©y v« sinh [9]. Nh×n chung, theo thèng kª cña c¸c t¸c gi¶ nghiªn cøu ë ViÖt Nam ®Òu cho r»ng nguyªn nh©n v« sinh do nam giíi chiÕm tû lÖ gÇn b»ng víi v« sinh do n÷ giíi.

Víi c¸c sè liÖu nªu trªn, râ rµng v« sinh nãi chung vµ v« sinh nam giíi nãi riªng ®ang lµ mét vÊn ®Ò lín vÒ y häc vµ x· héi ë ViÖt Nam. ChÈn ®o¸n v« sinh nam giíi b»ng xÐt nghiÖm tinh dÞch ®å XÐt nghiÖm tinh dÞch ®å lµ mét trong nh÷ng xÐt nghiÖm c¬ b¶n vµ cÇn thiÕt ®Ó chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ v« sinh nam giíi. Theo thêi gian th× tiªu chuÈn ®¸nh gi¸ vÒ kÕt qu¶ xÐt nghiÖm tinh dÞch ®å còng cã sù thay ®æi. N¨m 1997, WHO ®· ®a ra mét tiªu chuÈn ®Ó chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ v« sinh nam giíi trong ®ã cã tiªu chuÈn vÒ tinh 8 dÞch ®å.

Tinh dÞch ®îc coi lµ b×nh thêng nÕu: sè lîng tinh trïng lín h¬n 20 triÖu/1 ml tinh dÞch; sè lîng tinh trïng di ®éng nhanh trªn 40%; tinh trïng sèng trªn 50%; tinh trïng cã h×nh th¸i b×nh thêng trªn 50%. Ngoµi ra, cßn c¸c chØ sè kh¸c nh sè lîng b¹ch cÇu kh«ng qu¸ 1 triÖu/1 ml tinh dÞch [84]. Cho ®Õn nay, ph¬ng ph¸p chÝnh ®Ó chÈn ®o¸n v« sinh nam vÉn dùa trªn kÕt qu¶ cña tinh dÞch ®å theo tiªu chuÈn cña WHO bao gåm c¸c chØ sè vÒ thÓ tÝch tinh dÞch, mËt ®é tinh trïng, tû lÖ tinh trïng di ®éng, tû lÖ tinh trïng h×nh d¹ng b×nh thêng, vv…[85], [86]. Trong khi ®ã, c¸c chØ sè nµy cã thÓ thay ®æi tïy theo thêi ®iÓm xÐt nghiÖm, phô thuéc kü thuËt thùc hiÖn xÐt nghiÖm vµ sai sè cña c¸c ®¸nh gi¸.