Luận văn thạc sĩ về ngữ nghĩa và ngữ dụng của vị từ ngôn hành tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ngữ nghĩa ngữ dụng của vị từ ngôn hành tiếng việt, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Lữ Thị Trà Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP.HCM
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành

Nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng của vị từ ngôn hành trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Vị từ ngôn hành không chỉ đơn thuần là từ ngữ mà còn mang trong mình những hành động giao tiếp cụ thể. Việc hiểu rõ về ngữ nghĩa và ngữ dụng của chúng giúp nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách mà vị từ ngôn hành hoạt động trong ngữ cảnh giao tiếp.

1.1. Định nghĩa vị từ ngôn hành trong tiếng Việt

Vị từ ngôn hành là những từ ngữ thực hiện hành động giao tiếp cụ thể. Chúng không chỉ mang nghĩa mà còn thể hiện ý định của người nói. Ví dụ, từ 'hứa' không chỉ đơn thuần là một từ mà còn thể hiện hành động cam kết của người nói.

1.2. Vai trò của vị từ ngôn hành trong giao tiếp

Vị từ ngôn hành đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện ý định và cảm xúc của người nói. Chúng giúp người nghe hiểu rõ hơn về mục đích của phát ngôn, từ đó tạo ra sự tương tác hiệu quả hơn trong giao tiếp.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu ngữ nghĩa vị từ ngôn hành

Mặc dù nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn là sự đa dạng và phức tạp của ngữ nghĩa trong các ngữ cảnh khác nhau. Điều này khiến cho việc phân loại và xác định vị từ ngôn hành trở nên khó khăn.

2.1. Sự đa dạng trong ngữ nghĩa vị từ ngôn hành

Ngữ nghĩa của vị từ ngôn hành có thể thay đổi tùy thuộc vào ngữ cảnh. Ví dụ, từ 'mời' có thể mang nghĩa khác nhau trong các tình huống khác nhau, từ việc mời ăn đến việc mời tham gia một hoạt động.

2.2. Khó khăn trong việc phân loại vị từ ngôn hành

Việc phân loại vị từ ngôn hành theo các tiêu chí nhất định gặp nhiều khó khăn do sự chồng chéo giữa các loại hình ngữ nghĩa. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có những phương pháp phân tích rõ ràng và chính xác.

III. Phương pháp nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành

Để nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng của vị từ ngôn hành, các phương pháp nghiên cứu đa dạng được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ liệu, thống kê ngôn ngữ và khảo sát thực tế. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và hạn chế riêng.

3.1. Phân tích ngữ liệu từ các tác phẩm văn học

Phân tích ngữ liệu từ các tác phẩm văn học giúp làm rõ ngữ nghĩa và ngữ dụng của vị từ ngôn hành trong các ngữ cảnh cụ thể. Điều này cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách mà vị từ được sử dụng trong thực tế.

3.2. Khảo sát thực tế trong giao tiếp hàng ngày

Khảo sát thực tế giúp thu thập dữ liệu về cách mà vị từ ngôn hành được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày. Điều này giúp xác định các xu hướng và đặc điểm nổi bật trong việc sử dụng vị từ.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu vị từ ngôn hành trong tiếng Việt

Nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc cải thiện kỹ năng giao tiếp. Việc hiểu rõ về vị từ ngôn hành giúp người học ngôn ngữ sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả hơn trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

4.1. Cải thiện kỹ năng giao tiếp

Việc nắm vững ngữ nghĩa và ngữ dụng của vị từ ngôn hành giúp người học cải thiện kỹ năng giao tiếp. Họ có thể sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và phù hợp hơn trong các tình huống giao tiếp.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Nghiên cứu này có thể được áp dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, giúp giáo viên thiết kế các bài học hiệu quả hơn. Việc sử dụng vị từ ngôn hành trong giảng dạy giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng ngôn ngữ trong thực tế.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu vị từ ngôn hành

Nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành trong tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Những kết quả đạt được từ nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo.

5.1. Tóm tắt những kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng vị từ ngôn hành có vai trò quan trọng trong giao tiếp. Việc hiểu rõ ngữ nghĩa và ngữ dụng của chúng giúp nâng cao khả năng giao tiếp của người sử dụng ngôn ngữ.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về vị từ ngôn hành, đặc biệt là trong các ngữ cảnh giao tiếp đa dạng. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ và cải thiện khả năng giao tiếp của người sử dụng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: VỊ TỪ NGÔN HÀNH TIẾNG VIỆT – ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ NGỮ DỤNG 1. Hành động ngôn từ và câu ngôn hành 1. Hành động ngôn từ Nhö ôû phaàn ñaàu ñaõ trình baøy, J. Austin laø ngöôøi ñaõ phaùt hieän ra vaán ñeà caâu ngoân haønh nhôø vaøo vieäc phaân bieät caùc haønh ñoäng ngoân ngöõ.

OÂng cho raèng khi chuùng ta noùi naêng laø chuùng ta thöïc hieän moät haønh ñoäng ñaëc bieät maø phöông tieän laø ngoân ngöõ. Hôn theá nöõa oâng coøn cho raèng khi noùi ra moät caâu, ta khoâng chæ theå hieän moät haønh ñoäng maø laø ba haønh ñoäng ñöôïc theå hieän ñoàng thôøi: ñoù laø haønh ñoäng taïo ngoân, haønh ñoäng ngoân trung vaø haønh ñoäng xuyeân ngoân. Haønh ñoäng taïo ngoân laø haønh ñoäng söû duïng caùc yeáu toá cuûa ngoân ngöõ nhö aâm, töø, caùc kieåu keát hôïp töø thaønh caâu ñeå taïo ra moät phaùt ngoân. Haønh ñoäng ngoân trung laø nhöõng haønh ñoäng maø ngöôøi noùi thöïc hieän baèng lôøi noùi.

Ñoù laø caùc haønh ñoäng nhö ra leänh, yeâu caàu, xin loãi, caûm ôn, baùc boû, höùa heïn, thoâng baùo… Coøn haønh ñoäng xuyeân ngoân laø taùc ñoäng taâm lyù maø caâu noùi mang laïi ñoái vôùi ngöôøi nghe. Chaúng haïn moät lôøi caûm ôn coù theå laøm ngöôøi nghe maùt loøng, moät lôøi xin loãi coù theå laøm ngöôøi nghe khoâng coøn caûm thaáy töùc giaän, moät lôøi höùa heïn coù theå laøm ngöôøi nghe caûm thaáy phaán chaán tinh thaàn, v. ÔÛ luaän vaên naøy, vôùi muïc ñích nghieân cöùu vaø xaây döïng moät heä thoáng vò töø ngoân haønh tieáng Vieät, chuùng toâi chæ chuù yù ñeán haønh ñoäng ngoân trung cuûa phaùt ngoân maø thoâi. Xeùt theo haønh ñoäng ngoân trung, söï khaùc nhau cuûa caùc kieåu caâu chæ phuï thuoäc vaøo moät soá tieåu töø tình thaùi.

Trong khi ñoù caâu ngoân haønh laïi laø moät daïng caâu maø veà noäi dung vaø hình thöùc coù tính chaát nhaát quaùn hôn, bôûi khi phaùt ngoân ra moät caâu ngoân haønh thì ngöôøi noùi ñoàng thôøi thöïc hieän luoân caùi haønh ñoäng ñöôïc neâu ra baèng chính caùi vò töø cuûa phaùt ngoân aáy. Maëc cho thaùi ñoä, traïng thaùi taâm lí cuûa chuû theå phaùt ngoân coù chaân thaønh hay giaû doái, thì caùi haønh ñoäng kia cuõng ñaõ thöïc hieän xong. Chaúng haïn caùc phaùt ngoân sau seõ ñöôïc goïi laø phaùt ngoân ngoân haønh. – Tôù thaùch caäu giaûi ñöôïc baøi toaùn naøy ñaáy! – Toâi caûm ôn anh ! – Toâi quyeát ñònh hoaõn laïi ngaøy leân ñöôøng.

– Toâi ñeà nghò moïi ngöôøi giöõ traät töï. – Toâi ñaûm baûo ñaây laø haøng thaät. Bôûi vì caùc phaùt ngoân naøy coù chöùa caùc vị töø chæ roõ loaïi haønh ñoäng phaùt ngoân ñöôïc thöïc hieän: thaùch, caûm ôn, quyeát ñònh, ñeà nghò, ñaûm baûo. Caùc ñoäng töø nhö vaäy ñöôïc goïi laø vị töø ngoân haønh.

Austin cho raèng thöïc ra caùc phaùt ngoân töôøng thuaät (neâu ra moät nhaän ñònh naøo ñoù coù giaù trò chaân nguïy) cuõng chæ laø moät loaïi phaùt ngoân ngoân haønh maø thoâi. Töø ñoù, oâng phaân bieät thaønh hai loaïi, ñoù laø phaùt ngoân ngoân haønh töôøng minh vaø phaùt ngoân ngoân haønh nguyeân caáp hay haøm aån. Vaø theo oâng, phaùt ngoân ngoân haønh töôøng minh laø nhöõng phaùt ngoân coù chöùa töø ngöõ duøng ñeå bieåu thò haønh ñoäng ñöôïc thöïc hieän ngay khi noùi cuûa ngöôøi noùi vaø ôû thì hieän taïi. Ñaây laø chuû tröông bò E.

Benveniste pheâ phaùn treân quan ñieåm cuûa ngoân ngöõ hoïc (daãn theo Cao Xuaân Haïo 2004: 125). Nhaø ngoân ngöõ hoïc Cao Xuaân Haïo cho raèng J. Austin coù söï laãn loän giöõa haønh ñoäng ngoân töø vaø caâu ngoân haønh. Bôûi khi quan nieäm taát caû caùc loaïi caâu khi ñöôïc phaùt ngoân ñeàu laø caâu ngoân haønh, thì taát caû caùc phaùt ngoân coù theå töôûng töôïng ñöôïc ñeàu coù tính ngoân haønh, khoâng tröø moät phaùt ngoân naøo, vì baát kyø moät phaùt ngoân naøo cuõng ñeàu coù moät phaàn môû ñaàu ngoân haønh haøm aån: Toâi (xin) noùi raèng…, vaø do ñoù, vieäc phaân bieät ra loaïi caâu ngoân haønh vôùi loaïi caâu khoâng ngoân haønh trôû thaønh hoaøn toaøn voâ nghóa lyù.

Ñöùng ôû goùc ñoä löïc ngoân trung, caàn phaûi phaân bieät caâu ngoân haønh vôùi caâu khaûo nghieäm. Ñoã Höõu Chaâu (2005) chæ roõ löïc ngoân trung cuûa caùc phaùt ngoân khaûo nghieäm khoâng hoaøn toaøn ñoàng nhaát vôùi löïc ngoân trung cuûa phaùt ngoân ngoân haønh. Ta xem ví duï: – Con phaûi xin loãi baïn! Coù theå khaûo nghieäm hoaù thaønh: – Boá ra leänh cho con phaûi xin loãi baïn! Hoaëc phaùt ngoân caûm thaùn: – Giôøi oâi laø giôøi! Khoå thaân toâi chöa! Coù theå khaûo nghieäm hoaù thaønh: Toâi caûm thaáy toâi ñang phaûi chòu ñöïng moät noãi ñau khoå raát lôùn maø toâi khoâng chòu noåi khieán toâi phaûi keâu leân. Trong tröôøng hôïp caâu ngoân haønh ñe doïa theå dieän cuûa ngöôøi nghe, thì daïng phaùt ngoân ngoân haønh töôøng minh seõ caêng thaúng, nhaán maïnh, ñe doaï theå dieän cuûa ngöôøi nghe maïnh hôn.

Bôûi vì tính chuû quan cuûa ngöôøi noùi theå hieän roõ raøng hôn do haønh ñoäng ngoân töø ñöôïc bieåu thò trong caâu ngoân haønh laø moät haønh ñoäng tröôùc heát noùi veà mình, töùc veà baûn thaân ngöôøi noùi, yeáu toá chuû quan loä ra moät caùch hieån ngoân. Ta so saùnh hai phaùt ngoân hoûi cuûa oâng boá ñoái vôùi caäu con trai vöøa bò haønh xoùm maùch veà toäi ñaùnh nhau sau ñaây: Boá 1: – Ai baûo maøy ñaùnh nhau? Con: (im laëng, khoâng traû lôøi) Boá 2: – Nam, tao hoûi ai baûo maøy ñaùnh nhau? Chuùng ta thaáy raèng caùch phaùt ngoân coù vò töø ngoân haønh (Boá 2) ñaõ theå hieän söï thay ñoåi thaùi ñoä nhö theá naøo cuûa oâng boá so vôùi phaùt ngoân khoâng coù ñoäng töø ngoân haønh (Boá 1). Ngay caû Austin cuõng ñaõ thöøa nhaän söï thaát baïi cuûa söï phaân bieät ngoân haønh haøm aån / töôøng minh. OÂng nhaän thaáy raèng, thöù nhaát, coù raát nhieàu phaùt ngoân ngoân haønh haøm aån khoâng theå töôøng minh hoaù baèng phaùt ngoân ngoân haønh töôøng minh; coù nghóa laø caùi haønh ñoäng ngoân töø taïo ra bieåu thöùc nguyeân caáp ñoù khoâng coù vò töø ngoân haønh bieåu thò thì haønh ñoäng ngoân töø ñoù khoâng theå duøng trong chöùc naêng ngoân haønh.

Thöù hai, nhö treân ñaõ trình baøy, vieäc töôøng minh hoaù moät bieåu thöùc ngoân haønh haøm aån baèng moät vò töø ngoân haønh coù nhieàu khaû naêng laøm thay ñoåi ngöõ nghóa cuûa phaùt ngoân. Câu ngôn hành So saùnh hai caâu: a. Toâi xin loãi anh. Tao ñaùnh maøy.

Khi phaùt aâm caâu b. Tao ñaùnh maøy thì chuùng ta chöa thöïc hieän haønh ñoäng ñaùnh. Ñoái töôïng “maøy” seõ khoâng bao giôø caûm nhaän ñöôïc laø “bò ñaùnh” neáu chuùng ta chæ noùi baèng mieäng, daãu ñieäu boä coù huøng hoå ñeán ñaâu ñi chaêng nöõa. Traùi laïi, khi ta noùi Toâi xin loãi anh (caâu a) laø ta ñaõ laøm troøn caùi vieäc ñöôïc goïi laø “xin loãi anh”.

Caâu ñöôïc phaùt ngoân ñoàng thôøi laø tín hieäu vaø laø haønh ñoäng ñöôïc baùo hieäu, nghóa laø phaùt ngoân vôùi haønh ñoäng laø moät [6]. Caâu ngoân haønh laø caâu coù chöùc naêng thöïc hieän haønh ñoäng maø vò töø ngoân haønh cuûa noù goïi teân. Noù coù moät thuoäc tính raát ñaëc bieät: ñoù laø noù laø loaïi caâu traàn thuaät töï bieåu thò. Noù bieåu thò chính caùi haønh ñoäng ñöôïc thöïc hieän trong khi noùi noù ra vaø chính baèng caùch noùi noù ra.

Noäi dung cuûa caâu ngoân haønh khoâng coù giaù trò chaân lyù, nghóa laø ngöôøi ta khoâng theå noùi raèng noù ñuùng söï thaät hay sai söï thaät, nhö khi noùi veà moät caâu traàn thuaät bình thöôøng maø chæ coù theå laø oån hay khoâng oån. Ta xem caùc tröôøng hôïp: – Noù höùa noù ñeán maø noù coù ñeán ñaâu! ÔÛ ñaây, vieäc “noù höùa” vaø vieäc “noù ñeán” laø hai vieäc hoaøn toaøn khaùc nhau, cho neân caâu treân laø caâu chaáp nhaän ñöôïc. Nhöng ngöôøi ta khoâng theå noùi: – Noù höùa vôùi toâi laø noù ñeán maø noù ñaâu coù höùa! (?) Töông töï nhö vaäy, ngöôøi ta coù theå noùi: – Coâ noùi raèng coâ yeâu toâi nhöng thöïc ra coâ khoâng heà yeâu toâi. Hay: – Anh ta noùi raèng anh ta raát hieåu toâi nhöng thaät ra anh ta chaúng hieåu toâi moät chuùt naøo! Nhöng khoâng theå noùi: – Luùc gaëp toâi noù noùi chaøo toâi nhöng thöïc ra noù khoâng heà chaøo toâi.

(?) – Noù noùi vôùi toâi “chaùu caûm ôn oâng” nhöng thaät ra noù chöa caûm ôn. (?) Vì haønh ñoäng hieåu vaø yeâu laø nhöõng haønh ñoäng khoâng phaûi chæ ñöôïc thöïc hieän baèng lôøi noùi laø ñöôïc. Chuùng laø nhöõng haønh ñoäng traïng thaùi dieãn ra beân trong chuû theå. Trong khi ñoù, chaøo, caûm ôn laø nhöõng haønh ñoäng ngoaïi ñoäng, cuï theå laø phaûi ñöôïc thöïc hieän baèng ngoân ngöõ.

Töø nhöõng ñaëc ñieåm ñaõ neâu treân, coù theå quy thaønh nhöõng ñieàu kieän cuûa caâu ngoân haønh, nhöõng ñieàu kieän ñoù nhö sau: (1) Thöù nhaát, caâu coù bieåu thöùc ngoân haønh, nghóa laø caâu coù chöùa vò töø goïi teân haønh ñoäng noùi ñang ñöôïc thöïc hieän (vò töø ngoân haønh). So saùnh hai caâu: – Thaày khen em. – Thaày thöôûng em. ta thaáy caâu thöù nhaát laø ngoân haønh, maø caâu thöù hai thì khoâng.

(2) Thöù hai, caâu ngoân haønh phaûi ñöôïc duøng ôû ngoâi nhaân xöng thöù nhaát. Neáu ñoù laø ngoâi thöù hai hay ngoâi thöù ba thì caâu aáy laäp töùc trôû thaønh caâu traàn thuaät. Chaúng haïn nhöõng caâu sau ñaây khoâng phaûi laø nhöõng caâu ngoân haønh maø chæ laø nhöõng caâu töôøng thuaät maëc duø coù chöùa vò töø ngoân haønh. – Coù ngöôøi ñeà nghò giaûi lao kìa! – Maøy tuyeân boá theá! (3) Thöù ba, caâu ngoân haønh phaûi ñöôïc duøng ôû thì hieän taïi, khoâng coù daáu hieäu chæ quan heä thôøi gian nhö: ñaõ, seõ, ñang, vöøa, môùi… Vì chæ nhö theá thì caâu noùi môùi coù theå ñoàng thôøi laø caùi haønh ñoäng ñöôïc noù bieåu hieän, neáu vò töø aáy ñöôïc duøng trong moät meänh ñeà phuï (traïng ngöõ hoaëc boå ngöõ) hoaëc ôû moät thì khoâng phaûi thì hieän taïi thì caâu noùi khoâng theå coù tính ngoân haønh ñöôïc nöõa.

Ñoù laø lyù do nhöõng caâu sau ñaây khoâng phaûi laø caâu ngoân haønh: – Hoâm qua toâi coù höùa vôùi noù laø seõ ñeán. – Mai toâi seõ tuyeân aùn. Nhöõng ñieàu kieän treân laø phaûi ñaët trong quy ñònh maø Austin vaø Searle ñaõ ñònh ra sau ñaây [35]. Nhöõng ñieàu kieän chung ñoù laø: – Ñieàu kieän chung: ñoái vôùi nhöõng ngöôøi tham gia giao tieáp laø hoï phaûi hieåu ngoân ngöõ söû duïng, hoï khoâng ñoùng kòch hoaëc noùi chôi.

– Ñieàu kieän noäi dung chung quy ñònh nhöõng ñieàu kieän caàn thieát, cuï theå cho vieäc thöïc hieän haønh ñoäng ngoân töø. Ñoái vôùi haønh ñoäng höùa vaø haønh ñoäng caûnh baùo thì noäi dung cuûa phaùt ngoân phaûi noùi veà moät söï kieän töông lai, haønh ñoäng höùa ñoøi hoûi söï kieän töông lai aáy seõ laø haønh ñoäng cuûa ngöôøi höùa. – Ñieàu kieän ban ñaàu quy ñònh nhöõng gì lieân quan ñeán söï caàn thieát ñeå haønh ñoäng ngoân töø ñöôïc thöïc hieän.