Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH TỘI GIẾT NGƯỜI 1. Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội giết người 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội giết người Quá trình nghiên cứu tội phạm học, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tội phạm nói chung, của từng nhóm tội phạm cũng như của từng tội phạm cụ thể nói riêng là vấn đề hết sức cần thiết, bởi vì muốn loại trừ, ngăn chặn tội phạm xảy ra thì trước hết phải làm sáng tỏ được vì đâu tội phạm phát sinh, tồn tại, vận động trong đời sống xã hội. Với ý nghĩa như vậy, các nhà tội phạm học hết sức quan tâm nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm.
Để có thể chỉ ra được những yếu tố đóng vai trò là nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tội phạm nói chung, tội giết người nói riêng, trước hết phải làm sáng tỏ về mặt lý luận các khái niệm “nguyên nhân”, “điều kiện”. Theo từ điển tiếng Việt, thuật ngữ “nguyên nhân” được định nghĩa là: “Điều gây ra một kết quả hoặc làm xảy ra một việc, một hiện tượng” [33, tr. Theo Triết học Mác - xít, nguyên nhân là một phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, một hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả. Như vậy, về bản chất, nguyên nhân chỉ có thể là sự tác động qua lại, để nguyên nhân sinh ra kết quả nhất định nào đó như tình hình tội phạm chẳng hạn, thì quá trình tương tác phải diễn ra trong điều kiện nhất định.
Điều kiện, tuy không sản sinh ra kết quả, nhưng nó tạo thuận lợi, hỗ trợ, thúc đẩy sự tương tác sinh ra kết quả. Về bản chất, điều kiện là những sự kiện, hiện tượng, tình huống, hoàn cảnh nhất định. Khi nghiên cứu về nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm, có thể tiếp cận dưới một vài khái niệm khác nhau. Chẳng hạn như “Nguyên nhân của tội phạm là tổng hợp các nhân tố mà sự tác động qua lại giữa chúng đưa đến việc thực hiện tội phạm của người phạm tội [29, tr.
6 Giáo sư Võ Khánh Vinh khi đề cặp đến nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung cho rằng: “Nguyên nhân của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực ở trong mối liên hệ tương tác hai mức độ sinh ra và tái sản xuất ra tình hình tội phạm như là hậu quả tất yếu của mình. Điều kiện của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực, tự mình không sinh ra tình hình tội phạm và các tội phạm, mà là hỗ trợ, làm dễ dàng và tăng cường cho sự hình thành và hoạt động của các nguyên nhân”[37, tr. Trên cơ sở khái niệm có thể đưa ra nhận định rằng: Nguyên nhân là những gì làm phát sinh ra tội phạm. Điều kiện là những gì tuy không làm phát sinh ra tội phạm nhưng hỗ trợ để nguyên nhân dễ dàng làm phát sinh ra tội phạm.
Khi nghiên cứu một hành vi, một hiện tượng nào đó có thể trở thành nguyên nhân hay không chỉ cần thỏa mãn 03 điều kiện sau: Thứ nhất, hành vi, hiện tượng đó phải xảy ra trước hậu quả về thời gian. Thứ hai, hành vi, hiện tượng đó phải chứa đựng khả năng gây ra hậu quả. Thứ ba, hậu quả xảy ra chính là hiện thực hóa khả năng của hành vi. Bộ Luật hình sự năm 2015 ra đời nhìn chung có nhiều thay đổi lớn, nhưng tội giết quy định tại điều 123 Bộ Luật hình sự năm 2015 và tội giết người được quy định tại Điều 93 Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) cơ bản không thay đổi; tuy có khác nhau về điều luật nhưng cơ cấu về khung hình phạt và hành vi khách quan của tội giết người không thay đổi, theo đó “Giết người là hành vi cố ý tước đoạt tính mạng của người khác”, tức là nó thể hiện ở việc tước đoạt tính mạng của người khác, xâm phạm vào khách thể là tính mạng con người được pháp luật hình sự bảo vệ.
Như vậy có thể hiểu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội giết người là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của môi trường sống bên ngoài với các yếu tố tâm – sinh lý tiêu cực bên trong cá nhân con người mà trong những tình huống, hoàn cảnh nhất định đã dẫn đến việc thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội mà Luật hình sự quy định là tội phạm giết người. Do đó, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tội phạm giết người trên địa bàn tỉnh Tiền Giang là nghiên cứu các yếu tố tâm sinh lý tiêu cực bên trong của người phạm tội, nghiên cứu các yếu tố tiêu cực thuộc môi trường sống và nghiên cứu sự tác động qua lại giữa các yếu tố này để rút ra những đặc điểm chung có tính quy luật phản ánh rõ mối quan hệ giữa môi trường và cá nhân người phạm tội cũng như giữa môi trường và tội giết người đã xảy ra. 7 Tóm lại, nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung và tội giết người nói riêng là hai phạm trù khác nhau, giữ vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả tình hình tội phạm và tội giết người. Thế nhưng trong lĩnh vực xã hội nói chung và tội phạm học nói riêng, sự phân biệt đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện chỉ mang tính chất tương đối.
Chúng có thể chuyển hóa lẫn nhau hoặc có thể bị triệt tiêu bởi những yếu tố tích cực của xã hội. Do tội phạm là kết quả của sự tương tác giữa các nguyên nhân và điều kiện. Như vậy, có thể nói đấu tranh loại bỏ tình hình tội giết người thực chất là đấu tranh loại trừ nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tội phạm này. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội giết người - Ý nghĩa lý luận: Là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình tội giết người trên địa bàn tỉnh Tiền Giang giai đoạn 2011-2015, dựa trên sự phân tích lý luận và tổng kết thực tiễn công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm này trong khoảng thời gian 05 năm để từ đó đưa ra những căn cứ khoa học, những luận giải, nhằm đánh giá, kết luận, kiến nghị đề xuất có ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm giết người trên địa bàn tỉnh Tiền Giang.
Kết quả nghiên cứu có thể sử dụng, góp phần bổ sung hoàn thiện lý luận cho công tác phòng ngừa và đấu tranh phòng, chống tội phạm giết người nói riêng và lý luận cho công tác phòng ngừa, đấu tranh phòng, chống các loại tội phạm nói chung. -Ý nghĩa thực tiễn: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận làm rõ nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội giết ta xây dựng các giải pháp nhằm tăng cường phòng ngừa, cũng như làm rõ, phát hiện các sơ hở thiếu sót trên các lĩnh vực với Nhà nước là chủ thể quản lý để kịp thời khắc phục bổ sung, chỉnh lý nhằm ngăn chặn tội phạm giết người trên địa bàn tỉnh Tiền Giang và đưa ra các giải pháp phòng ngừa tội phạm, loại trừ các nguyên nhân, điều kiện của tội phạm giết người trên địa bàn tỉnh Tiền Giang một cách hiệu quả nhất. Phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội giết người.TS Võ Khánh Vinh: “Các nguyên nhân và điều kiện của THTP nói chung cũng như của các loại tội phạm hoạt động, tác động trong những vùng tương 8 đối lớn và trong phạm vi cả nước. Các nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể chỉ có tác động đối với tội phạm đó.
Tình hình tội phạm giết người có nguyên nhân và điều kiện từ THTP nói chung và những nguyên nhân riêng của nó. Nguyên nhân và điều kiện của THTP nói chung là những nguyên nhân và điều kiện tác động đến tội phạm trong từng lĩnh vực của đời sống xã hội. Từ những sự tác động đó, giúp chúng ta nhìn rõ hơn bản chất xã hội của THTP nói chung và tình hình tội phạm giết người nói riêng. Những nguyên nhân và điều kiện đó bao gồm các nguyên nhân và điều kiện khách quan thuộc môi trường sống và nguyên nhân, điều kiện thuộc về người phạm tội (Nguyên nhân chủ quan).
Nguyên nhân và điều kiện khách quan (những yếu tố thuộc về môi trường sống).1 Những yếu tố tiêu cực thuộc môi trường gia đình Gia đình là tế bào của xã hội, là nơi hình thành nhân cách và là trường học đầu tiên của mỗi cá nhân. Gia đình có vai trò vô cùng quan trọng đối với việc hình thành những đặc điểm nhân thân của con người. Một đứa trẻ nếu được sống trong môi trường gia đình chuẩn mực, các bậc cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình này luôn dành thời gian quan tâm, chăm sóc, chú trọng giáo dục nhân cách cho trẻ, hướng trẻ đến lối sống lành mạnh thì sẽ hạn chế việc hình thành các đặc điểm nhân cách lệch lạc của cá nhân. Ngược lại, nếu đứa trẻ sống trong môi trường gia đình không chuẩn mực thì sẽ có những ảnh hưởng, tác động xấu đến việc hình thành nhân cách lệch lạc của cá nhân.
Từ đó, việc xây dựng và củng cố gia đình là tiêu chí đầu tiên cần phải có của mỗi cá nhân, vì nó có tác động mạnh mẽ trong việc hình thành và hoàn thiện nhân cách ở trẻ em. Mà trẻ em là tương lai, là chủ nhân của đất nước. Nghiên cứu về môi trường gia đình của người phạm tội giết người nổi lên một số điều kiện, hoàn cảnh là nguyên nhân của tình hình tội phạm này, cụ thể: - Gia đình thiếu khuyết thiếu như: cha mẹ mất sớm, mất cả cha lẫn mẹ cũng ảnh hưởng không nhỏ tới việc hình thành nhân cách của con người. Trường hợp này có thể nhận thấy là thiếu sự quan tâm, chăm sóc, giáo dục từ cha mẹ đối với các em.
Từ đó các em thiếu tự tin, thấy có sự bất công với bạn bè cùng lứa tuổi, thiếu động lực sống, bi 9 quan chán nản, căm hận, coi thường sự dạy bảo của cha, mẹ, người lớn, coi trọng vật chất. Từ đó tìm bạn bè đồng cảm để chia sẽ nên dễ bị người khác lợi dụng, lôi kéo vào con đường phạm tội giết người.