Nghiên cứu mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội và hiệu quả tài chính trường hợp các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại thành phố hồ chí minh

Nghiên cứu này tập trung vào mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội (CSR) và hiệu quả tài chính (CFP) của… 249 trang · Trường Đại Học Quốc Tế Hồng Bàng · 2024.

• Tác giả: Hồ Trần Quốc Hải
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hoàng Giang
• Trường học: Trường Đại Học Quốc Tế Hồng Bàng
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Giữa Trách Nhiệm Xã Hội và Hiệu Quả Tài Chính của Doanh Nghiệp Nhỏ và Vừa tại TP.HCM
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự cần thiết của nghiên cứu
• 1.2. Về mặt thực tiễn tại Việt Nam
• 1.3. Về bối cảnh nghiên cứu
• 1.4. Mục tiêu nghiên cứu của luận án
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu của luận án
• 1.6. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1.8. Ý nghĩa và đóng góp mới của luận án
• 1.9. Kết cấu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm nghiên cứu
• 2.2. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 2.3. Hiệu quả tài chính của doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 2.4. Khái niệm về Doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 2.5. Các lý thuyết nền được sử dụng trong nghiên cứu về CSR
• 2.6. Tổng quan các nghiên cứu liên quan
• 2.7. Xác định khoảng trống nghiên cứu
• 2.8. Mô hình và các giả thuyết nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.3. Xây dựng, điều chỉnh và mã hóa thang đo
• 3.4. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.5. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thực trạng hoạt động thực hiện trách nhiệm xã hội tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2. Đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 4.3. Kết quả kiểm định thang đo các yếu tố trong mô hình nghiên cứu
• 4.4. Phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM)
• 4.5. Kết quả mô hình ước lượng
• 4.6. Kết quả kiểm định Bootstrapping
• 4.7. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý NGHIÊN CỨU
• 5.1. Định hướng phát triển thúc đẩy thực hiện hoạt động CSR tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại TP.
• 5.2. Đề xuất một số hàm ý quản trị
• 5.3. Đóng góp của luận án
• 5.4. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu CSR và Hiệu Quả Tài Chính DN Nhỏ

Nghiên cứu này tập trung vào mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội (CSR) và hiệu quả tài chính (CFP) của các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) tại TP.HCM. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế, CSR ngày càng trở thành yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững. Nghiên cứu này sẽ khám phá vai trò của CSR trong việc cải thiện hiệu quả tài chính của các DNNVV tại TP.HCM, đồng thời xác định những yếu tố cụ thể ảnh hưởng đến mối quan hệ này. Việc này rất quan trọng để các doanh nghiệp này có thể tồn tại và phát triển trong nền kinh tế hội nhập. Các hoạt động CSR không chỉ là trách nhiệm đạo đức mà còn là một công cụ chiến lược để đạt được lợi thế cạnh tranh bền vững. Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng để thu thập và phân tích dữ liệu, từ đó đưa ra những kết luận và khuyến nghị có giá trị cho các nhà quản lý doanh nghiệp và các nhà hoạch định chính sách.

1.1. Sự Cần Thiết Nghiên Cứu CSR tại DNNVV Việt Nam

Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới, việc thực hiện trách nhiệm xã hội trở thành một yêu cầu tất yếu đối với các doanh nghiệp. Nghiên cứu này nhằm làm rõ liệu CSR có phải là một công cụ giúp DNNVV Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua tăng cường hiệu quả hoạt động và hiệu quả tài chính. Sự khác biệt giữa DNNVV và doanh nghiệp lớn về quyền điều hành và quản lý đòi hỏi một cách tiếp cận riêng biệt trong việc áp dụng CSR. Các chủ doanh nghiệp DNNVV có vai trò quan trọng trong việc quyết định và thực hiện các hoạt động CSR. Việc nghiên cứu này là cần thiết để cung cấp bằng chứng thực nghiệm và giúp các nhà quản lý DNNVV nhận thức rõ hơn về lợi ích của CSR.

1.2. Bối Cảnh Nghiên Cứu Mối Quan Hệ CSR và CFP tại Việt Nam

Trong giai đoạn 2015-2020, trách nhiệm xã hội (CSR) đã trở thành một chủ đề thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu ở Việt Nam. Các nghiên cứu cho thấy CSR là một yếu tố quan trọng để mang lại sự phát triển bền vững và thành công cho các doanh nghiệp. Tuy nhiên, các kết quả nghiên cứu về mối quan hệ giữa CSR và hiệu quả tài chính (CFP) chủ yếu được thực hiện tại các nước phát triển. Việc nghiên cứu tại Việt Nam là cần thiết để bổ sung thêm nhiều nghiên cứu về sự khác biệt của mối quan hệ giữa CSR và CFP so với các nước phát triển. Nghiên cứu tập trung vào hiệu quả của CSR mang đến lợi ích cho tổ chức ở các khía cạnh như: hiệu quả hoạt động kinh doanh, hành vi khách hàng, năng lực cạnh tranh, hiệu quả tài chính doanh nghiệp.

II. Thách Thức Mâu Thuẫn Nghiên Cứu CSR và Hiệu Quả Tài Chính

Một trong những thách thức lớn nhất khi nghiên cứu về mối quan hệ giữa CSR và hiệu quả tài chính là sự mâu thuẫn trong các kết quả nghiên cứu trước đây. Một số nghiên cứu cho rằng CSR là tốn kém, làm tăng chi phí và giảm lợi nhuận. Ngược lại, quan điểm khác cho rằng CSR là điều kiện tiên quyết để đảm bảo lợi nhuận và cải thiện hiệu quả tài chính. Thậm chí, có những nghiên cứu không tìm thấy mối quan hệ rõ ràng giữa CSR và hiệu quả tài chính. Sự khác biệt này có thể xuất phát từ sự khác biệt trong phương pháp nghiên cứu, mẫu nghiên cứu, và bối cảnh kinh tế - xã hội. Vì vậy, cần thiết để các nghiên cứu tại Việt Nam đối với DNNVV sẽ làm rõ hơn những tác động thực tế của các hoạt động CSR trong doanh nghiệp, cũng như cung cấp cơ sở để xem xét các chiến lược phát triển bền vững.

2.1. Các Quan Điểm Trái Chiều Về Chi Phí và Lợi Ích CSR

Quan điểm truyền thống cho rằng CSR là một khoản chi phí phát sinh, làm giảm lợi nhuận và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Theo quan điểm này, các doanh nghiệp nên tập trung vào tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông thay vì đầu tư vào các hoạt động CSR. Ngược lại, lý thuyết các bên liên quan cho rằng CSR là một yếu tố quan trọng để đáp ứng nhu cầu và mong đợi của các bên liên quan, từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh và cải thiện hiệu quả tài chính. Việc quản lý tốt CSR có thể tăng sự hài lòng của các bên liên quan và cải thiện hiệu quả tài chính. Cần phân tích rõ chi phí và lợi ích của CSR để đưa ra quyết định phù hợp.

2.2. Sự Khác Biệt Giữa DNNVV và Doanh Nghiệp Lớn Trong CSR

Sự khác biệt chính giữa DNNVV và doanh nghiệp lớn nằm ở quyền điều hành và quản lý, thường tập trung vào chủ doanh nghiệp. Điều này có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng CSR trong DNNVV, vì các quyết định thường được đưa ra nhanh chóng và trực tiếp. Tuy nhiên, DNNVV cũng đối mặt với nhiều hạn chế về nguồn lực tài chính và nhân lực so với doanh nghiệp lớn. Điều này đòi hỏi DNNVV phải có chiến lược CSR hiệu quả và tập trung vào các hoạt động CSR có tác động lớn nhất. Sự khác biệt này cần được xem xét kỹ lưỡng trong quá trình nghiên cứu.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Quan Hệ CSR và Hiệu Quả Tài Chính

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp cả phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng để phân tích mối quan hệ giữa CSR và hiệu quả tài chính. Phương pháp định tính được sử dụng để khám phá các khái niệm, xây dựng mô hình nghiên cứu và phát triển các thang đo. Phương pháp định lượng được sử dụng để kiểm định mô hình nghiên cứu và đánh giá tác động của CSR đến hiệu quả tài chính. Dữ liệu được thu thập từ các DNNVV tại TP.HCM thông qua khảo sát và phỏng vấn. Các phương pháp phân tích thống kê như phân tích hồi quy và phân tích cấu trúc tuyến tính (SEM) được sử dụng để phân tích dữ liệu và đưa ra kết luận. Cách tiếp cận này đảm bảo tính toàn diện và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

3.1. Quy Trình Nghiên Cứu Kết Hợp Định Tính và Định Lượng

Quy trình nghiên cứu bao gồm các giai đoạn chính: (1) Nghiên cứu lý thuyết và tổng quan tài liệu, (2) Nghiên cứu định tính để khám phá các khái niệm và xây dựng mô hình, (3) Xây dựng và điều chỉnh thang đo, (4) Nghiên cứu định lượng sơ bộ để kiểm tra độ tin cậy và giá trị của thang đo, (5) Nghiên cứu định lượng chính thức để kiểm định mô hình và đánh giá tác động. Nghiên cứu định tính sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu các nhà quản lý doanh nghiệp và chuyên gia để thu thập thông tin. Nghiên cứu định lượng sử dụng phương pháp khảo sát để thu thập dữ liệu từ một mẫu đại diện của các DNNVV tại TP.HCM.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu và Kiểm Định Mô Hình Nghiên Cứu CSR

Dữ liệu thu thập được từ khảo sát và phỏng vấn được phân tích bằng các phương pháp thống kê. Phân tích hồi quy được sử dụng để đánh giá tác động của CSR đến hiệu quả tài chính. Phân tích cấu trúc tuyến tính (SEM) được sử dụng để kiểm định mô hình nghiên cứu và đánh giá mối quan hệ giữa các yếu tố. Các chỉ số như R-squared, Adjusted R-squared, và các chỉ số phù hợp mô hình khác được sử dụng để đánh giá chất lượng của mô hình. Các kết quả phân tích được sử dụng để đưa ra kết luận và khuyến nghị.

IV. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu CSR tại DNNVV TP

Nghiên cứu này sẽ cung cấp những kết quả cụ thể về thực trạng thực hiện trách nhiệm xã hội tại các DNNVV tại TP.HCM. Nó sẽ xác định những yếu tố CSR nào có tác động mạnh mẽ nhất đến hiệu quả tài chính của các doanh nghiệp này. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp các nhà quản lý DNNVV hiểu rõ hơn về lợi ích của việc đầu tư vào CSR và cách thức triển khai các hoạt động CSR hiệu quả. Nó cũng cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách để xây dựng các chính sách hỗ trợ và khuyến khích DNNVV thực hiện CSR. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phát triển các chương trình đào tạo và tư vấn về CSR cho DNNVV.

4.1. Thực Trạng Thực Hiện CSR và Các Yếu Tố Ảnh Hưởng

Nghiên cứu sẽ đánh giá mức độ thực hiện CSR của các DNNVV tại TP.HCM trên các khía cạnh khác nhau như trách nhiệm với người lao động, trách nhiệm với cộng đồng, trách nhiệm với môi trường, và trách nhiệm với khách hàng. Nó sẽ xác định những yếu tố nào ảnh hưởng đến việc thực hiện CSR, bao gồm quy mô doanh nghiệp, ngành nghề kinh doanh, nhận thức của nhà quản lý, và áp lực từ các bên liên quan. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp một bức tranh tổng quan về thực trạng thực hiện CSR tại DNNVV TP.HCM.

4.2. Tác Động Của CSR Đến Hiệu Quả Tài Chính DNNVV TP.HCM

Nghiên cứu sẽ đánh giá tác động của CSR đến các chỉ số hiệu quả tài chính của DNNVV, như doanh thu, lợi nhuận, tỷ suất sinh lời, và giá trị doanh nghiệp. Nó sẽ xác định những yếu tố CSR nào có tác động tích cực đến hiệu quả tài chính và những yếu tố nào có tác động tiêu cực hoặc không có tác động. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp các nhà quản lý DNNVV tập trung vào các hoạt động CSR mang lại lợi ích lớn nhất cho doanh nghiệp.

V. Kết Luận Hàm Ý Quản Trị và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai CSR

Nghiên cứu này sẽ đưa ra những kết luận và khuyến nghị dựa trên kết quả phân tích dữ liệu. Nó sẽ đề xuất các hàm ý quản trị cho các nhà quản lý DNNVV và các nhà hoạch định chính sách. Nó cũng sẽ chỉ ra những hạn chế của nghiên cứu và đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo. Các hàm ý quản trị sẽ tập trung vào việc giúp các DNNVV triển khai các hoạt động CSR hiệu quả và đạt được lợi ích kinh tế. Các hướng nghiên cứu tiếp theo sẽ tập trung vào việc khám phá các yếu tố khác ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa CSR và hiệu quả tài chính, cũng như đánh giá tác động của CSR đến các khía cạnh khác của hoạt động doanh nghiệp.

5.1. Đề Xuất Hàm Ý Quản Trị Thúc Đẩy CSR Tại DNNVV

Các hàm ý quản trị sẽ tập trung vào việc giúp các DNNVV xây dựng chiến lược CSR phù hợp với đặc thù của doanh nghiệp, xác định các hoạt động CSR ưu tiên, và đo lường hiệu quả của các hoạt động này. Nó cũng sẽ đề xuất các giải pháp để vượt qua các rào cản trong việc thực hiện CSR, như thiếu nguồn lực, thiếu thông tin, và thiếu nhận thức. Các hàm ý quản trị này sẽ dựa trên kết quả nghiên cứu và các bằng chứng thực tiễn.

5.2. Hạn Chế Nghiên Cứu và Hướng Nghiên Cứu CSR Tiếp Theo

Nghiên cứu này có một số hạn chế, như phạm vi nghiên cứu giới hạn trong TP.HCM, mẫu nghiên cứu có thể chưa đại diện cho tất cả các DNNVV, và các phương pháp phân tích có thể chưa hoàn hảo. Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, sử dụng các phương pháp phân tích phức tạp hơn, và đánh giá tác động của CSR đến các khía cạnh khác của hoạt động doanh nghiệp, như sự hài lòng của nhân viên, lòng trung thành của khách hàng, và uy tín thương hiệu.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu mang tên "Nghiên cứu mối quan hệ giữa Trách nhiệm xã hội và Hiệu quả tài chính: trường hợp các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh" do nghiên cứu sinh Hồ Trần Quốc Hải thực hiện tại Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng, thuộc chuyên ngành Quản trị kinh doanh (Mã số: 9340101), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Hoàng Giang và TS. Vũ Trực Phức, bảo vệ năm 2024.

Tính cấp thiết của luận án bắt nguồn từ bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng. Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (Corporate Social Responsibility - CSR) đã chuyển dịch từ một hoạt động mang tính tự nguyện sang một thành phần chiến lược gắn liền với sự tồn tại và phát triển bền vững của tổ chức (Adams và Frost, 2006). Tại Việt Nam, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) chiếm tỷ trọng áp đảo trong nền kinh tế nhưng việc thực hành CSR vẫn đối mặt với nhiều rào cản do hạn chế về nguồn vốn, lao động và năng lực quản trị (Lê Phước Hưng và Lưu Tiến Thuận, 2017; Munro và cộng sự, 2018). Đa số các nhà quản trị SMEs vẫn nhìn nhận CSR như một khoản chi phí làm suy giảm lợi nhuận ngắn hạn thay vì một công cụ tạo dựng lợi thế cạnh tranh. Về mặt học thuật, các nghiên cứu thực nghiệm kiểm định tác động của CSR đến hiệu quả tài chính (Corporate Financial Performance - CFP) trên thế giới cho ra những kết quả trái chiều (tích cực, tiêu cực, hỗn hợp hoặc không có mối quan hệ rõ ràng). Tại Việt Nam, các công bố về chủ đề này còn rất hạn chế (chỉ có 3 công bố quốc tế giai đoạn 2015–2020 theo tổng hợp của Tiên và Chi, 2020), chủ yếu khai thác dữ liệu thứ cấp từ các doanh nghiệp lớn hoặc công ty niêm yết. Do đó, việc xây dựng một nghiên cứu thực nghiệm sử dụng dữ liệu sơ cấp để làm rõ cơ chế tác động trực tiếp và gián tiếp của CSR đến CFP trong khối SMEs là một khoảng trống nghiên cứu cấp thiết.

Hệ thống mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định như sau:

• Mục tiêu tổng quát: Xác định và kiểm định mô hình đánh giá mức độ tác động của CSR đến CFP của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh; trên cơ sở đó đề xuất các hàm ý quản trị nhằm nâng cao hiệu quả triển khai hoạt động CSR.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Mục tiêu thứ nhất: Xác định mô hình và các yếu tố tác động của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp đến hiệu quả tài chính doanh nghiệp nhỏ và vừa phù hợp với bối cảnh nghiên cứu tại Thành phố Hồ Chí Minh.
  2. Mục tiêu thứ hai: Kiểm định mô hình nghiên cứu tác động của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp đến hiệu quả tài chính doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh.
  3. Mục tiêu thứ ba: Đề xuất một số hàm ý quản trị liên quan đến việc nâng cao hiệu quả thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp nhỏ và vừa trong công tác quản trị doanh nghiệp nhằm đem đến nhiều lợi ích tài chính hơn.

Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu chính:

1. Câu hỏi 1: Mô hình mối quan hệ tác động của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp đến hiệu quả tài chính các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh bao gồm các nhân tố tác động nào?
2. Câu hỏi 2: Các yếu tố trong mô hình mối quan hệ của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp đến hiệu quả tài chính nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh có tác động với nhau như thế nào?
3. Câu hỏi 3: Những hàm ý quản trị nào để thực hiện trách nhiệm xã hội doanh nghiệp mang lại hiệu quả tài chính cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội (CSR) và hiệu quả tài chính (CFP) của doanh nghiệp nhỏ và vừa tại TP.HCM, cùng các biến trung gian gồm sự hài lòng khách hàng (CS), danh tiếng doanh nghiệp (SE) và lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp (CA).
• Phạm vi không gian: Khảo sát các doanh nghiệp nhỏ và vừa hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ thuộc 12 nhóm mã ngành theo Quyết định số 28/2011/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ trên địa bàn TP.HCM (vận tải mã 2050, du lịch mã 2360, bưu chính viễn thông mã 2450, xây dựng mã 2490, bảo hiểm mã 2530, tài chính mã 2600, máy tính và thông tin mã 2620, logistics mã 9000, cùng các mã 2660, 2680, 2870, 2910). Mẫu khảo sát được thu thập từ danh sách của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tại TP.HCM. Căn cứ công thức Slovin (1984) và số liệu quy mô 195.000 SMEs tại TP.HCM năm 2018 (Sách trắng Doanh nghiệp Việt Nam 2020), cỡ mẫu yêu cầu với sai số e = 5% là từ 350 doanh nghiệp trở lên.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực hiện từ tháng 10.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan các nghiên cứu quốc tế giai đoạn 2015–2020 được tác giả tổng hợp từ các cơ sở dữ liệu Web of Science, ProQuest, ScienceDirect và Google Scholar cho thấy có 93 công bố liên quan đến mối quan hệ CSR – CFP (Tiên và Chi, 2020).

Năm công bố	2015	2016	2017	2018	2019	2020	Tổng cộng
Số lượng bài báo	13	11	26	16	19	8	93

Về mặt phân bố địa lý, trong số 86 bài nghiên cứu được phân loại chi tiết, có 50 nghiên cứu thực hiện tại Mỹ và các nước phát triển khác, 33 nghiên cứu tại các quốc gia phát triển, và chỉ có 3 nghiên cứu được thực hiện tại Việt Nam.

Về bản chất mối quan hệ giữa CSR và CFP, các công trình học thuật thực nghiệm trên thế giới chia thành ba luồng quan điểm chính:

1. Tác động tích cực (thuận chiều): Chiếm đa số với 61 công bố (Tiên và Chi, 2020). Tiêu biểu là các nghiên cứu của Garriga và Mele (2004), Aver và Cadez (2009), Alafi và Hasoneh (2012), Galbreath và Shum (2012) tại Úc, Epstein và Rejc-Buhovac (2014), Lee (2016), Peng và cộng sự (2020) với khảo sát 1000 doanh nghiệp Đài Loan. Nhóm này lập luận rằng CSR đáp ứng kỳ vọng của các bên liên quan, giúp gia tăng tài sản vô hình và cải thiện hiệu quả tài chính.
2. Tác động tiêu cực (nghịch chiều): Gồm 4 công bố (Tiên và Chi, 2020), tiêu biểu là Alexander và Buchholz (1978), Wright và Ferris (1997), Baird và cộng sự (2012), Moser và Martin (2012), Wrana (2018), Jeriji và cộng sự (2019). Nhóm này cho rằng chi phí thực hiện CSR làm gia tăng gánh nặng tài chính, phân tán nguồn lực khan hiếm và làm giảm lợi nhuận của chủ sở hữu.
3. Không có tác động rõ ràng hoặc tác động hỗn hợp: Gồm 4 công bố không rõ ràng và 17 công bố ghi nhận tác động hỗn hợp (Tiên và Chi, 2020), tiêu biểu là McWilliams và Siegel (2000), Johnson (2003), Richard và cộng sự (2009), Malik (2015), Sekhon (2019), Lin và cộng sự (2020).

Về các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam về tác động của CSR đến CFP, tác giả điểm lại 3 công trình tiêu biểu:

• Hoàng (2015): Khảo sát 256 nhà quản lý và chủ doanh nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long, sử dụng mô hình cấu trúc tuyến tính SEM để đánh giá định hướng thị trường và CSR đến hiệu quả hoạt động. Khoảng trống: Nghiên cứu chủ yếu dùng CSR như một biến trung gian, chưa giải thích rõ cơ chế tác động trực tiếp và gián tiếp của CSR đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp.
• Kabir và Thái (2017): Phân tích hồi quy OLS trên dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2008–2013 của 524 doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam. Kết quả chỉ ra mối quan hệ tích cực giữa CSR và CFP, chịu sự điều tiết của sở hữu nước ngoài, quy mô và tính độc lập của hội đồng quản trị. Khoảng trống: Đối tượng là doanh nghiệp niêm yết có vốn nhà nước và vốn nước ngoài nên cơ chế quản lý khác biệt với SMEs; dữ liệu thứ cấp chưa bao quát được toàn diện hoạt động CSR của khối ngoài niêm yết.
• Xie và Jia (2017): Khảo sát 238 khách hàng cá nhân tại Việt Nam và Trung Quốc, sử dụng hồi quy OLS. Kết quả cho thấy sự hài lòng của khách hàng đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ CSR – CFP và môi trường thể chế đóng vai trò điều chỉnh. Khoảng trống: Khảo sát đối tượng khách hàng cá nhân có thể gặp hạn chế về mức độ thấu hiểu hoạt động quản trị doanh nghiệp; mô hình chưa tích hợp các biến trung gian khác như danh tiếng và lợi thế cạnh tranh.

Từ việc tổng kết các công trình trên, luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống nghiên cứu bằng cách: (1) Tập trung vào phân khúc doanh nghiệp nhỏ và vừa ngành dịch vụ tại TP.HCM – nơi chiếm hơn 22% GDP và 27% tổng thu ngân sách cả nước; (2) Thu thập dữ liệu sơ cấp trực tiếp từ cấp độ cá nhân nhà quản lý/chủ doanh nghiệp; (3) Tích hợp đồng thời ba yếu tố trung gian là Danh tiếng doanh nghiệp (SE), Sự hài lòng khách hàng (CS) và Lợi thế cạnh tranh (CA) trong mô hình PLS-SEM để giải thích toàn diện cơ chế truyền dẫn tác động từ CSR đến CFP.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên các lý thuyết nền tảng sau:

• Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory): Do Freeman (1984) khởi xướng và được phát triển bởi Clarkson (1995), Falck và Heblich (2007), Deegan và Samkin (2009), Lee (2011). Lý thuyết khẳng định doanh nghiệp tồn tại không chỉ vì lợi ích của cổ đông mà phải cân bằng lợi ích của nhiều bên hữu quan (người lao động, khách hàng, nhà cung ứng, cộng đồng, chính phủ, môi trường).
• Mô hình kim tự tháp CSR của Carroll (1991, 2016): Khung lý thuyết cấu trúc CSR thành 4 cấp độ thứ bậc gồm: Trách nhiệm kinh tế (Economic responsibilities), Trách nhiệm pháp lý (Legal responsibilities), Trách nhiệm đạo đức (Ethical responsibilities) và Trách nhiệm từ thiện (Philanthropic responsibilities). Khung này được kết hợp với nghiên cứu của Spence (2014) về đặc thù thực hành CSR trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa.
• Mô hình 5 giai đoạn chuyển dịch CSR của Wayne Visser (2014): Gồm thời đại lòng tham, lòng lương thiện, marketing, quản trị và thời đại CSR 2.0 gắn với các mục tiêu phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn.
• Lý thuyết hiệu quả tài chính và hoạt động doanh nghiệp: Tiếp cận theo Venkatraman và Ramanujam (1986), Glick và cộng sự (2005), Richard và cộng sự (2009), đánh giá hiệu quả tài chính (CFP) thông qua hệ thống chỉ số tài chính kế toán gồm ROA (lợi nhuận trên tài sản), ROE (lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu) và ROS (lợi nhuận trên doanh thu).
• Tiêu chuẩn phân loại doanh nghiệp nhỏ và vừa: Căn cứ theo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 và Nghị định số 39/2018/NĐ-CP (quy định tiêu chí phân loại doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa dựa trên số lao động tham gia bảo hiểm xã hội, tổng doanh thu và tổng nguồn vốn theo từng nhóm ngành nông nghiệp, công nghiệp - xây dựng và thương mại - dịch vụ).
• Các lý thuyết bổ trợ khác: Lý thuyết Marketing (Becker-Olsen và cộng sự, 2006; McDonald và Rundle-Thiele, 2008), Lý thuyết đầu tư có trách nhiệm xã hội (Sparkes và Cowton, 2004), Lý thuyết hành vi truyền thông Habermasian (Lock và Seele, 2016), Lý thuyết quy kết (Karaosmanoglu và cộng sự, 2016).

Nội dung chuyển dịch	Giai đoạn 1950 – 1960	Giai đoạn hiện nay
Mức độ phân tích	Vĩ mô (Xã hội)	Vi mô (Tổ chức, Doanh nghiệp)
Đối tượng nghiên cứu	Doanh nghiệp sản xuất	Doanh nghiệp dịch vụ
Lý thuyết định hướng	Tuân thủ	Quản trị
Định hướng đạo đức	Rõ ràng	Hàm ẩn
Mối quan hệ CSR - CFP	Không rõ ràng	Chặt chẽ

(Nguồn: Hương và Thuận, 2017)

Về phương pháp đo lường CSR, luận án đánh giá 5 phương pháp phổ biến: (1) Đánh giá ý kiến chuyên gia; (2) Bộ chỉ số (KLD, CSID, BITC, FTSE4Good, DJSI, GRI); (3) Dữ liệu khảo sát doanh nghiệp 20 tiêu chí (Aupperle và cộng sự, 1985); (4) Đo lường CSR ở cấp độ cá nhân (Maignan và Ferrell, 2000; Turker, 2009); (5) Đo lường CSR ở cấp độ tổ chức. Do đặc thù SMEs tại Việt Nam thiếu dữ liệu thứ cấp và các bộ chỉ số chuẩn hóa, tác giả lựa chọn phương pháp đo lường CSR ở cấp độ cá nhân dựa trên thang đo của Maignan và Ferrell (2000) và Carroll (1979, 1991).

Quy trình và kỹ thuật nghiên cứu:

• Nghiên cứu định tính: Thực hiện qua 2 vòng. Vòng 1 tiến hành thảo luận nhóm tập trung với các chuyên gia, nhà quản lý và chủ SMEs tại TP.HCM nhằm xác định các yếu tố tác động và cơ chế quan hệ giữa CSR và CFP. Vòng 2 phỏng vấn sâu 3 chuyên gia và 3 giảng viên có kinh nghiệm nghiên cứu, đào tạo về CSR nhằm hiệu chỉnh, bổ sung và chuẩn hóa hệ thống biến quan sát của các thang đo.
• Nghiên cứu định lượng: Khảo sát bằng bảng câu hỏi sử dụng thang đo Likert gửi trực tiếp, qua email và Google Forms đến các chủ doanh nghiệp, nhà quản lý có thẩm quyền.
• Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Sử dụng phương pháp mô hình cấu trúc tuyến tính bình phương bé nhất riêng phần (Partial Least Squares Structural Equation Modeling - PLS-SEM) trên phần mềm SmartPLS. Kỹ thuật này được lựa chọn do các ưu điểm: xử lý tốt dữ liệu không phân phối chuẩn, không đòi hỏi cỡ mẫu quá lớn, ước lượng hiệu quả các mô hình cấu trúc phức tạp có nhiều biến tiềm ẩn bậc cao và biến trung gian, phù hợp với định hướng nghiên cứu khám phá và dự báo (Hair và cộng sự, 2014).

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Chương 1 thiết lập khung tổng thể của luận án. Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài từ góc độ thực tiễn phát triển kinh tế tại Việt Nam và bối cảnh nghiên cứu quốc tế. Xác định mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể, 3 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu (không gian tại TP.HCM, đối tượng là SMEs ngành dịch vụ thuộc 12 nhóm mã ngành, cỡ mẫu trên 350 doanh nghiệp theo công thức Slovin). Chương này cũng khái quát phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (định tính và PLS-SEM), công bố 4 đóng góp mới của luận án và trình bày bố cục 5 chương.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Chương 2 hệ thống hóa cơ sở lý luận và tổng quan tài liệu. Nội dung bao gồm:

• Định nghĩa CSR qua các giai đoạn: từ Bowen (1953), Frederick (1960), Davis (1973), Carroll (1991, 2016), Matten và Moon (2004), Ủy ban châu Âu (2001), Ngân hàng Thế giới (World Bank) đến Spence (2014).
• Các lý thuyết nền: Lý thuyết các bên liên quan (Freeman, 1984), Mô hình kim tự tháp CSR 4 bậc của Carroll (1991), mô hình CSR 2.0 (Wayne Visser, 2014), cùng các lý thuyết marketing, đầu tư có trách nhiệm và lý thuyết quy kết.
• Khái niệm và phương pháp đo lường CFP thông qua ROA, ROE, ROS (Venkatraman và Ramanujam, 1986). Tiêu chuẩn định danh SMEs theo Nghị định 39/2018/NĐ-CP.
• Phân tích sự chuyển dịch xu hướng nghiên cứu CSR (Bảng 2.1), tổng hợp các phương pháp đo lường CSR (Bảng 2.2, Bảng 2.3), phân loại 3 luồng tác động CSR – CFP (Bảng 2.4) và tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam (Bảng 2.5 gồm Hoàng 2015, Kabir và Thái 2017, Xie và Jia 2017).
• Xây dựng mô hình nghiên cứu lý thuyết và hệ thống các giả thuyết kiểm định tác động trực tiếp và gián tiếp của CSR đến CFP thông qua Danh tiếng doanh nghiệp (SE), Sự hài lòng khách hàng (CS) và Lợi thế cạnh tranh (CA).

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày quy trình nghiên cứu chi tiết gồm 2 giai đoạn định tính và định lượng:

• Nghiên cứu định tính: Vòng 1 thảo luận nhóm tập trung nhà quản lý SMEs; Vòng 2 phỏng vấn 6 chuyên gia và giảng viên để hiệu chỉnh thang đo.
• Xây dựng và mã hóa hệ thống thang đo: Thang đo CSR bậc 2 (gồm các thành phần bậc 1: Kinh tế, Pháp lý, Đạo đức, Từ thiện), Thang đo Hiệu quả tài chính CFP (ROA, ROE, ROS), Thang đo Danh tiếng doanh nghiệp (SE), Thang đo Sự hài lòng khách hàng (CS), Thang đo Lợi thế cạnh tranh (CA).
• Thiết kế nghiên cứu định lượng sơ bộ và nghiên cứu định lượng chính thức: Quy trình phát phiếu khảo sát, kiểm tra độ tin cậy thang đo sơ bộ, quy trình xử lý dữ liệu bằng PLS-SEM trên phần mềm SmartPLS.

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương 4 công bố toàn bộ kết quả phân tích dữ liệu thực nghiệm:

• Mô tả thực trạng thực hiện CSR và đặc điểm cơ cấu mẫu khảo sát của các SMEs tại TP.HCM.
• Đánh giá mô hình đo lường: Kiểm định hệ số tải ngoài (Outer Loadings), kiểm tra độ tin cậy nhất quán nội tại (Cronbach’s Alpha, Composite Reliability), giá trị hội tụ (Average Variance Extracted - AVE) cho cả cấu trúc bậc 1 và bậc 2 của CSR.
• Kiểm định giá trị phân biệt bằng tiêu chuẩn Fornell-Larcker và chỉ số HTMT (Heterotrait-Monotrait Ratio); kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến bằng hệ số phóng đại phương sai (VIF).
• Đánh giá mô hình cấu trúc (PLS-SEM): Kiểm tra các chỉ số độ phù hợp mô hình (Model Fit), đánh giá hệ số xác định ($R^2$, $R^2$ hiệu chỉnh), mức độ liên quan dự báo ($Q^2$), quy mô tác động ($f^2$, $q^2$).
• Kiểm định Bootstrapping: Đánh giá hệ số đường dẫn (Path Coefficients), giá trị $t$-value và mức ý nghĩa thống kê $p$-value để xác nhận các giả thuyết nghiên cứu về tác động trực tiếp; phân tích vai trò trung gian của SE, CS, CA trong mối quan hệ giữa CSR và CFP; phân tích tầm quan trọng và hiệu suất (IPMA) ở cấp độ khái niệm và chỉ báo đo lường.

CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý NGHIÊN CỨU

Chương 5 đúc kết toàn bộ công trình:

• Tổng kết các kết quả thực nghiệm và thảo luận về định hướng phát triển, thúc đẩy thực hiện CSR tại các SMEs TP.HCM.
• Đề xuất hệ thống hàm ý quản trị dựa trên thứ tự ưu tiên trọng số của từng yếu tố (CSR, CS, SE, CA) nhằm tối ưu hóa hiệu quả tài chính.
• Tổng kết các đóng góp mới của luận án, nêu rõ các hạn chế nghiên cứu và định hướng các chủ đề nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác lập 4 điểm mới đóng góp về mặt học thuật và thực tiễn:

1. Đóng góp 1: Xác định được mô hình nghiên cứu và hệ thống thang đo đo lường phù hợp cho các yếu tố trong mô hình nghiên cứu về mối quan hệ giữa CSR tác động đến CFP đối với đối tượng doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh.
2. Đóng góp 2: Kiểm định và xác định rõ mức độ tác động cũng như tầm ảnh hưởng của các yếu tố trung gian (Sự hài lòng khách hàng, Danh tiếng doanh nghiệp, Lợi thế cạnh tranh) trong mối quan hệ gián tiếp giữa CSR và CFP của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại TP.HCM.
3. Đóng góp 3: Kiểm định và chứng minh được mức độ tác động qua lại giữa các yếu tố trung gian với nhau trong mô hình cấu trúc phân tích tác động của CSR đến CFP.
4. Đóng góp 4: Đề xuất hệ thống các hàm ý quản trị cụ thể, khả thi giúp các nhà quản lý doanh nghiệp nhỏ và vừa tại TP.HCM định hướng thứ tự ưu tiên khi triển khai từng khía cạnh CSR nhằm tạo dựng lợi thế cạnh tranh và nâng cao hiệu quả tài chính.

Về mặt giải pháp và kiến nghị quản trị, luận án nhấn mạnh các doanh nghiệp nhỏ và vừa cần:

• Tích hợp CSR vào chiến lược kinh doanh cốt lõi thay vì thực hiện mang tính phong trào hoặc đối phó.
• Ưu tiên thực hiện tốt trách nhiệm kinh tế và pháp lý làm nền tảng, song song với việc xây dựng chuẩn mực đạo đức và các chương trình từ thiện gắn liền với cộng đồng địa phương.
• Sử dụng hoạt động CSR như một phương tiện xây dựng danh tiếng và nâng cao sự hài lòng của khách hàng, qua đó thiết lập lợi thế cạnh tranh bền vững để gia tăng hiệu quả tài chính (ROA, ROE, ROS).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ theo các nội dung được văn bản đề cập, nghiên cứu tồn tại một số giới hạn:

• Về phạm vi không gian và đối tượng: Dữ liệu khảo sát chỉ giới hạn tại Thành phố Hồ Chí Minh và tập trung vào các doanh nghiệp nhỏ và vừa thuộc lĩnh vực dịch vụ (12 nhóm mã ngành). Kết quả có thể chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của các doanh nghiệp sản xuất, nông nghiệp hoặc các doanh nghiệp tại các địa phương khác.
• Về phương pháp thu thập dữ liệu: Nghiên cứu sử dụng dữ liệu sơ cấp cắt ngang dựa trên bảng câu hỏi khảo sát nhận thức của chủ doanh nghiệp và nhà quản lý. Dữ liệu đánh giá hiệu quả tài chính mang tính chủ quan cảm nhận của người trả lời, chưa đối chiếu trực tiếp với hệ thống báo cáo tài chính kiểm toán dài hạn.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các vùng kinh tế trọng điểm khác và bổ sung các nhóm ngành sản xuất, chế tạo, nông nghiệp để kiểm chứng tính phổ quát của mô hình.
• Ứng dụng dữ liệu chuỗi thời gian hoặc dữ liệu bảng kết hợp giữa dữ liệu sơ cấp và các chỉ số tài chính thứ cấp được kiểm toán độc lập khi hệ thống công bố thông tin của SMEs được hoàn thiện.
• Khám phá thêm các biến điều tiết tiềm năng khác như môi trường thể chế, văn hóa doanh nghiệp hoặc năng lực đổi mới sáng tạo trong mối quan hệ giữa CSR và CFP.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quản trị kinh doanh: Tham khảo khung lý thuyết toàn diện về CSR và CFP; quy trình nghiên cứu hỗn hợp kết hợp phỏng vấn chuyên gia với kỹ thuật phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính PLS-SEM trên SmartPLS; phương pháp xây dựng và kiểm định thang đo bậc cao.
• Nhà quản trị và chủ sở hữu doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs): Tham khảo cơ sở thực nghiệm chứng minh lợi ích kinh tế của CSR, từ đó xây dựng kế hoạch phân bổ nguồn lực hợp lý giữa các trách nhiệm kinh tế, pháp lý, đạo đức và từ thiện nhằm tối ưu hóa danh tiếng, sự hài lòng của khách hàng và lợi thế cạnh tranh.
• Các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý và hiệp hội doanh nghiệp (như VCCI): Sử dụng các phát hiện thực nghiệm để xây dựng chính sách khuyến khích, ban hành các bộ tiêu chí hướng dẫn thực hành CSR phù hợp với năng lực của khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án tiếp cận và đo lường khái niệm Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) theo khung lý thuyết nào?
Luận án tiếp cận CSR theo mô hình kim tự tháp 4 bậc của Carroll (1991, 2016) gồm: Trách nhiệm kinh tế, Trách nhiệm pháp lý, Trách nhiệm đạo đức và Trách nhiệm từ thiện, kết hợp với khung nghiên cứu CSR cho SMEs của Spence (2014) và thang đo cấp độ cá nhân của Maignan và Ferrell (2000).

2. Tại sao tác giả lựa chọn kỹ thuật phân tích PLS-SEM trên phần mềm SmartPLS thay vì CB-SEM?
Theo luận án, PLS-SEM được lựa chọn vì 3 lý do chính dựa trên Hair và cộng sự (2014): (1) Giúp tránh các vấn đề phát sinh khi dữ liệu không tuân theo phân phối chuẩn và quy mô mẫu nhỏ; (2) Ước lượng hiệu quả các mô hình phức tạp có nhiều biến tiềm ẩn, biến quan sát và nhiều biến trung gian; (3) Thích hợp với nghiên cứu định hướng khám phá và dự báo.

3. Khảo sát thực nghiệm của luận án tập trung vào nhóm đối tượng và quy mô mẫu như thế nào?
Khảo sát hướng đến các chủ doanh nghiệp, nhà quản lý của các doanh nghiệp nhỏ và vừa ngành dịch vụ (thuộc 12 nhóm mã ngành theo Quyết định 28/2011/QĐ-TTg) tại TP.HCM. Cỡ mẫu nghiên cứu thực tế đạt từ 350 doanh nghiệp trở lên, đáp ứng yêu cầu công thức Slovin (1984) với mức sai số e = 5% trên tổng thể 195.000 SMEs tại TP.HCM năm 2018.

4. Những biến trung gian nào được đưa vào mô hình nghiên cứu để giải thích mối quan hệ giữa CSR và CFP?
Mô hình nghiên cứu tích hợp đồng thời 3 biến trung gian gồm: Danh tiếng doanh nghiệp (SE), Sự hài lòng của khách hàng (CS) và Lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp (CA).

5. Luận án căn cứ vào văn bản pháp lý nào để định danh và phân loại doanh nghiệp nhỏ và vừa?
Luận án căn cứ vào Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 và Điều 6 Nghị định số 39/2018/NĐ-CP ngày 11/03/2018 của Chính phủ (phân loại doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ, vừa theo lao động tham gia bảo hiểm xã hội, doanh thu và tổng nguồn vốn).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hồ Trần Quốc Hải đã giải quyết vấn đề đánh giá tác động của trách nhiệm xã hội đến hiệu quả tài chính tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa ngành dịch vụ trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Thông qua phương pháp nghiên cứu hỗn hợp và kỹ thuật phân tích PLS-SEM, công trình đã xác lập hệ thống thang đo phù hợp và kiểm định cơ chế tác động trực tiếp cũng như gián tiếp qua các biến trung gian gồm danh tiếng doanh nghiệp, sự hài lòng của khách hàng và lợi thế cạnh tranh. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm và hệ thống hàm ý quản trị giúp các nhà lãnh đạo SMEs hoạch định chiến lược thực thi CSR nhằm hướng tới phát triển bền vững và nâng cao hiệu quả tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trình bày tổng quan nghiên cứu về các nội dung: sự cần thiết của nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, các đóng góp mới của luận án và kết cấu nội dung của luận án 1. Sự cần thiết của nghiên cứu 1. Về mặt thực tiễn tại Việt Nam Trong một thế giới công nghệ thông tin ngày càng phát triển, xu hướng toàn cầu hóa, quốc tế hóa trở thành một tất yếu khách quan, mối quan hệ giữa các nền kinh tế ngày càng mật thiết và gắn bó, hoạt động giao lưu thương mại giữa các quốc gia ngày càng phát triển mạnh mẽ thì sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp cũng ngày càng gay gắt (Bùi Văn Trịnh, 2022)[13]. Trước đây, các công ty dùng biện pháp đa dạng hóa mẫu mã sản phẩm, nâng cao chất lượng hàng hóa làm biện pháp cạnh tranh hữu hiệu để giành lợi thế trên thương trường.

Hiện nay, các công ty chú ý tới việc củng cố hình ảnh, nâng cao uy tín, phát triển thương hiệu thông qua việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp, đạo đức kinh doanh là một giải pháp đang được áp dụng và bước đầu đem lại hiệu quả tích cực. Các doanh nghiệp muốn khẳng định được thương hiệu trên thị trường thì điều mà họ hướng tới bây giờ là việc thực hiện tốt Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR). Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp được xem như là một trong những triết lí kinh doanh cơ bản và luôn song hành với chiến lược phát triển của doanh nghiệp, góp phần quan trọng vào sự thành công bền vững, giúp doanh nghiệp thực hiện được tầm nhìn, sứ mệnh của mình (Adams và Frost 2006[16]). Cụ thể hơn, trách nhiệm xã hội là sự khẳng định của các doanh nghiệp không chỉ hoạt động vì lợi ích của cổ đông mà còn vì lợi ích của các bên liên quan khác như người lao động, khách hàng, cộng đồng, Chính phủ và môi trường.

Trên thế giới trong những năm gần đây, trách nhiệm xã hội doanh nghiệp đang là xu thế lớn mạnh trên thế giới và giành được sự quan tâm ngày càng tăng của các doanh nghiệp (Young & Thyil, 2009[154]; Lee & Park, 2012[99]; McGehee và cộng sự, 2009[117]) và đã trở thành một chủ đề quan trọng trong các nghiên cứu (Burton & Goldsby, 2009[32]). Như vậy, rõ ràng trách nhiệm xã hội doanh nghiệp đang là xu 2 thế lớn mạnh trên thế giới, trở thành một yêu cầu “mềm” đối với các doanh nghiệp trong quá trình hội nhập, nhưng ở Việt Nam vấn đề này vẫn còn khá mới mẻ và chưa được các doanh nghiệp quan tâm đúng mức (Nguyễn Đình Cung và Lưu Minh Đức, 2009[2]). Việt Nam đang trên đà hội nhập ngày càng sâu và rộng với nền kinh tế quốc tế, nếu muốn tồn tại và phát triển các doanh nghiệp Việt Nam buộc phải tuân theo xu hướng toàn cầu đó là thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Từ đó, các doanh nghiệp Việt Nam cần nhận thức sâu sắc hơn về lợi ích thực hiện trách nhiệm xã hội mang lại cho các doanh nghiệp.

Như vậy, liệu CSR có phải là một công cụ hỗ trợ các doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua tăng cường hiệu quả hoạt động, hiệu quả tài chính, nhằm hướng tới phát triển bền vững? Một vấn đề quan trọng trong quản trị và điều hành doanh nghiệp là ảnh hưởng của CSR đối với hoạt động của doanh nghiệp, đặc biệt là hoạt động tài chính. Một số nghiên cứu cho rằng CSR là tốn kém vì làm tăng thêm chi phí và những chi phí này sẽ làm giảm lợi nhuận và giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp (Alexander & Buchholz, 1978[19]). Ngược lại, quan điểm trái ngược được đưa ra dựa trên lý thuyết các bên liên quan được đưa ra bởi Freeman vào 1984. Sự không hài lòng của bất kỳ các bên liên quan sẽ ảnh hưởng đến giá thuê và sự thỏa hiệp trong tương lai của doanh nghiệp (Clarkson, 1995[43]).

CSR là điều kiện tiên quyết để đảm bảo lợi nhuận (Epstein & Rejc-Buhovac, 2014[54]). Nếu được quản lý tốt, CSR không chỉ làm tăng sự hài lòng của các bên liên quan mà còn dẫn đến sự cải thiện hiệu quả tài chính (Aver & Cadez, 2009[23]). Hoặc một số nghiên cứu lại chỉ ra việc không có mối quan hệ giữa CSR và hiệu quả tài chính doanh nghiệp (McWilliams & Siegel, 2000[118]). Như vậy rõ ràng, nhiều nghiên cứu trên thế giới về vấn đề này lại cho thấy những kết quả không giống nhau.

Ngoài ra, ta có thể thấy sự khác biệt chính giữa các doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ và vừa nói chung nằm ở quyền điều hành, quản lý nằm ở chủ doanh nghiệp (Soana, 2011[139]). Đặc điểm này hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa áp dụng CSR vào thực tiễn, lý do là vì hầu hết các quyết định đều do các chủ doanh nghiệp nhỏ và vừa quyết định. Có thể nói các chủ doanh nghiệp nhỏ và vừa có tác động lớn trong việc ra quyết định, khởi xướng và thực hiện các hoạt động CSR của 3 doanh nghiệp (Williams & Schaefer, 2013[149]). Điều này có nhiều tương đồng với nền kinh tế tại Việt Nam khi có nhiều đặc điểm về môi trường và điều kiện kinh doanh khác biệt so với các nước đang phát triển để có thể đưa các lý thuyết và kết quả nghiên cứu trước đây về CSR vào thử nghiệm.

Một yếu tố có thể xem xét đó là nền kinh tế Việt Nam với đặc điểm chủ yếu là các doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng rất lớn, giai đoạn 2011-2015 là thành lập mới 350.000 doanh nghiệp và đến cuối năm 2016, cả nước có khoảng 700.000 doanh nghiệp hoạt động (Lê Phước Hưng và Lưu Tiến Thuận, 2017[6]). Do đó, tác giả nhận thấy việc cần thiết mở rộng các nghiên cứu trước đây về trách nhiệm xã hội, về mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội và hiệu quả tài chính đối với các doanh nghiệp hướng đến các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam. Lợi ích của việc nghiên cứu này phù hợp với bối cảnh nền kinh tế của Việt Nam hiện nay, khi các doanh nghiệp nhỏ và vừa được đánh giá là có ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển kinh tế. Nhờ đó, các doanh nghiệp khi hoạt động có thực hiện trách nhiệm xã hội sẽ thúc đẩy nền kinh tế phát triển bền vững.

Đồng thời, các xu hướng nghiên cứu trên thế giới về trách nhiệm xã hội sau thời gian đầu tập trung vào các nước phát triển đang chuyển hướng sang các nước đang phát triển như Trung Quốc, Hàn Quốc, Malaysia, Việt Nam…. Theo Báo cáo Phát triển bền vững của Công ty nghiên cứu thị trường Nielsen năm 2017, người tiêu dùng Việt có tinh thần hướng đến xã hội và sự phát triển bền vững cao nhất trong khu vực Đông Nam Á. Có đến 86% người tiêu dùng Việt Nam sẵn sàng chi trả cao hơn để mua sắm sản phẩm, dịch vụ từ các công ty bán hàng có ảnh hưởng tích cực đến xã hội và môi trường. Và theo khảo sát của tổ chức National Forest năm 2017, 81% khách hàng lựa chọn mua sản phẩm bảo vệ môi trường và 73% người lao động sẽ trung thành với các nhà quản lý doanh nghiệp tham gia các hoạt động hỗ trợ giúp đỡ cộng đồng, từ thiện.

Do đó, các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam hiện nay đã nhận thấy sự thay đổi trong nhận thức và hành vi của người tiêu dùng để có những bước triển khai hoạt động trách nhiệm xã hội và xem đây là một trong những chiến lược cạnh tranh bền vững để xây dựng hệ thống khách hàng trung thành (Nguyễn Đình Cung và Lưu Minh Đức, 2009[2]). Tuy nhiên, qua đánh giá việc thực hiện CSR tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam hiện nay vẫn gặp nhiều khó khăn và chưa có các chính sách và quy 4 định cụ thể, đặc biệt là có nhiều hạn chế về nguồn vốn và lao động so với các doanh nghiệp ở quy mô lớn. Trên thực tế việc thực hiện CSR chủ yếu vẫn được thực hiện chủ yếu tại các doanh nghiệp FDI từ các nước phát triển và các tập đoàn lớn trong nước (Munro và cộng sự, 2018[120]). Nhiều lý do được đưa ra trong nhiều nghiên cứu nhưng phần lớn vẫn là do các nhà quản lý doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa nhận thức rõ được các lợi ích khi thực hiện CSR mang lại cho doanh nghiệp hoặc các hoạt động thực hiện CSR là những hoạt động còn rời rạc trong doanh nghiệp, chưa mang lại một sự liên kết với các hoạt động khác của doanh nghiệp để đem lại hiệu quả lâu dài về mặt chiến lược trong tổ chức.

Chính vì vậy, việc thực hiện nghiên cứu tại Việt Nam đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa là rất cần thiết để đưa ra các bằng chứng thực nghiệm giúp các nhà quản lý doanh nghiệp nhỏ và vừa nhận thức và hiểu rõ hơn các tác động lợi ích nhận được khi thực hiện các hoạt động CSR trong doanh nghiệp. Từ đó, hoạt động CSR trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam sẽ được triển khai rộng rãi hơn và trở thành một điểm nhấn quan trọng trong việc phát triển bền vững nền kinh tế xanh hiện nay. Về bối cảnh nghiên cứu Cùng với sự phát triển của thực tiễn xã hội, trách nhiệm xã hội cũng trở thành một chủ đề thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong giai đoạn 2015-2020 tại Việt Nam. Trong các nghiên cứu về CSR, các nhà nghiên cứu cho rằng việc thực hiện CSR là một yếu tố thiết yếu nhằm mang lại sự phát triển bền vững và thành công cho các doanh nghiệp trong giai đoạn hiện nay.

Nhiều nghiên cứu tập trung nghiên cứu nhằm chứng minh rằng CSR không chỉ giúp các doanh nghiệp gia tăng uy tín và hình ảnh trong xã hội mà còn mang lại các hiệu quả và lợi ích kinh tế. Theo đó, số lượng nghiên cứu về CSR cũng được quan tâm và gia tăng trong những năm gần đây. Bắt đầu từ năm 2015 đến 2020, có tổng cộng 93 nghiên cứu công bố liên quan đến CSR – CFP trên các dữ liệu nghiên cứu chung như Web of Science, ProQuest, Science Direct và Google Scholar.