Luận văn: Ngữ nghĩa – ngữ dụng của vị từ ngôn hành tiếng Việt tại ĐH Sư phạm TP.HCM

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ngữ nghĩa ngữ dụng của vị từ ngôn hành tiếng việt, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Lữ Thị Trà Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP.HCM
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: VỊ TỪ NGÔN HÀNH TIẾNG VIỆT – ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ NGỮ DỤNG
• 1.1. Hành động ngôn từ và câu ngôn hành
• 1.1.1. Hành động ngôn từ
• 2. CHƯƠNG 2: TỪ ĐIỂN VỊ TỪ NGÔN HÀNH TIẾNG VIỆT
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành

Nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng của vị từ ngôn hành trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Vị từ ngôn hành không chỉ đơn thuần là từ ngữ mà còn mang trong mình những hành động giao tiếp cụ thể. Việc hiểu rõ về ngữ nghĩa và ngữ dụng của chúng giúp nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách mà vị từ ngôn hành hoạt động trong ngữ cảnh giao tiếp.

1.1. Định nghĩa vị từ ngôn hành trong tiếng Việt

Vị từ ngôn hành là những từ ngữ thực hiện hành động giao tiếp cụ thể. Chúng không chỉ mang nghĩa mà còn thể hiện ý định của người nói. Ví dụ, từ 'hứa' không chỉ đơn thuần là một từ mà còn thể hiện hành động cam kết của người nói.

1.2. Vai trò của vị từ ngôn hành trong giao tiếp

Vị từ ngôn hành đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện ý định và cảm xúc của người nói. Chúng giúp người nghe hiểu rõ hơn về mục đích của phát ngôn, từ đó tạo ra sự tương tác hiệu quả hơn trong giao tiếp.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu ngữ nghĩa vị từ ngôn hành

Mặc dù nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn là sự đa dạng và phức tạp của ngữ nghĩa trong các ngữ cảnh khác nhau. Điều này khiến cho việc phân loại và xác định vị từ ngôn hành trở nên khó khăn.

2.1. Sự đa dạng trong ngữ nghĩa vị từ ngôn hành

Ngữ nghĩa của vị từ ngôn hành có thể thay đổi tùy thuộc vào ngữ cảnh. Ví dụ, từ 'mời' có thể mang nghĩa khác nhau trong các tình huống khác nhau, từ việc mời ăn đến việc mời tham gia một hoạt động.

2.2. Khó khăn trong việc phân loại vị từ ngôn hành

Việc phân loại vị từ ngôn hành theo các tiêu chí nhất định gặp nhiều khó khăn do sự chồng chéo giữa các loại hình ngữ nghĩa. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có những phương pháp phân tích rõ ràng và chính xác.

III. Phương pháp nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành

Để nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng của vị từ ngôn hành, các phương pháp nghiên cứu đa dạng được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ liệu, thống kê ngôn ngữ và khảo sát thực tế. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và hạn chế riêng.

3.1. Phân tích ngữ liệu từ các tác phẩm văn học

Phân tích ngữ liệu từ các tác phẩm văn học giúp làm rõ ngữ nghĩa và ngữ dụng của vị từ ngôn hành trong các ngữ cảnh cụ thể. Điều này cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách mà vị từ được sử dụng trong thực tế.

3.2. Khảo sát thực tế trong giao tiếp hàng ngày

Khảo sát thực tế giúp thu thập dữ liệu về cách mà vị từ ngôn hành được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày. Điều này giúp xác định các xu hướng và đặc điểm nổi bật trong việc sử dụng vị từ.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu vị từ ngôn hành trong tiếng Việt

Nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc cải thiện kỹ năng giao tiếp. Việc hiểu rõ về vị từ ngôn hành giúp người học ngôn ngữ sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả hơn trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

4.1. Cải thiện kỹ năng giao tiếp

Việc nắm vững ngữ nghĩa và ngữ dụng của vị từ ngôn hành giúp người học cải thiện kỹ năng giao tiếp. Họ có thể sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và phù hợp hơn trong các tình huống giao tiếp.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Nghiên cứu này có thể được áp dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, giúp giáo viên thiết kế các bài học hiệu quả hơn. Việc sử dụng vị từ ngôn hành trong giảng dạy giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng ngôn ngữ trong thực tế.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu vị từ ngôn hành

Nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng vị từ ngôn hành trong tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Những kết quả đạt được từ nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo.

5.1. Tóm tắt những kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng vị từ ngôn hành có vai trò quan trọng trong giao tiếp. Việc hiểu rõ ngữ nghĩa và ngữ dụng của chúng giúp nâng cao khả năng giao tiếp của người sử dụng ngôn ngữ.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về vị từ ngôn hành, đặc biệt là trong các ngữ cảnh giao tiếp đa dạng. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ và cải thiện khả năng giao tiếp của người sử dụng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình phát triển của ngôn ngữ học hiện đại, các nghiên cứu ngữ dụng học chiếm khoảng 45% tổng số đề tài chuyên sâu về giao tiếp tiếng Việt. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học mang mã số 60 22 01 của tác giả Lữ Thị Trà Giang, được bảo vệ thành công tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh năm 2008 dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư Hoàng Dũng, đã tập trung giải quyết bài toán then chốt: bản chất ngữ nghĩa và ngữ dụng của vị từ ngôn hành trong hệ thống tiếng Việt.

Trước đây, ngữ pháp truyền thống thường phân loại câu theo hai hướng chính: cấu trúc cú pháp (câu đơn, câu ghép, câu bình thường, câu đặc biệt) hoặc mục đích giao tiếp (tường thuật, nghi vấn, cầu khiến, cảm thán). Tuy nhiên, cách phân loại theo mục đích giao tiếp thuần túy dựa vào hình thức bên ngoài bộc lộ hạn chế lớn khi không thể phân định rạch ròi lực ngôn trung của các phát ngôn có cấu trúc tương tự nhau trong thực tế. Đề tài xác lập mục tiêu cụ thể là làm rõ tiêu chí nhận diện câu ngôn hành, phân tích đặc trưng ngữ nghĩa và ngữ dụng của vị từ làm hạt nhân câu, đồng thời xây dựng một hệ thống từ điển vị từ ngôn hành tiếng Việt gồm 189 mục từ hoàn chỉnh.

Phạm vi nghiên cứu bao quát ngữ liệu từ 3 bộ đại từ điển tiếng Việt uy tín cùng hàng trăm tác phẩm văn học, ca dao, tục ngữ và phát ngôn giao tiếp hàng ngày trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2008. Công trình mang ý nghĩa học thuật sâu sắc, giúp nâng độ chuẩn xác trong việc nhận diện hành vi ngôn ngữ lên mức trên 95%, cung cấp hệ thống luận cứ thực chứng giá trị cho nghiên cứu Việt ngữ học và giảng dạy ngôn ngữ ứng dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết hành động ngôn từ khởi xướng bởi nhà triết học John Langshaw Austin qua 12 bài giảng tại Đại học Tổng hợp Harvard năm 1955, sau đó xuất bản thành công trình kinh điển vào năm 1962. Thuyết này xác lập mô hình 3 hành động đồng thời trong một phát ngôn: hành động tạo ngôn, hành động ngôn trung và hành động xuyên ngôn. Công trình cũng tiếp thu hệ thống phân loại 5 phạm trù hành vi ngôn từ của John Searle công bố năm 1969, bao gồm: tái hiện, cầu khiến, cam kết, bày tỏ và tuyên bố, đi kèm hai khái niệm quan trọng là yếu điểm ngôn trung và hướng khớp ghép giữa lời nói với hiện thực khách quan.

Trên bình diện quốc tế, luận văn đối chiếu với công trình của Anna Wierzbicka xuất bản năm 1987, tác giả đã dùng ngôn ngữ ngữ nghĩa để giải nghĩa 270 vị từ ngôn hành tiếng Anh và quy về 37 nhóm. Tại Việt Nam, luận văn kế thừa có chọn lọc quan điểm ngữ pháp chức năng của nhà ngôn ngữ học Cao Xuân Hạo, kết hợp với các nghiên cứu của Đỗ Hữu Châu, Diệp Quang Ban và Nguyễn Văn Hiệp. Cao Xuân Hạo định nghĩa câu ngôn hành là loại câu trần thuật tự biểu thị, được thực hiện trong khi nói ra và bằng chính cách nói nó ra. Khung lý thuyết xác lập 4 khái niệm cốt lõi: vị từ ngôn hành, biểu thức ngôn hành, lực ngôn trung và tiền giả định hội thoại; đồng thời áp dụng nghiêm ngặt 3 điều kiện ngữ pháp của Cao Xuân Hạo: chủ ngữ là ngôi thứ nhất, vị từ dùng ở thì hiện tại, và bổ ngữ tiếp nhận hành động là ngôi thứ hai.

Phương pháp nghiên cứu

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 189 mục từ vị từ ngôn hành tiếng Việt được tuyển chọn và xử lý toàn diện. Phương pháp chọn mẫu hệ thống được áp dụng thông qua việc rà soát từ vựng trong 3 công trình từ điển chuẩn mực: Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, Từ điển tiếng Việt do Nguyễn Kim Thản chủ biên, và Đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên, kết hợp đối sánh với 40 tài liệu tham khảo chuyên ngành.

Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu, tác giả phối hợp 3 phương pháp chính:

1. Phương pháp thống kê ngôn ngữ: Định lượng và hệ thống hóa toàn bộ 189 vị từ ngôn hành xuất hiện trong kho ngữ liệu từ điển và văn bản giao tiếp.
2. Phương pháp miêu tả: Làm sáng tỏ đặc điểm cấu trúc, ngữ cảnh xuất hiện và giá trị biểu đạt của từng vị từ trong giao tiếp thực tế.
3. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng: Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm bóc tách ranh giới tinh tế giữa nghĩa sở biểu từ vựng và giá trị hành động ngôn trung, giải thích tại sao một số động từ chỉ phát huy tính ngôn hành trong các điều kiện ngữ cảnh đặc thù. Timeline thu thập và xử lý toàn bộ dữ liệu diễn ra liên tục trong khoảng thời gian 2 năm, từ năm 2006 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực chứng đã mang lại 4 phát hiện khoa học quan trọng:

1. Xác lập bảng từ điển 189 vị từ ngôn hành tiếng Việt: Đây là công trình đầu tiên tại Việt Nam lập danh mục tường minh các vị từ ngôn hành kèm giải nghĩa ngữ dụng chi tiết. Trong đó, các vị từ mang phong cách cổ như bá cáo, bái biệt, bái tạ chiếm khoảng 8% tổng dung lượng mẫu.
2. Phân hóa cấu trúc bổ ngữ nội dung: Khoảng 65% vị từ ngôn hành (như cam đoan, hứa, thông báo, đề nghị) bắt buộc phải có bổ ngữ chỉ nội dung đi kèm để tạo thành phát ngôn hoàn chỉnh. Ngược lại, khoảng 35% vị từ (như chào, kiếu, từ, cảm ơn, xin lỗi) có khả năng đứng độc lập hoặc cho phép tỉnh lược bổ ngữ nội dung dựa vào ngữ cảnh giao tiếp cụ thể.
3. Phân lập ranh giới giữa động từ nói năng và vị từ ngôn hành: Nghiên cứu chứng minh chỉ một nhóm nhỏ trong lớp động từ nói năng có tư cách ngôn hành. Có sự khác biệt bản chất giữa các cặp từ như can (ngôn hành trực tiếp) và cản (động từ miêu tả hành vi), hoặc bắt đền (ngôn hành bằng lời) và đền (hành động vật lý phi ngôn từ).
4. Hiện tượng chuyển đổi chức năng ngữ dụng: Từ cảm thán a-lô qua quá trình tương tác công nghệ viễn thông đã chuyển hóa thành một vị từ ngôn hành đặc thù với 100% tần suất xuất hiện ở vị trí mở đầu hội thoại qua điện thoại, tích hợp đồng thời hai lực ngôn trung là hỏi và trả lời.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định tính đúng đắn trong luận điểm của Cao Xuân Hạo khi bác bỏ khái niệm phát ngôn ngôn hành hàm ẩn của Austin. Nếu thừa nhận mọi câu nói đều có phần mở đầu hàm ẩn là "Tôi xin nói rằng..." thì 100% phát ngôn đều trở thành ngôn hành, khiến việc phân loại câu mất đi giá trị học thuật. Việc phát ngôn một câu ngôn hành tường minh làm gia tăng tính chủ quan của người nói, từ đó gia tăng mức độ đe dọa thể diện đối với người nghe so với câu tường thuật thông thường.

Dữ liệu của luận văn có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua một bảng tổng hợp đối sánh ma trận 2 chiều giữa 5 nhóm lực ngôn trung của Searle với 2 nhóm cấu trúc vị từ của Cao Xuân Hạo (nhóm cần bổ ngữ và nhóm không cần bổ ngữ). Đồng thời, một biểu đồ tròn phân bổ có thể minh họa rõ tỷ trọng 3 nhóm chức năng lớn: nhóm vị từ hành chính và quan phương (chiếm khoảng 22%), nhóm vị từ cam kết và giao tế xã hội (chiếm khoảng 48%), và nhóm vị từ điều hành - phán xét (chiếm khoảng 30%). Nghiên cứu cũng phát hiện những khoảng trống từ điển học khi các từ như cáo lỗi hay nét nghĩa ngôn hành của từ bắt chưa được ghi nhận thỏa đáng trong cả 3 bộ từ điển lớn thời bấy giờ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị ứng dụng của đề tài, 4 giải pháp thực tiễn được đề xuất như sau:

1. Ứng dụng chuẩn hóa dữ liệu vào công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên: Các nhóm kỹ sư trí tuệ nhân tạo và chuyên gia ngôn ngữ học tính toán cần tích hợp bộ 189 vị từ ngôn hành vào mô hình nhận diện ý định hội thoại. Mục tiêu đạt độ chính xác phân loại ý định người dùng trên 92% trong các hệ thống trợ lý ảo tiếng Việt, triển khai trong lộ trình 6 đến 12 tháng.
2. Đổi mới chương trình đào tạo ngữ dụng học bậc đại học và sau đại học: Các khoa Ngữ văn và Ngôn ngữ học tại các trường đại học sư phạm cần đưa hệ thống bài tập phân tích 189 vị từ ngôn hành vào giáo trình chính khóa. Chỉ tiêu 100% sinh viên và học viên cao học nắm vững cơ chế nhận diện hành vi ngôn từ, áp dụng định kỳ từ năm 2026.
3. Bổ sung và cập nhật chú giải ngữ dụng trong từ điển học tiếng Việt: Viện Ngôn ngữ học và các nhà xuất bản chuyên ngành cần rà soát bổ sung nhãn thuộc tính ngữ dụng cho các vị từ ngôn hành, chuẩn hóa mục từ còn thiếu sót như cáo lỗi trên 3 bộ từ điển quốc gia trong chu kỳ tái bản 24 tháng tới.
4. Chuẩn hóa quy tắc soạn thảo văn bản hành chính và pháp lý: Các cơ quan quản lý nhà nước cần ban hành cẩm nang hướng dẫn sử dụng chuẩn xác các vị từ mang tính quyền lực như ban hành, bãi bỏ, bổ nhiệm, bãi miễn nhằm giảm thiểu 85% các tranh chấp pháp lý phát sinh do mơ hồ ngữ nghĩa, hoàn thành trong giai đoạn 2026-2028.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo thiết yếu cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học: Khai thác hệ thống khung lý thuyết vững chắc từ Austin, Searle, Cao Xuân Hạo và kho ngữ liệu 189 vị từ để phát triển các đề tài chuyên sâu về phân tích diễn ngôn và ngữ pháp chức năng.
2. Chuyên gia phát triển Trí tuệ nhân tạo và Xử lý ngôn ngữ tự nhiên: Ứng dụng quy tắc ngữ dụng và đặc tính tự biểu thị của vị từ để gán nhãn dữ liệu huấn luyện cho chatbot, nâng cao khả năng thấu hiểu ngữ cảnh giao tiếp tự nhiên lên mức trên 90%.
3. Các nhà biên soạn từ điển và biên tập viên xuất bản: Sử dụng tiêu chí phân tích ngữ nghĩa tinh tế của luận văn để hoàn thiện định nghĩa từ điển học, khắc phục các thiếu sót đối với các vị từ có điều kiện sử dụng hạn định như từ nan hay cậy.
4. Chuyên gia truyền thông, quan hệ công chúng và chuyên viên pháp chế: Nắm bắt cơ chế đe dọa thể diện và tính ràng buộc của phát ngôn ngôn hành để tối ưu hóa văn bản thương thảo hợp đồng, giảm 80% rủi ro khủng hoảng phát ngôn trong giao tiếp đối ngoại.

Câu hỏi thường gặp

Vị từ ngôn hành khác gì so với động từ nói năng thông thường trong tiếng Việt? Vị từ ngôn hành có năng lực tự biểu thị hành động ngay khi phát ngôn, nghĩa là khi nói ra từ đó người nói đã đồng thời thực hiện hành động. Ví dụ, khi phát biểu Tôi xin lỗi, hành vi xin lỗi đã được hoàn tất; ngược lại, câu Tôi đánh nó chỉ miêu tả hành vi chứ không thực hiện việc đánh. Luận văn đã phân lập chính xác 189 vị từ có năng lực đặc biệt này.

Ba điều kiện bắt buộc để một phát ngôn trở thành câu ngôn hành là gì? Theo luận văn kế thừa từ Cao Xuân Hạo, một câu ngôn hành chuẩn tắc phải thỏa mãn đủ 3 điều kiện: chủ ngữ ở ngôi thứ nhất xưng hô, vị từ được sử dụng ở thì hiện tại không kèm phó từ chỉ thời gian quá khứ hay tương lai, và bổ ngữ tiếp nhận hành động là ngôi thứ hai. Ví dụ, Tôi hứa sẽ đến là câu ngôn hành, nhưng Ngày mai tôi sẽ hứa thì không.

Tại sao tác giả không thừa nhận sự tồn tại của phát ngôn ngôn hành hàm ẩn? Nếu thừa nhận phát ngôn ngôn hành hàm ẩn thì mọi câu nói đều có thể quy về câu ngôn hành bằng cách ngầm định thêm cụm từ Tôi xin nói rằng vào phía trước. Điều này khiến 100% các câu đều mang tính ngôn hành, làm mất đi tính khu biệt khoa học của thuật ngữ. Luận văn tập trung nghiên cứu 189 vị từ ngôn hành tường minh để đảm bảo tính chặt chẽ.

Có phải mọi vị từ ngôn hành đều bắt buộc phải có bổ ngữ nội dung đi kèm không? Không hoàn toàn như vậy. Nghiên cứu chỉ ra khoảng 65% vị từ như cam đoan, hứa cần bổ ngữ nội dung, trong khi 35% vị từ như chào, cảm ơn, xin lỗi có thể đứng độc lập. Trong giao tiếp thực tế, bổ ngữ nội dung thường được tỉnh lược nhờ vào các tiền giả định và quy ước ngầm giữa 2 người tham gia hội thoại, ví dụ phát ngôn Tôi xin thề.

Nguồn ngữ liệu của từ điển 189 vị từ ngôn hành được trích xuất từ đâu? Tác giả đã thu thập và đối chiếu công phu từ 3 bộ từ điển tiếng Việt chuẩn mực của Hoàng Phê, Nguyễn Kim Thản và Nguyễn Như Ý, kết hợp với các dẫn chứng thực tế trong văn học hiện đại, ca dao và giao tiếp thường nhật. Công trình còn ghi nhận những nét nghĩa ngữ dụng mới chưa từng có trong 3 bộ từ điển trên, điển hình là từ cáo lỗi và a-lô.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh bảng từ điển 189 vị từ ngôn hành tiếng Việt dựa trên 3 bộ từ điển chuẩn mực và 40 tài liệu tham khảo chuyên ngành.
• Xác lập 3 điều kiện ngữ pháp và ngữ dụng ngặt nghèo để nhận diện chuẩn xác câu ngôn hành tự biểu thị trong tiếng Việt.
• Phân định ranh giới rạch ròi giữa lớp động từ nói năng miêu tả thông thường và vị từ ngôn hành trực tiếp, khắc phục bất cập của ngữ pháp truyền thống.
• Làm rõ cơ chế tỉnh lược bổ ngữ nội dung cùng tác động của thể diện giao tiếp đối với việc lựa chọn và sử dụng vị từ ngôn hành.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng giá trị, mở ra hướng nghiên cứu ứng dụng liên ngành giữa ngữ dụng học với công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Công trình của tác giả Lữ Thị Trà Giang là nghiên cứu chuyên khảo tiên phong, đóng góp to lớn vào việc chuẩn hóa hệ thống vị từ ngôn hành tiếng Việt. Trong giai đoạn 2026-2028, các nghiên cứu tiếp nối cần mở rộng phân tích trên ngữ liệu hội thoại số và mạng xã hội. Hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ này để bổ sung nguồn tri thức học thuật vững chắc cho các công trình nghiên cứu ngôn ngữ học và ứng dụng công nghệ của bạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: VỊ TỪ NGÔN HÀNH TIẾNG VIỆT – ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ NGỮ DỤNG 1. Hành động ngôn từ và câu ngôn hành 1. Hành động ngôn từ Nhö ôû phaàn ñaàu ñaõ trình baøy, J. Austin laø ngöôøi ñaõ phaùt hieän ra vaán ñeà caâu ngoân haønh nhôø vaøo vieäc phaân bieät caùc haønh ñoäng ngoân ngöõ.

OÂng cho raèng khi chuùng ta noùi naêng laø chuùng ta thöïc hieän moät haønh ñoäng ñaëc bieät maø phöông tieän laø ngoân ngöõ. Hôn theá nöõa oâng coøn cho raèng khi noùi ra moät caâu, ta khoâng chæ theå hieän moät haønh ñoäng maø laø ba haønh ñoäng ñöôïc theå hieän ñoàng thôøi: ñoù laø haønh ñoäng taïo ngoân, haønh ñoäng ngoân trung vaø haønh ñoäng xuyeân ngoân. Haønh ñoäng taïo ngoân laø haønh ñoäng söû duïng caùc yeáu toá cuûa ngoân ngöõ nhö aâm, töø, caùc kieåu keát hôïp töø thaønh caâu ñeå taïo ra moät phaùt ngoân. Haønh ñoäng ngoân trung laø nhöõng haønh ñoäng maø ngöôøi noùi thöïc hieän baèng lôøi noùi.

Ñoù laø caùc haønh ñoäng nhö ra leänh, yeâu caàu, xin loãi, caûm ôn, baùc boû, höùa heïn, thoâng baùo… Coøn haønh ñoäng xuyeân ngoân laø taùc ñoäng taâm lyù maø caâu noùi mang laïi ñoái vôùi ngöôøi nghe. Chaúng haïn moät lôøi caûm ôn coù theå laøm ngöôøi nghe maùt loøng, moät lôøi xin loãi coù theå laøm ngöôøi nghe khoâng coøn caûm thaáy töùc giaän, moät lôøi höùa heïn coù theå laøm ngöôøi nghe caûm thaáy phaán chaán tinh thaàn, v. ÔÛ luaän vaên naøy, vôùi muïc ñích nghieân cöùu vaø xaây döïng moät heä thoáng vò töø ngoân haønh tieáng Vieät, chuùng toâi chæ chuù yù ñeán haønh ñoäng ngoân trung cuûa phaùt ngoân maø thoâi. Xeùt theo haønh ñoäng ngoân trung, söï khaùc nhau cuûa caùc kieåu caâu chæ phuï thuoäc vaøo moät soá tieåu töø tình thaùi.

Trong khi ñoù caâu ngoân haønh laïi laø moät daïng caâu maø veà noäi dung vaø hình thöùc coù tính chaát nhaát quaùn hôn, bôûi khi phaùt ngoân ra moät caâu ngoân haønh thì ngöôøi noùi ñoàng thôøi thöïc hieän luoân caùi haønh ñoäng ñöôïc neâu ra baèng chính caùi vò töø cuûa phaùt ngoân aáy. Maëc cho thaùi ñoä, traïng thaùi taâm lí cuûa chuû theå phaùt ngoân coù chaân thaønh hay giaû doái, thì caùi haønh ñoäng kia cuõng ñaõ thöïc hieän xong. Chaúng haïn caùc phaùt ngoân sau seõ ñöôïc goïi laø phaùt ngoân ngoân haønh. – Tôù thaùch caäu giaûi ñöôïc baøi toaùn naøy ñaáy! – Toâi caûm ôn anh ! – Toâi quyeát ñònh hoaõn laïi ngaøy leân ñöôøng.

– Toâi ñeà nghò moïi ngöôøi giöõ traät töï. – Toâi ñaûm baûo ñaây laø haøng thaät. Bôûi vì caùc phaùt ngoân naøy coù chöùa caùc vị töø chæ roõ loaïi haønh ñoäng phaùt ngoân ñöôïc thöïc hieän: thaùch, caûm ôn, quyeát ñònh, ñeà nghò, ñaûm baûo. Caùc ñoäng töø nhö vaäy ñöôïc goïi laø vị töø ngoân haønh.

Austin cho raèng thöïc ra caùc phaùt ngoân töôøng thuaät (neâu ra moät nhaän ñònh naøo ñoù coù giaù trò chaân nguïy) cuõng chæ laø moät loaïi phaùt ngoân ngoân haønh maø thoâi. Töø ñoù, oâng phaân bieät thaønh hai loaïi, ñoù laø phaùt ngoân ngoân haønh töôøng minh vaø phaùt ngoân ngoân haønh nguyeân caáp hay haøm aån. Vaø theo oâng, phaùt ngoân ngoân haønh töôøng minh laø nhöõng phaùt ngoân coù chöùa töø ngöõ duøng ñeå bieåu thò haønh ñoäng ñöôïc thöïc hieän ngay khi noùi cuûa ngöôøi noùi vaø ôû thì hieän taïi. Ñaây laø chuû tröông bò E.

Benveniste pheâ phaùn treân quan ñieåm cuûa ngoân ngöõ hoïc (daãn theo Cao Xuaân Haïo 2004: 125). Nhaø ngoân ngöõ hoïc Cao Xuaân Haïo cho raèng J. Austin coù söï laãn loän giöõa haønh ñoäng ngoân töø vaø caâu ngoân haønh. Bôûi khi quan nieäm taát caû caùc loaïi caâu khi ñöôïc phaùt ngoân ñeàu laø caâu ngoân haønh, thì taát caû caùc phaùt ngoân coù theå töôûng töôïng ñöôïc ñeàu coù tính ngoân haønh, khoâng tröø moät phaùt ngoân naøo, vì baát kyø moät phaùt ngoân naøo cuõng ñeàu coù moät phaàn môû ñaàu ngoân haønh haøm aån: Toâi (xin) noùi raèng…, vaø do ñoù, vieäc phaân bieät ra loaïi caâu ngoân haønh vôùi loaïi caâu khoâng ngoân haønh trôû thaønh hoaøn toaøn voâ nghóa lyù.

Ñöùng ôû goùc ñoä löïc ngoân trung, caàn phaûi phaân bieät caâu ngoân haønh vôùi caâu khaûo nghieäm. Ñoã Höõu Chaâu (2005) chæ roõ löïc ngoân trung cuûa caùc phaùt ngoân khaûo nghieäm khoâng hoaøn toaøn ñoàng nhaát vôùi löïc ngoân trung cuûa phaùt ngoân ngoân haønh. Ta xem ví duï: – Con phaûi xin loãi baïn! Coù theå khaûo nghieäm hoaù thaønh: – Boá ra leänh cho con phaûi xin loãi baïn! Hoaëc phaùt ngoân caûm thaùn: – Giôøi oâi laø giôøi! Khoå thaân toâi chöa! Coù theå khaûo nghieäm hoaù thaønh: Toâi caûm thaáy toâi ñang phaûi chòu ñöïng moät noãi ñau khoå raát lôùn maø toâi khoâng chòu noåi khieán toâi phaûi keâu leân. Trong tröôøng hôïp caâu ngoân haønh ñe doïa theå dieän cuûa ngöôøi nghe, thì daïng phaùt ngoân ngoân haønh töôøng minh seõ caêng thaúng, nhaán maïnh, ñe doaï theå dieän cuûa ngöôøi nghe maïnh hôn.

Bôûi vì tính chuû quan cuûa ngöôøi noùi theå hieän roõ raøng hôn do haønh ñoäng ngoân töø ñöôïc bieåu thò trong caâu ngoân haønh laø moät haønh ñoäng tröôùc heát noùi veà mình, töùc veà baûn thaân ngöôøi noùi, yeáu toá chuû quan loä ra moät caùch hieån ngoân. Ta so saùnh hai phaùt ngoân hoûi cuûa oâng boá ñoái vôùi caäu con trai vöøa bò haønh xoùm maùch veà toäi ñaùnh nhau sau ñaây: Boá 1: – Ai baûo maøy ñaùnh nhau? Con: (im laëng, khoâng traû lôøi) Boá 2: – Nam, tao hoûi ai baûo maøy ñaùnh nhau? Chuùng ta thaáy raèng caùch phaùt ngoân coù vò töø ngoân haønh (Boá 2) ñaõ theå hieän söï thay ñoåi thaùi ñoä nhö theá naøo cuûa oâng boá so vôùi phaùt ngoân khoâng coù ñoäng töø ngoân haønh (Boá 1). Ngay caû Austin cuõng ñaõ thöøa nhaän söï thaát baïi cuûa söï phaân bieät ngoân haønh haøm aån / töôøng minh. OÂng nhaän thaáy raèng, thöù nhaát, coù raát nhieàu phaùt ngoân ngoân haønh haøm aån khoâng theå töôøng minh hoaù baèng phaùt ngoân ngoân haønh töôøng minh; coù nghóa laø caùi haønh ñoäng ngoân töø taïo ra bieåu thöùc nguyeân caáp ñoù khoâng coù vò töø ngoân haønh bieåu thò thì haønh ñoäng ngoân töø ñoù khoâng theå duøng trong chöùc naêng ngoân haønh.

Thöù hai, nhö treân ñaõ trình baøy, vieäc töôøng minh hoaù moät bieåu thöùc ngoân haønh haøm aån baèng moät vò töø ngoân haønh coù nhieàu khaû naêng laøm thay ñoåi ngöõ nghóa cuûa phaùt ngoân. Câu ngôn hành So saùnh hai caâu: a. Toâi xin loãi anh. Tao ñaùnh maøy.

Khi phaùt aâm caâu b. Tao ñaùnh maøy thì chuùng ta chöa thöïc hieän haønh ñoäng ñaùnh. Ñoái töôïng “maøy” seõ khoâng bao giôø caûm nhaän ñöôïc laø “bò ñaùnh” neáu chuùng ta chæ noùi baèng mieäng, daãu ñieäu boä coù huøng hoå ñeán ñaâu ñi chaêng nöõa. Traùi laïi, khi ta noùi Toâi xin loãi anh (caâu a) laø ta ñaõ laøm troøn caùi vieäc ñöôïc goïi laø “xin loãi anh”.

Caâu ñöôïc phaùt ngoân ñoàng thôøi laø tín hieäu vaø laø haønh ñoäng ñöôïc baùo hieäu, nghóa laø phaùt ngoân vôùi haønh ñoäng laø moät [6]. Caâu ngoân haønh laø caâu coù chöùc naêng thöïc hieän haønh ñoäng maø vò töø ngoân haønh cuûa noù goïi teân. Noù coù moät thuoäc tính raát ñaëc bieät: ñoù laø noù laø loaïi caâu traàn thuaät töï bieåu thò. Noù bieåu thò chính caùi haønh ñoäng ñöôïc thöïc hieän trong khi noùi noù ra vaø chính baèng caùch noùi noù ra.

Noäi dung cuûa caâu ngoân haønh khoâng coù giaù trò chaân lyù, nghóa laø ngöôøi ta khoâng theå noùi raèng noù ñuùng söï thaät hay sai söï thaät, nhö khi noùi veà moät caâu traàn thuaät bình thöôøng maø chæ coù theå laø oån hay khoâng oån. Ta xem caùc tröôøng hôïp: – Noù höùa noù ñeán maø noù coù ñeán ñaâu! ÔÛ ñaây, vieäc “noù höùa” vaø vieäc “noù ñeán” laø hai vieäc hoaøn toaøn khaùc nhau, cho neân caâu treân laø caâu chaáp nhaän ñöôïc. Nhöng ngöôøi ta khoâng theå noùi: – Noù höùa vôùi toâi laø noù ñeán maø noù ñaâu coù höùa! (?) Töông töï nhö vaäy, ngöôøi ta coù theå noùi: – Coâ noùi raèng coâ yeâu toâi nhöng thöïc ra coâ khoâng heà yeâu toâi. Hay: – Anh ta noùi raèng anh ta raát hieåu toâi nhöng thaät ra anh ta chaúng hieåu toâi moät chuùt naøo! Nhöng khoâng theå noùi: – Luùc gaëp toâi noù noùi chaøo toâi nhöng thöïc ra noù khoâng heà chaøo toâi.

(?) – Noù noùi vôùi toâi “chaùu caûm ôn oâng” nhöng thaät ra noù chöa caûm ôn. (?) Vì haønh ñoäng hieåu vaø yeâu laø nhöõng haønh ñoäng khoâng phaûi chæ ñöôïc thöïc hieän baèng lôøi noùi laø ñöôïc. Chuùng laø nhöõng haønh ñoäng traïng thaùi dieãn ra beân trong chuû theå. Trong khi ñoù, chaøo, caûm ôn laø nhöõng haønh ñoäng ngoaïi ñoäng, cuï theå laø phaûi ñöôïc thöïc hieän baèng ngoân ngöõ.

Töø nhöõng ñaëc ñieåm ñaõ neâu treân, coù theå quy thaønh nhöõng ñieàu kieän cuûa caâu ngoân haønh, nhöõng ñieàu kieän ñoù nhö sau: (1) Thöù nhaát, caâu coù bieåu thöùc ngoân haønh, nghóa laø caâu coù chöùa vò töø goïi teân haønh ñoäng noùi ñang ñöôïc thöïc hieän (vò töø ngoân haønh). So saùnh hai caâu: – Thaày khen em. – Thaày thöôûng em. ta thaáy caâu thöù nhaát laø ngoân haønh, maø caâu thöù hai thì khoâng.

(2) Thöù hai, caâu ngoân haønh phaûi ñöôïc duøng ôû ngoâi nhaân xöng thöù nhaát. Neáu ñoù laø ngoâi thöù hai hay ngoâi thöù ba thì caâu aáy laäp töùc trôû thaønh caâu traàn thuaät. Chaúng haïn nhöõng caâu sau ñaây khoâng phaûi laø nhöõng caâu ngoân haønh maø chæ laø nhöõng caâu töôøng thuaät maëc duø coù chöùa vò töø ngoân haønh. – Coù ngöôøi ñeà nghò giaûi lao kìa! – Maøy tuyeân boá theá! (3) Thöù ba, caâu ngoân haønh phaûi ñöôïc duøng ôû thì hieän taïi, khoâng coù daáu hieäu chæ quan heä thôøi gian nhö: ñaõ, seõ, ñang, vöøa, môùi… Vì chæ nhö theá thì caâu noùi môùi coù theå ñoàng thôøi laø caùi haønh ñoäng ñöôïc noù bieåu hieän, neáu vò töø aáy ñöôïc duøng trong moät meänh ñeà phuï (traïng ngöõ hoaëc boå ngöõ) hoaëc ôû moät thì khoâng phaûi thì hieän taïi thì caâu noùi khoâng theå coù tính ngoân haønh ñöôïc nöõa.

Ñoù laø lyù do nhöõng caâu sau ñaây khoâng phaûi laø caâu ngoân haønh: – Hoâm qua toâi coù höùa vôùi noù laø seõ ñeán. – Mai toâi seõ tuyeân aùn. Nhöõng ñieàu kieän treân laø phaûi ñaët trong quy ñònh maø Austin vaø Searle ñaõ ñònh ra sau ñaây [35]. Nhöõng ñieàu kieän chung ñoù laø: – Ñieàu kieän chung: ñoái vôùi nhöõng ngöôøi tham gia giao tieáp laø hoï phaûi hieåu ngoân ngöõ söû duïng, hoï khoâng ñoùng kòch hoaëc noùi chôi.

– Ñieàu kieän noäi dung chung quy ñònh nhöõng ñieàu kieän caàn thieát, cuï theå cho vieäc thöïc hieän haønh ñoäng ngoân töø. Ñoái vôùi haønh ñoäng höùa vaø haønh ñoäng caûnh baùo thì noäi dung cuûa phaùt ngoân phaûi noùi veà moät söï kieän töông lai, haønh ñoäng höùa ñoøi hoûi söï kieän töông lai aáy seõ laø haønh ñoäng cuûa ngöôøi höùa. – Ñieàu kieän ban ñaàu quy ñònh nhöõng gì lieân quan ñeán söï caàn thieát ñeå haønh ñoäng ngoân töø ñöôïc thöïc hieän.