Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu nguy cơ phơi nhiễm chì pb qua đường ăn uống đối với sức khỏe người dân tại văn môn yên phong bắc ninh

Luận văn thạc sĩ phân tích hus nghiên cứu nguy cơ phơi nhiễm chì pb qua đường ăn uống đối với sức khỏe người dân tại văn môn, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Lê An Nguyên
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Mạnh Khải
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu nguy cơ phơi nhiễm chì (Pb) qua đường ăn, uống đối với sức khoẻ người dân tại Văn Môn – Yên Phong - Bắc Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Hiện trạng tích lũy Pb trong thực phẩm qua các nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Hiện trạng Pb trong thực phẩm qua nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2.1. Hiện trạng tích Pb trong gạo qua nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2.2. Hiện trạng tích lũy Pb trong rau qua nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2.3. Hiện trạng tích lũy Pb trong nước ở Việt Nam
• 1.3. Các nghiên cứu về đánh giá rủi ro của KLN đối với sức khỏe con người trên thế giới
• 1.4. Các nghiên cứu về đánh giá rủi ro của KLN đối với sức khỏe con người ở Việt Nam
• 1.5. Tính chất độc hại của Pb đối với sinh vật và con người
• 1.6. Điều kiện kinh tế xã hội vùng nghiên cứu
• 1.6.1. Làng nghề tái chế kim loại xã Văn Môn
• 1.6.2. Vùng đối chứng xã Đông Thọ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.2.2. Phương pháp quan trắc, lấy mẫu và phân tích
• 2.2.3. Phương pháp tính toán chỉ số rủi ro
• 2.2.4. Phương pháp tổng hợp và xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng Pb trong thực phẩm và nước ăn/uống tại điểm nghiên cứu
• 3.1.1. Hàm lượng Pb trong gạo
• 3.1.2. Hàm lượng Pb trong rau
• 3.1.3. Hàm lượng Pb trong nước dùng cho ăn uống
• 3.2. Đánh giá mức độ phơi nhiễm KLN từ gạo, rau và nước ăn/uống
• 3.2.1. Lượng thực phẩm tiêu thụ trung bình của người
• 3.2.2. Khối lượng cơ thể của người dân
• 3.2.3. Lượng KLN đưa vào cơ thể qua thức ăn/ngày (ADD)
• 3.3. Đánh giá nguy cơ rủi ro của Pb từ thực phẩm đối với sức khoẻ
• 3.3.1. Đánh giá nguy cơ rủi ro của Pb từ gạo đối với sức khoẻ
• 3.3.2. Đánh giá nguy cơ rủi ro của Pb từ rau đối với sức khoẻ
• 3.3.3. Đánh giá nguy cơ rủi ro của Pb từ nước ăn/uống đối với sức khoẻ
• 3.3.4. Đánh giá nguy cơ rủi ro của Pb trong thực phẩm (gạo, rau và nước ăn/uống) đối với sức khoẻ cộng đồng
• 3.4. Đề xuất biện pháp giảm thiểu
• 3.4.1. Các biện pháp quản lý và chính sách
• 3.4.2. Các biện pháp trong hoạt động sản xuất tái chế
• 3.4.3. Các biện pháp trong hoạt động sản xuất nông nghiệp và đời sống
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Kết luận. Kết luận
• Kiến nghị. Kiến nghị
• DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nguy cơ phơi nhiễm chì qua thực phẩm tại Bắc Ninh

Nghiên cứu về nguy cơ phơi nhiễm chì qua thực phẩm tại Bắc Ninh đã chỉ ra rằng, tình trạng ô nhiễm kim loại nặng, đặc biệt là chì, đang gia tăng đáng kể. Chì là một trong những kim loại nặng có tác động tiêu cực đến sức khỏe con người. Việc tiêu thụ thực phẩm nhiễm chì có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, bao gồm các bệnh về thần kinh, thận và hệ tiêu hóa. Do đó, việc đánh giá hiện trạng và tìm hiểu nguyên nhân gây ô nhiễm chì trong thực phẩm là rất cần thiết.

1.1. Tình hình ô nhiễm chì trong thực phẩm tại Bắc Ninh

Tại Bắc Ninh, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng hàm lượng chì trong thực phẩm, đặc biệt là gạo và rau, đang ở mức báo động. Nhiều mẫu thực phẩm đã được kiểm tra và cho thấy hàm lượng chì vượt quá mức cho phép. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng mà còn đặt ra thách thức lớn cho ngành nông nghiệp địa phương.

1.2. Nguyên nhân gây ô nhiễm chì trong thực phẩm

Nguyên nhân chính dẫn đến ô nhiễm chì trong thực phẩm tại Bắc Ninh bao gồm hoạt động sản xuất công nghiệp, đặc biệt là các làng nghề tái chế kim loại. Các chất thải từ quá trình sản xuất này đã làm ô nhiễm đất và nước, từ đó ảnh hưởng đến cây trồng và thực phẩm tiêu thụ hàng ngày.

II. Vấn đề sức khỏe do phơi nhiễm chì qua thực phẩm

Phơi nhiễm chì qua thực phẩm có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, trẻ em và phụ nữ mang thai là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Chì có thể tích lũy trong cơ thể và gây ra các vấn đề về phát triển trí tuệ, giảm khả năng học tập và các vấn đề về hành vi. Ngoài ra, chì cũng có thể gây ra các bệnh lý về thận và hệ thần kinh.

2.1. Tác động của chì đến sức khỏe con người

Chì có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sức khỏe con người, bao gồm các triệu chứng như đau đầu, mệt mỏi, và các vấn đề về tiêu hóa. Nghiên cứu cho thấy, phơi nhiễm chì kéo dài có thể dẫn đến các bệnh nghiêm trọng như bệnh tim mạch và các vấn đề về thần kinh.

2.2. Nhóm đối tượng dễ bị tổn thương

Trẻ em và phụ nữ mang thai là những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước tác động của chì. Trẻ em có thể bị ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ và khả năng học tập, trong khi phụ nữ mang thai có nguy cơ cao về các biến chứng trong thai kỳ.

III. Phương pháp nghiên cứu và đánh giá nguy cơ phơi nhiễm chì

Để đánh giá nguy cơ phơi nhiễm chì qua thực phẩm, các phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng, bao gồm thu thập mẫu thực phẩm, phân tích hàm lượng chì và đánh giá chỉ số rủi ro sức khỏe. Các phương pháp này giúp xác định mức độ phơi nhiễm và tác động của chì đến sức khỏe cộng đồng.

3.1. Phương pháp thu thập và phân tích mẫu

Mẫu thực phẩm được thu thập từ các khu vực khác nhau tại Bắc Ninh, sau đó được phân tích bằng các phương pháp hiện đại để xác định hàm lượng chì. Kết quả phân tích sẽ cung cấp thông tin quan trọng về mức độ ô nhiễm trong thực phẩm.

3.2. Đánh giá chỉ số rủi ro sức khỏe

Chỉ số rủi ro sức khỏe (HQI) được sử dụng để đánh giá mức độ nguy cơ phơi nhiễm chì từ thực phẩm. HQI cho phép xác định mức độ an toàn của thực phẩm và giúp đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời.

IV. Kết quả nghiên cứu về hàm lượng chì trong thực phẩm

Kết quả nghiên cứu cho thấy hàm lượng chì trong thực phẩm tại Bắc Ninh đang ở mức cao, đặc biệt là trong gạo và rau. Các mẫu thực phẩm được phân tích cho thấy nhiều mẫu vượt quá giới hạn cho phép, điều này đặt ra mối lo ngại lớn về an toàn thực phẩm và sức khỏe cộng đồng.

4.1. Hàm lượng chì trong gạo

Nghiên cứu cho thấy hàm lượng chì trong gạo tại Bắc Ninh có xu hướng cao hơn so với mức cho phép. Điều này có thể do sự ô nhiễm từ đất và nước tưới tiêu, ảnh hưởng đến chất lượng gạo.

4.2. Hàm lượng chì trong rau

Rau cũng là một trong những thực phẩm có hàm lượng chì cao. Các mẫu rau được thu thập từ các khu vực gần các làng nghề tái chế kim loại cho thấy hàm lượng chì vượt mức cho phép, gây nguy cơ cho sức khỏe người tiêu dùng.

V. Giải pháp giảm thiểu nguy cơ phơi nhiễm chì

Để giảm thiểu nguy cơ phơi nhiễm chì qua thực phẩm, cần có các biện pháp quản lý và chính sách hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm cải thiện công nghệ sản xuất, nâng cao nhận thức cộng đồng và thực hiện các chương trình giám sát chất lượng thực phẩm.

5.1. Cải thiện công nghệ sản xuất

Cần áp dụng công nghệ sản xuất hiện đại và thân thiện với môi trường trong các làng nghề tái chế kim loại. Điều này sẽ giúp giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về nguy cơ phơi nhiễm chì và cách phòng tránh là rất quan trọng. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về an toàn thực phẩm và sức khỏe.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai

Nghiên cứu về nguy cơ phơi nhiễm chì qua thực phẩm tại Bắc Ninh đã chỉ ra những vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe cộng đồng. Cần có các biện pháp can thiệp kịp thời để bảo vệ sức khỏe người dân và nâng cao chất lượng thực phẩm. Tương lai, việc giám sát và quản lý ô nhiễm chì cần được thực hiện một cách chặt chẽ hơn.

6.1. Tầm quan trọng của việc giám sát ô nhiễm

Giám sát ô nhiễm chì trong thực phẩm là rất cần thiết để đảm bảo an toàn cho sức khỏe cộng đồng. Các cơ quan chức năng cần thực hiện các chương trình giám sát định kỳ để phát hiện kịp thời các vấn đề ô nhiễm.

6.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu

Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp mới để giảm thiểu ô nhiễm chì trong thực phẩm. Đồng thời, cần có sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng, nhà khoa học và cộng đồng để giải quyết vấn đề này một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Làng nghề tái chế kim loại xã Văn Môn, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh mỗi ngày tiếp nhận và xử lý khoảng 27 tấn phế liệu các loại, trong đó phế liệu chứa tạp chất chì chiếm khoảng 7%, tương đương hơn 10.000 tấn phế liệu được thu gom và cô đúc mỗi năm. Hoạt động sản xuất tiểu thủ công nghiệp quy mô lớn nhưng sử dụng công nghệ thủ công, lạc hậu đã phát tán lượng lớn bụi kim loại, xỉ thải và nước thải chứa chì vào môi trường tự nhiên. Tình trạng này đe dọa trực tiếp đến chất lượng đất nông nghiệp, nguồn nước tưới và cây trồng, tạo ra nguy cơ xâm nhiễm độc chất vào chuỗi thức ăn của hơn 9.216 nhân khẩu đang sinh sống tại địa phương.

Trước thực trạng ô nhiễm ngày càng phức tạp, đề tài tập trung xác định mức độ tích lũy kim loại nặng trong ba đối tượng phơi nhiễm thiết yếu gồm gạo, rau muống và nước sinh hoạt. Nghiên cứu thực hiện định lượng liều lượng hấp thụ hàng ngày và tính toán chỉ số rủi ro sức khỏe nhằm đánh giá nguy cơ tiềm ẩn đối với cộng đồng theo từng nhóm tuổi và giới tính. Phạm vi nghiên cứu thực địa được triển khai đồng bộ tại xã Văn Môn và khu vực đối chứng là xã Đông Thọ, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh trong giai đoạn từ năm 2007 đến năm 2011. Kết quả nghiên cứu cung cấp bộ dữ liệu độc học thực nghiệm có giá trị thực tiễn, đóng vai trò nền tảng để kiểm soát mức độ phơi nhiễm kim loại nặng, hướng đến mục tiêu giảm thiểu chỉ số rủi ro sức khỏe cho hơn 3.900 lao động nông thôn và cộng đồng dân cư làng nghề.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng khung lý thuyết đánh giá rủi ro sức khỏe con người bốn bước do Cục Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (US-EPA 1989, 1991) ban hành, kết hợp với lý thuyết về chuỗi chuyển hóa kim loại nặng trong hệ thống Đất - Cây trồng - Bữa ăn con người. Khung lý thuyết tích hợp năm khái niệm và thông số khoa học trọng tâm:

1. Liều lượng kim loại nặng đưa vào cơ thể hàng ngày (Average Daily Dose - ADD): Thông số phản ánh lượng độc chất hấp thu tính trên một đơn vị thể trọng mỗi ngày.
2. Liều lượng tham chiếu an toàn (Reference Dose - RfD): Ngưỡng phơi nhiễm tối đa không gây tác động tiêu cực trong suốt vòng đời, với giá trị RfD của chì được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và FAO xác định ở mức 3,5.10⁻³ mg/kg thể trọng/ngày.
3. Chỉ số liều lượng rủi ro không gây ung thư (Hazard Quotient Index - HQI): Tỷ lệ giữa liều hấp thụ thực tế và liều tham chiếu an toàn; giá trị HQI vượt quá 1 cảnh báo nguy cơ xuất hiện các tác động bất lợi đến sức khỏe.
4. Liều lượng tối đa tạm thời chấp nhận được hàng ngày (PTDI): Ngưỡng do Ủy ban chuyên gia của FAO/WHO quy định đối với chì ở mức 4 µg/kg thể trọng/ngày.
5. Cơ chế tích lũy sinh học và hấp thụ kép: Khái niệm giải thích con đường chì xâm nhập vào thực vật thông qua cả hệ thống rễ từ đất/nước và hấp thụ trực tiếp qua bề mặt khí khổng của lá cây từ bụi khí quyển.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập thông qua khảo sát thực địa kết hợp điều tra xã hội học bằng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) trên 60 hộ gia đình (30 hộ thuộc xã Văn Môn và 30 hộ đối chứng thuộc xã Đông Thọ), thu thập số liệu khẩu phần ăn của hơn 250 nhân khẩu.

Quy trình chọn mẫu thực hiện theo nguyên tắc ngẫu nhiên phân tầng:

• Mẫu lúa: Lấy tại 40 vị trí (30 điểm tại vùng ô nhiễm Văn Môn và 10 điểm tại vùng đối chứng) theo sơ đồ zíc-zắc từ 10 đến 15 khóm lúa trên mỗi thửa ruộng, sau đó phơi khô, sấy ở 70°C và tách vỏ trấu trong phòng thí nghiệm.
• Mẫu rau muống: Thu thập 8 mẫu rau tươi (5 mẫu tại Văn Môn, 3 mẫu tại Đông Thọ), rửa sạch bằng nước cất, sấy khô ở 40°C và nghiền nhỏ dưới 2 mm.
• Mẫu nước ăn uống: Thu thập 27 mẫu nước đại diện cho 5 dạng nguồn nước sinh hoạt (nước mưa, nước máy UNICEF, nước lọc qua máy, nước lọc cát và nước ngầm chưa qua xử lý), bảo quản trong bình HDPE và axit hóa bằng axit nitric 70% đến độ pH dưới 2.

Về phương pháp phân tích, các mẫu gạo và rau được vô cơ hóa bằng dung dịch axit nitric đặc 65% với tỷ lệ chiết 2 g mẫu trên 15 ml axit, sau đó định mức và phân tích trên máy quang phổ khối plasma cảm ứng kép (ICP-MS). Mẫu nước được phân tích nồng độ chì trên máy quang phổ phát xạ nguyên tử plasma (ICP-OES) ở bước sóng 682,563 nm, chuẩn hóa bằng dung dịch tiêu chuẩn đa nguyên tố Merck. Lý do lựa chọn hệ thống phân tích quang phổ cảm ứng plasma là nhờ độ nhạy vượt trội, khả năng phát hiện ở nồng độ siêu vết (ppb) và độ chính xác cao, toàn bộ quy trình đều được kiểm định đối chứng tại Đại học Khoa học Nông nghiệp Thụy Điển (SLU).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm và xử lý thống kê mang lại bốn kết quả định lượng trọng tâm:

Thứ nhất, hàm lượng chì trong gạo tại xã Văn Môn ghi nhận trị số trung bình 0,057 ppm (dao động từ 0,023 đến 0,115 ppm), cao gấp 1,97 lần so với gạo vùng đối chứng Đông Thọ (trung bình 0,029 ppm; dao động từ 0,014 đến 0,047 ppm). Tỷ lệ mẫu gạo có nồng độ chì vượt 0,05 ppm tại làng nghề chiếm tới 38,9% (14 trên 36 mẫu), trong khi tỷ lệ này ở vùng đối chứng là 0%.

Thứ hai, hàm lượng chì trong rau muống tươi tại Văn Môn đạt trung bình 0,0892 ppm (biến thiên từ 0,0494 đến 0,1349 ppm), cao gấp 2,07 lần so với rau muống trồng tại vùng đối chứng (trung bình 0,0431 ppm). Dù vậy, 100% mẫu rau tại cả hai khu vực vẫn nằm dưới ngưỡng tối đa 0,1 ppm theo tiêu chuẩn rau an toàn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.

Thứ ba, nồng độ chì trong nước sinh hoạt chưa qua xử lý tại Văn Môn ở mức báo động với giá trị trung bình 30,67 ppb, vượt gấp 3,07 lần giới hạn của Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 01:2009/BYT (10 ppb). Sau khi qua bể lọc cát, nồng độ chì giảm xuống 3,8 ppb và nước máy UNICEF đạt 1,7 ppb.

Thứ tư, điều tra khẩu phần ăn cho thấy người dân làng nghề tiêu thụ trung bình 0,432 kg gạo/người/ngày và 2,195 lít nước/người/ngày, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức tiêu thụ của người dân vùng đối chứng (0,408 kg gạo và 2,012 lít nước mỗi ngày), dẫn đến tổng liều hấp thụ chì hàng ngày (ADD) tại làng nghề cao hơn đáng kể.

Thảo luận kết quả

Sự tích lũy chì vượt trội trong gạo và rau tại Văn Môn bắt nguồn trực tiếp từ hoạt động cô đúc nhôm của hơn 330 hộ làm nghề tại thôn Mẫn Xá. Quá trình tái chế thủ công làm thất thoát bụi chì từ các lò nấu hở ra khí quyển. Chì trong không khí lắng đọng trực tiếp lên bề mặt lá rau qua cơ chế hô hấp khí khổng, đồng thời ngấm vào đất và hòa tan vào nước mặt phục vụ tưới tiêu.

So sánh với các nghiên cứu khác, hàm lượng chì trong gạo Văn Môn (0,057 ppm) thấp hơn khoảng 7 lần so với gạo tại làng nghề tái chế chì Chỉ Đạo, Hưng Yên (dao động từ 1,9 đến 4,2 ppm theo công bố của Đặng Thị An năm 2005) do Văn Môn chủ yếu cô đúc nhôm và kim loại màu hỗn hợp thay vì chuyên tái chế ắc quy chì. Nồng độ chì trong rau muống tại Văn Môn có mức độ tương đồng với các nghiên cứu tại vùng khai thác khoáng sản Songcheon của Hàn Quốc (0,08 đến 1,8 ppm).

Để trực quan hóa các kết luận khoa học, dữ liệu nghiên cứu có thể được thể hiện qua biểu đồ cột ghép so sánh nồng độ chì giữa hai khu vực đối chứng và làng nghề, cùng với bảng ma trận tương quan giữa lượng thực phẩm tiêu thụ và chỉ số nguy cơ HQI. Các biểu đồ phân bố cho thấy rõ rệt việc sử dụng nước giếng khoan chưa xử lý là nguồn đóng góp lớn nhất vào tổng liều phơi nhiễm chì của cơ thể. Tình trạng này đòi hỏi các giải pháp can thiệp khẩn cấp nhằm bảo vệ chức năng tủy xương, hệ tuần hoàn và hệ thần kinh trung ương của người dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả quan trắc và đánh giá rủi ro, bốn nhóm giải pháp đồng bộ được đề xuất nhằm giảm thiểu nguy cơ phơi nhiễm chì cho cộng đồng:

Thứ nhất, quy hoạch và di dời cơ sở sản xuất: Ủy ban nhân dân huyện Yên Phong phối hợp Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Ninh di dời toàn bộ hơn 330 hộ làm nghề cô đúc nhôm trong khu dân cư vào Cụm công nghiệp làng nghề Mẫn Xá trong lộ trình 18 đến 24 tháng. Yêu cầu 100% cơ sở xây dựng hệ thống xử lý khí thải và xỉ thải đạt chuẩn môi trường trước khi vận hành.

Thứ hai, cải tiến công nghệ lò nấu: Các hợp tác xã và hộ sản xuất tại xã Văn Môn cần thay thế triệt để các lò nấu than thủ công bằng lò nung sử dụng điện hoặc dầu khép kín có gắn hệ thống lọc bụi túi vải tĩnh điện. Mục tiêu đặt ra là cắt giảm ít nhất 80% lượng bụi chì phát tán ra môi trường không khí xung quanh trước năm 2013.

Thứ ba, hoàn thiện hạ tầng cấp nước sạch: Trung tâm Nước sạch và Vệ sinh Môi trường Nông thôn tỉnh Bắc Ninh cần đầu tư nâng công suất trạm cấp nước sạch UNICEF, mở rộng mạng lưới đường ống để cung cấp nước sạch đạt chuẩn cho 100% hộ dân xã Văn Môn thay vì mức 43% như thời điểm khảo sát. Nghiêm cấm người dân sử dụng nguồn nước ngầm chưa qua xử lý có nồng độ chì 30,67 ppb cho mục đích ăn uống sinh hoạt.

Thứ tư, giám sát nông nghiệp và y tế định kỳ: Viện Thổ nhưỡng Nông hóa kết hợp Trung tâm Y tế huyện Yên Phong thiết lập mạng lưới quan trắc chất lượng đất, nước tưới và nông sản 6 tháng một lần; đồng thời tổ chức lấy mẫu xét nghiệm nồng độ chì máu định kỳ hàng năm cho các nhóm đối tượng mẫn cảm cao gồm phụ nữ mang thai và trẻ em dưới 6 tuổi tại địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn chuyên sâu cho bốn nhóm đối tượng:

1. Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và y tế: Cung cấp cơ sở khoa học để Sở Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Bảo vệ Môi trường và Sở Y tế hoạch định chính sách kiểm soát xả thải, xây dựng quy chuẩn quản lý môi trường làng nghề và ban hành các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm địa phương.
2. Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh: Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị về quy trình ứng dụng mô hình đánh giá rủi ro sức khỏe US-EPA kết hợp kỹ thuật phân tích quang phổ ICP-MS và ICP-OES trong nghiên cứu độc chất môi trường.
3. Chính quyền địa phương và Ban quản lý cụm công nghiệp: Nắm bắt các số liệu ô nhiễm định lượng để xây dựng phương án quy hoạch không gian làng nghề, nâng cấp mạng lưới cấp nước sạch và chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp trên các diện tích đất chịu ảnh hưởng ô nhiễm.
4. Các tổ chức phi chính phủ và hiệp hội bảo vệ sức khỏe cộng đồng: Sử dụng dữ liệu nghiên cứu để triển khai các dự án can thiệp cộng đồng, truyền thông nâng cao nhận thức vệ sinh nguồn nước và tập huấn các biện pháp chế biến thực phẩm an toàn cho người dân nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

Hàm lượng chì trong gạo tại xã Văn Môn có vượt quy chuẩn cho phép của Bộ Y tế hay không? Hàm lượng chì trong gạo Văn Môn dao động từ 0,023 đến 0,115 ppm với giá trị trung bình 0,057 ppm. Nồng độ này vẫn nằm trong ngưỡng giới hạn an toàn theo quy định đối với ngũ cốc của Bộ Y tế và tiêu chuẩn FAO/WHO (dưới 0,1 đến 0,2 ppm). Tuy nhiên, mức tích lũy này đã cao gần gấp 2 lần so với gạo vùng đối chứng Đông Thọ (0,029 ppm).

Nguồn nước sinh hoạt nào tại làng nghề Văn Môn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc chì cao nhất? Nguồn nước ngầm chưa qua xử lý có nguy cơ độc hại cao nhất với nồng độ chì trung bình đạt 30,67 ppb, vượt gấp 3,07 lần Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 01:2009/BYT (ngưỡng an toàn 10 ppb). Người dân sử dụng trực tiếp nguồn nước này cho ăn uống sẽ tích lũy lượng lớn chì vào cơ thể mỗi ngày.

Tại sao hàm lượng chì tích lũy trong rau muống lại cao hơn so với gạo? Hàm lượng chì trong rau muống tươi tại Văn Môn đạt 0,0892 ppm, cao hơn đáng kể so với gạo (0,057 ppm). Nguyên nhân do rau muống có diện tích bề mặt lá rộng và tốc độ thoát hơi nước lớn, khiến lá rau hấp thụ trực tiếp lượng lớn bụi chì lắng đọng từ khí quyển bên cạnh nguồn chì hấp thu qua rễ từ nước tưới.

Chỉ số nguy cơ liều lượng rủi ro (HQI) của chì được tính toán dựa trên công thức nào? Chỉ số HQI được xác định theo mô hình của US-EPA bằng tỷ số giữa liều hấp thụ chì hàng ngày qua thực phẩm (ADD) và liều lượng tham chiếu an toàn (RfD = 3,5.10⁻³ mg/kg thể trọng/ngày). Khi giá trị HQI lớn hơn 1, cơ thể người dân bắt đầu đối mặt với nguy cơ xuất hiện các tổn thương bệnh lý mạn tính.

Phương pháp lọc nước qua cát thủ công có loại bỏ được hoàn toàn chì trong nước không? Phương pháp lọc cát thủ công giúp giảm hàm lượng chì từ 30,67 ppb xuống 3,8 ppb, đạt tiêu chuẩn ăn uống theo QCVN 01:2009/BYT (dưới 10 ppb). Tuy nhiên, lọc cát không thể loại bỏ triệt để chì hòa tan, do đó người dân được khuyến nghị nên sử dụng nước máy UNICEF hoặc máy lọc chuyên dụng có màng lọc thẩm thấu.

Kết luận

• Đề tài đã định lượng chính xác mức độ tích lũy chì trong gạo (0,057 ppm), rau muống (0,0892 ppm) và nước sinh hoạt (30,67 ppb ở nước chưa xử lý) tại làng nghề tái chế kim loại xã Văn Môn.
• Kết quả chứng minh nồng độ chì trong nông sản tại Văn Môn cao gấp khoảng 2 lần so với vùng đối chứng Đông Thọ, phản ánh tác động rõ rệt từ khói bụi lò nấu nhôm và nguồn nước tưới ô nhiễm.
• Nghiên cứu xác định nước ngầm chưa xử lý là con đường phơi nhiễm chì nguy hiểm nhất, làm tăng đáng kể liều nạp hàng ngày (ADD) vào cơ thể người dân địa phương.
• Khung đánh giá rủi ro sức khỏe US-EPA kết hợp kỹ thuật phân tích hiện đại ICP-MS và ICP-OES đã lượng hóa thành công mối nguy phơi nhiễm của cộng đồng theo nhóm tuổi và giới tính.
• Đề tài đã xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp liên ngành từ quy hoạch cụm công nghiệp, đổi mới công nghệ lò đúc đến mở rộng cấp nước sạch đạt chuẩn cho người dân.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp bộ số liệu thực nghiệm khoa học đầu tiên về mức độ phơi nhiễm chì qua đường ăn uống tại làng nghề đúc nhôm Văn Môn, bổ sung cơ sở thực tiễn quan trọng cho ngành độc học môi trường tại Việt Nam. Trong giai đoạn 12 đến 24 tháng tiếp theo, các cơ quan chức năng cần khẩn trương mở rộng quan trắc trên các loại cây trồng khác và triển khai các chương trình can thiệp y tế dự phòng. Chính quyền và cộng đồng hãy cùng chung tay hành động để bảo vệ nguồn nước sạch và xây dựng môi trường sống an toàn cho các thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Những năm qua, nhiều làng nghề truyền thống ở đồng bằng sông Hồng nói chung và Bắc Ninh nói riêng được khôi phục và phát triển mạnh mẽ, trong đó có các làng nghề tái chế kim loại. Sự phát triển của các làng nghề này đã tạo nên những chuyển biến tích cực trong sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, giải quyết việc làm cho hàng vạn lao động phổ thông, góp phần nâng cao thu nhập của cộng đồng. Các sản phẩm từ làng nghề tái chế kim loại không những đáp ứng nhu cầu đáng kể trên thị trường trong và ngoài nước, mà còn góp phần quan trọng trong việc tận dụng phế thải kim loại trên phạm vi toàn quốc [4, 25]. Tuy nhiên, những tác động tiêu cực đến môi trường đất, nông sản và sức khoẻ cộng đồng do hoạt động của các làng nghề này cũng cần phải được quan tâm đúng mức.

Một số nguyên nhân gây nên tình trạng này là do công nghệ sản xuất lạc hậu, điều kiện cơ sở hạ tầng thấp kém, trình độ lao động và dân trí thấp, những hạn chế về khả năng đầu tư. làm tăng mức phát thải và gây ô nhiễm môi trường. Những hạn chế trong tổ chức quản lý, ý thức và trách nhiệm của doanh nghiệp với môi trường đã cản trở việc thực hiện các biện pháp quản lý và bảo vệ môi trường ở các làng nghề [4, 25]. Những nghiên cứu về ảnh hưởng từ hoạt động làng nghề đến môi trường nước, không khí đã được đưa vào chương trình quan trắc môi trường thường niên của nhiều cơ quan quản lý nhà nước về môi trường trung ương cũng như địa phương.

Sự tích lũy kim loại nặng trong đất, trong nông sản và những tác động tiêu cực đến sức khỏe người dân vẫn còn là vấn đề đang được thảo luận [25]. Vấn đề ô nhiễm kim loại nặng (KLN) nói chung và Chì (Pb) nói riêng ngày càng trở nên cấp thiết và gia tăng theo tốc độ phát triển sản xuất của các làng nghề tái chế kim loại. Do vậy, cần thiết phải có những đánh giá khoa học về những ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường của các KLN, từ 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ – Chuyên ngành Khoa học môi trường Lê An Nguyên đó có cơ sở đề ra những biện pháp kiểm soát, giảm thiểu các chất thải nguy hại nhằm hạn chế nguy cơ ô nhiễm môi trường đất, nâng cao chất lượng nông sản và an toàn cộng đồng. Từ những vấn đề trên, nhằm bước đầu đánh giá sự tích luỹ Pb và nguy cơ rủi ro đối với sức khoẻ người dân tại làng nghề, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu nguy cơ phơi nhiễm chì (Pb) qua đường ăn, uống đối với sức khoẻ người dân tại Văn Môn – Yên Phong - Bắc Ninh” với các nội dung chủ yếu dưới đây: - Xác định mức độ phơi nhiễm Pb trong thực phẩm và nước ăn/uống tại làng nghề tái chế kim loại trong vùng nghiên cứu.

- Đánh giá nguy cơ phơi nhiễm Pb từ việc tiêu thụ thực phẩm qua đường ăn/uống của người dân vùng nghiên cứu thông qua chỉ số rủi ro sức khỏe. - Đánh giá chỉ số rủi ro của Pb lên sức khoẻ con người qua đường ăn/uống (HQI) theo nhóm tuổi và theo giới. - Đề xuất một số biện pháp giảm thiểu rủi ro lên sức khoẻ người dân do phơi nhiễm Pb qua đường ăn/uống. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ – Chuyên ngành Khoa học môi trường Lê An Nguyên CHƢƠNG 1 - TỔNG QUAN 1.

HIỆN TRẠNG TÍCH LŨY Pb TRONG THỰC PHẨM QUA CÁC NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI 1. Hiện trạng tích lũy Pb trong gạo qua nghiên cứu trên thế giới Chì là nguyên tố kim loại nặng có khả năng linh động kém, có thời gian bán hủy trong đất từ 800-6000 năm. Trong tự nhiên chì có nhiều dưới dạng PbS và bị chuyển hóa thành PbSO4 do quá trình oxy hóa. Sau khi được giải phóng, Pb2+ trong đất có khả năng thay thế ion K+ trong các phức hệ hấp phụ có nguồn gốc hữu cơ hoặc khoáng sét.

Khả năng hấp thu Pb tăng dần theo thứ tự sau: montmorillonit < humic < kaolinit < allophan < oxyt sắt và tăng dần đến pH mà tại đó hình thành kết tủa Pb(OH)2. Trong đất chì có tính độc cao, nó hạn chế hoạt động của các vi sinh vật và tồn tại khá bền vững dưới dạng các phức hữu cơ [6]. Theo kết quả nghiên cứu của Sillanpaa và Jansson (trích dẫn bởi Pendias, A. (2001) ) [33]) tại 30 quốc gia với 1723 mẫu lúa mì non, 1892 mẫu các loại ngũ cốc cho thấy hàm lượng Pb ở trong cây tỉ lệ thuận với hàm lượng Pb trong đất.

Trong các nhân tố của đất, pH là thông số quan trọng quyết định hàm lượng Pb trong cây. Trong một số trường hợp mặc dù độ pH của đất cao (7,2-7,8) nhưng hàm lượng Pb trong lúa mạch ở cả thân và hạt trồng tại vùng ô nhiễm Pb đều cao. Điều này có nghĩa là không phải lúc nào các tính chất của đất cũng ảnh hưởng đến hàm lượng Pb mà cây trồng hút thu [33]. Trong đó, lúa mạch đen ở Áo và lúa mì ở Mỹ có hàm lượng Pb cao nhất.

Các giá trị về hàm lượng chì trong gạo ở các quốc gia như Mỹ (trung bình: 0,007 ppm) và gạo lức, Nhật Bản (trung bình: 0,19 ppm) là tương đối thấp. Và theo như nhận định của 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ – Chuyên ngành Khoa học môi trường Lê An Nguyên nhóm tác giả kể trên thì bên cạnh lượng Pb được cây hút thu từ đất còn có thêm một lượng Pb đáng kể được cây hấp thụ từ khí quyển nên hàm lượng Pb tích lũy trong các loại ngũ cốc thường cao hơn so với các loại củ (khoai tây. Hàm lượng Pb trong các cây lương thực ở một số quốc gia Khoảng giá trị Trung bình Quốc gia Cây (ppm) (ppm) Áo Lúa mạch đen - 0,64 Lúa mì - 0,59 Canada Lúa mạch 0,1-0,2 - Ai Cập Lúa mì 0,1-0,92 0,51 Phần Lan Lúa mạch 0,29-0,56 0,40 Yến mạch 0,33-1,08 - Lúa mì 0,13-0,28 0,18 Nhật Bản Gạo lức - 0,19 Ba Lan Lúa mì 0,2-0,8 0,32 Yến mạch 0,05-2 0,34 Lúa mạch đen 0,06-1,3 0,34 Mỹ Lúa mì 0,42-1 0,64 Gạo 0,002-0,07 0,007 Nga Yến mạch 0,01 Lúa mì 0,4-0,6 0,5 (Nguồn: [33]) Các nghiên cứu trong khu vực Châu Á cũng đưa ra hàm lượng Pb trong gạo ở một số quốc gia như sau: Bảng 1. Hàm lượng Pb trong gạo ở một số nước Châu Á Giá trị trung bình STT Nƣớc Số lƣợng mẫu (ppm) 1 Úc 8 2,07 2 Trung Quốc 215 22,17 3 Đài Loan 104 10,84 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ – Chuyên ngành Khoa học môi trường Lê An Nguyên 4 Indonexia 24 39,07 5 Nhật Bản 788 5,06 6 Hàn Quốc 172 7,95 7 Thái Lan 13 8,75 8 Malayxia 97 9,31 9 Philipin 26 37,60 10 Việt Nam 1 7,25 (Nguồn: [42]) Theo số liệu công bố ở bảng trên, gạo của Trung Quốc, Indonexia và Philipin với số lượng mẫu phân tích lần lượt là 215, 24 và 26 mẫu có hàm lượng Pb trung bình cao nhất (> 0,02 ppm).

Úc là quốc gia có gạo với hàm lượng Pb thấp nhất (0,00207 ppm). Theo số liệu trong Bảng 1.2, hàm lượng Pb trong gạo trong nghiên cứu (trung bình là 0,00725 ppm) là tương đối thấp, thấp hơn so với khu vực. Tuy nhiên, giá trị trên chưa phản ánh chính xác về hàm lượng Pb trong gạo của Việt Nam do số lượng mẫu quá ít (1 mẫu). Hàm lượng Pb trong gạo tẻ, gạo nếp, gạo trắng và gạo lức Loại gạo Số mẫu Hàm lƣợng Pb (ppm) Gạo tẻ 188 0,0153 Gạo nếp 19 0,0155 Yến mạch 188 0,0099 Gạo lức 19 0,016 (Nguồn:[36]) Số liệu của Zang Z.

và cộng sự (1996) cho thấy, hàm lượng Pb trong các loại gạo (>0,015 ppm) nói chung cao hơn so với các loại ngũ cốc khác như yến mạch (<0,01 ppm). Hàm lượng Pb trong một số loại gạo được tiêu thụ phổ biến như gạo lức (TB: 0,016 ppm) và gạo nếp (TB: 0,0155 ppm) cao nhất. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ – Chuyên ngành Khoa học môi trường Lê An Nguyên Bảng 1. Hàm lượng Pb trong gạo ở một số quốc gia Châu Á Nƣớc Trung bình Khoảng giá trị (ppm) Trung Quốc 0,0119 1-239 Hồng Kông 0,0139 2-52 Nhật Bản 0,0048 KPH-30 Hàn Quốc 0,0121 4-32 Nêpal 0,0445 33-76 Ấn Độ 0,0902 27-218 Pakistan 0,0111 5-31 Srilanka 0,0139 - Malayxia 0,0283 9-101 Indonexia 0,0152 2-74 Thái Lan 0,0303 13-215 Philipin 0,0197 5-97 Singapore 0,0218 9-101 (Nguồn:[35]) Nhìn chung, gạo trồng tại khu vực Đông Á và Đông Nam Á có hàm lượng Pb tương đối đồng đều.

Trong đó, gạo Nhật Bản có hàm lượng Pb trong gạo thấp nhất, giá trị trung bình chỉ bằng 1/3 so với mặt bằng chung của khu vực Đông Á và Châu Á. Gạo trồng tại khu vực Nam Á đặc biệt là tại Ấn Độ (trung bình: 0,0902 ppm) và Nêpal (trung bình: 0,0445 ppm) có hàm lượng Pb cao nhất khu vực và cả châu lục. Theo Kjellstrom và cộng sự (1975), so với các nghiên cứu về sự chuyển hóa Cd từ đất vào gạo, các nghiên cứu tương tự đối với Pb ít được chú ý hơn bởi trên thực tế tỉ lệ hàm lượng Pb trong gạo trên hàm lượng Pb trong đất thấp hơn nhiều so với tỉ lệ này của nguyên tố Cd hay có thể nói hàm lượng Pb trong gạo không tương quan thuận với hàm lượng Pb trong đất, ngay cả đối với gạo trắng. Tác giả Miyoshi, (1974) khẳng định thêm: các nghiên cứu ở đồng ruộng cũng chỉ ra mối tương quan không chặt chẽ giữa hàm lượng Pb trong đất và hàm lượng Pb trong gạo (trích dẫn bởi Pendias, A.

6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ – Chuyên ngành Khoa học môi trường Lê An Nguyên 1. Hiện trạng tích lũy Pb trong rau qua nghiên cứu trên thế giới Rau là loại thực phẩm không thể thiếu trong bữa ăn của mỗi gia đình, đặc biệt là cư dân khu vực Châu Á. Trong đó, những quốc gia có lượng rau tiêu thụ trong khẩu phần mỗi bữa ăn lớn như Hàn Quốc và Trung Quốc thì mối quan tâm về chất lượng rau, đặc biệt là hàm lượng kim loại nặng trong rau khá phổ biến. Do đó, những nghiên cứu về hàm lượng KLN trong rau ở các quốc gia này được luôn được quan tâm hàng đầu.

Nghiên cứu của C. Lee và cộng sự cho thấy hàm lượng Pb trong một số loại thực phẩm ở Hàn Quốc [16], trình bày trong bảng dưới đây: Bảng 1.