Chương 1: Cơ sở lí luận đánh giá tổng hợp các điều kiện địa lý và xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái cho phát triển bền vững nông lâm nghiệp. Chương 2: Các vùng địa lý tự nhiên huyện Tuy Đức, tỉnh Đắc Nông. Chương 3: Đánh giá tổng hợp nguồn lực tự nhiên, kinh tế - xã hội và nhân văn làm cơ sở xác lập các mô hình kinh tế sinh thái huyện Tuy Đức, tỉnh Đắc Nông. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP CÁC ĐIỀU KIỆN ĐỊA LÝ VÀ XÁC LẬP MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI CHO PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NÔNG LÂM NGHIỆP 1.
Tổng quan nghiên cứu liên quan đến đề tài 1.1 Các công trình nghiên cứu đánh giá tổng hợp các điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội cho mục đích thực tiễn. Với sự phát triển mạnh của các ngành khoa học tự nhiên trong thế kỷ XX trong đó có ngành địa lý học và một số ngành liên quan như sinh thái học, khoa học môi trường, kinh tế học, đặc biệt là các khía cạnh khai thác và sử dụng tiềm năng tự nhiên cũng như xây dựng cơ sở khoa học cho phát triển kinh tế - xã hội ở nhiều nước trên thế giới đã tạo ra bước ngoặt quan trọng trong lĩnh vực khai thác, sử dụng tài nguyên mỗi nước cho mục đích phát triển của mình. Nói đến các công trình nghiên cứu địa lý ứng dụng, trước hết phải kể đến các công trình mang tầm cỡ quốc gia, quốc tế của nhiều nhà Địa lý Xô Viết trên các lãnh thổ Liên Xô trước đây ở các nước như Cộng hoà Ucraina, Cộng hoà Pribantich, các khu vực Đông - Tây Xibêri hay ở khu vực Viễn Đông thuộc Cộng hòa Liên Bang Nga. Cũng trong giai đoạn này, theo hướng nghiên cứu địa lý tổng hợp, địa lý học ứng dụng còn có khá nhiều công trình của các nhà nghiên cứu của nhiều nước khác thuộc Châu Âu và Mỹ, cũng như của một số tổ chức quốc tế như FAO hay UNESCO.
Từ cuối thế kỷ XIX đã có những công trình nghiên cứu sử dụng hợp lý tài nguyên trên quan điểm tổng hợp của các tác giả thuộc các quốc gia khác nhau: A. Uittơlxli (Mỹ); Đôcutsaev, A. Ixatsenko (Liên Xô cũ)… Những công trình nghiên cứu của các nhà địa lý Nga và một số nước thuộc Liên Xô trước đây về sử dụng hợp lý TNTN, bảo vệ môi trường mà tiêu biểu là các công trình nghiên cứu của V. Đôcutsaev (cuối thế kỷ XIX), người đầu tiên thực hiện nguyên tắc tổng hợp trong nghiên cứu các điều kiện tự nhiên của các địa 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương cụ thể.
Ông cho rằng, cần phải “Tôn trọng và nghiên cứu toàn bộ thiên nhiên một cách thống nhất toàn vẹn và không chia cắt, chứ không tách rời chúng ra từng phần”. Ông coi bản chất của sự tìm hiểu tự nhiên là nghiên cứu các mối liên hệ phát sinh, những tác động tương hỗ có tính quy luật giữa các sự vật và hiện tượng trong thiên nhiên. Đôcutsaev, dựa trên quan điểm nghiên cứu tổng hợp, các nhà khoa học Địa lý Xô Viết giai đoạn đầu và giữa thế kỷ XX như S. Ixatsenko đã tiếp tục hoàn thiện về lý luận và thực tiễn nghiên cứu tổng hợp phục vụ mục đích phát triển nền kinh tế quốc dân.
Những nghiên cứu trên thế giới về lĩnh vực sử dụng hợp lý tài nguyên, đặc biệt là của các nhà Địa lý Xô Viết có giá trị cao về lý luận và về khả năng ứng dụng thực tiễn, tuy nhiên khi vận dụng nghiên cứu trong điều kiện thiên nhiên nhiệt đới gió mùa với các tập quán khai thác lãnh thổ đặc thù như ở nước ta thì rất cần xác định các chỉ tiêu cho phù hợp với hoàn cảnh của Việt Nam. Tiếp cận tổng hợp đã được áp dụng vào Việt Nam cả về lý thuyết lẫn thực tiễn nghiên cứu địa lý, nhiều công trình nghiên cứu với các kết quả đạt được mà cho đến thời điểm này, vẫn còn mang tính thời sự, tính ứng dụng rất cao, rất thiết thực.Ví dụ, tác giả Nguyễn Đức Chính, 1961 trong công trình nghiên cứu ”Địa lý tự nhiên Việt Nam” đã khẳng định: “Loại điều tra cơ bản tổng hợp phải được coi như hết sức cần thiết bởi vì nó hoàn toàn đáp ứng với yêu cầu nhận thức về tự nhiên trong thực tế cụ thể và vô cùng phức tạp, đồng thời nó đáp ứng với yêu cầu khai thác tự nhiên theo phương thức sử dụng hợp lý, cải tạo và làm giàu thêm tự nhiên chứ không khai thác bừa bãi, tàn phá tự nhiên”. Đến cuối những năm 80, Lê Bá Thảo đã đề cập: “Việc nghiên cứu một lãnh thổ,. rõ ràng là không chỉ giới hạn ở chỗ điều tra các điều kiện và tài nguyên tự nhiên mà còn ở các điều kiện KT - XH, bao gồm cả đời sống văn hoá và môi trường”.
Theo Ông việc nghiên cứu tổng hợp vừa giải quyết được mặt chiến lược nhưng đồng thời về mặt chiến thuật là có thể đưa ra ngay sơ đồ tổ chức lãnh thổ hoặc quy hoạch lãnh thổ có tính khả thi. Ở Việt Nam, hướng đánh 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giá tổng hợp này bắt đầu được nghiên cứu từ những năm 90 và được nhiều người quan tâm. Về mặt lý luận, thông qua nhiều chương trình nghiên cứu điều tra tổng hợp cấp Nhà nước, cấp bộ, ngành và địa phương chúng ta đã có những cơ sở khoa học cần thiết để xây dựng các chiến lược, kế hoạch và quy hoạch phát triển ở các quy mô và lĩnh vực khác nhau. Đây là những thành công và đã được nhiều nhà khoa học công nhận, đặc biệt khi nước ta ở giai đoạn qúa độ đi lên Chủ nghĩa xã hội.
Rất nhiều nhà nghiên cứu,qua các công trình nghiên cứu thực tiễn tự nhiên, đều thống nhất cho rằng, sử dụng lãnh thổ là quá trình biến những tiềm năng tự nhiên, KT-XH thành những động lực để phát triển. Mỗi lãnh thổ cụ thể đều có những tiềm năng và thế mạnh riêng để phát triển KT-XH, đó là những lợi thế so sánh, là những nguồn lực phát triển.2 Các công trình nghiên cứu xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái * Trên thế giới Trên thế giới có nhiều loại mô hình phát triển được xem như hình mẫu về phát triển sản xuất, kinh tế, sử dụng tổng hợp lãnh thổ, sử dụng hợp lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Ở cấp quốc gia và vùng lãnh thổ lớn, các nhà địa lý Xô viết trước đây đã có những công trình rất nổi tiếng nghiên cứu đề xuất các mô hình phát triển kinh tế có giá trị sử dụng rất cao, rất hiệu quả cho nhiều nước trong khối Xã hội Chủ nghĩa. Điển hình trong đó là Geraximov I.P (1979), trong công trình “Thiết kế Địa lý học” đã phân chia lãnh thổ Liên bang Nga thành 17 vùng địa lý và ở mỗi vùng đã xác định các định hướng riêng, các mô hình cụ thể cho phát triển.
Ví dụ ở Vùng địa lý Viễn Đông (toàn bộ vùng ven biển Thái Bình Dương thuộc Liên Xô trước đây, nơi có nhiều điểm khá tương đồng với điều kiện của Việt Nam) với đặc thù của khu vực địa lý ven biển thường có khá nhiều thiên tai, các quá trình tai biến tự nhiên, tác giả đã đề xuất những mô hình phù hợp hơn với điều kiện tự nhiên của vùng như “Mô hình phát triển nông - lâm nghiệp bền vững”, “Mô hình phát triển hệ thống dịch vụ - thương mại, bảo tồn các Vườn quốc gia, các Khu bảo tồn thiên nhiên”,. Về cơ bản, các kết quả nghiên cứu, các mô hình phát triển được đề xuất của tác giả trong công trình nghiên cứu này theo thời gian đã được minh chứng là 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoàn toàn đúng, rất phù hợp và cho đến nay vẫn giữ nguyên giá trị thực tiễn. Hay một ví dụ khác, tác giả Sishenko P.G (1991), trong công trình nghiên cứu: “Quy hoạch thiết kế cảnh quan lãnh thổ Ucraina” đã đề xuất “Mô hình sử dụng hợp lý tài nguyên đất Đen nước Cộng hoà Ucraina”, “Mô hình phát triển bền vững ngành nông nghiệp” khu vực lãnh thổ Thảo nguyên Nam Ucraina, có kết hợp với nhiệm vụ bảo tồn các nguồn tài nguyên nước ngầm, tài nguyên rừng và đa dạng sinh học vốn không phong phú nhưng lại có các đặc điểm mang tính rất đặc trưng ở vùng nghiên cứu này. Đây có thể được coi là một mô hình khá chuẩn mực, đúng đắn về định hướng “sử dụng đất bền vững” và “phát triển nông nghiệp - sinh thái bền vững” được đề xuất dựa trên kết quả phân tích, đánh giá đúng tiềm năng tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên của vùng và hiện vẫn đang được áp dụng với hiệu quả rất cao ở nước này.
Một trong những nội dung quan trọng của phát triển bền vững là dựa trên các hệ kinh tế sinh thái hay nói cách khác cần có mô hình kinh tế sinh thái bền vững. Hiện nay, đối với các nước phát triển như Mỹ, Anh, Đức, Nhật Bản. do nhận thức được đúng đặc điểm tự nhiên và lợi thế sinh thái, cảnh quan và vị trí một khu vực phát triển nên các hoạt động kinh tế đã đạt hiệu quả cao. Các khu vực cao nguyên ở châu Âu, Mỹ, v.
là những điểm sáng về phát triển kinh tế - sinh thái, du lịch và dịch vụ, hàng năm thu hút hàng triệu khách đến du lịch, các nhà đầu tư đến phát triển kinh tế. Đã có nhiều học giả nước ngoài quan tâm nghiên cứu phát triển kinh tế sinh thái như George A. Những vấn đề được các học giả đặc biệt quan tâm là phát triển kinh tế sinh thái cho mục tiêu phát triển bền vững. Những thành tựu đạt được trong nghiên cứu cho thấy rõ: Phát triển bền vững là phát triển theo hướng kinh tế - sinh thái, du lịch và dịch vụ, do đó cách tiếp cận nghiên cứu phải là hệ sinh thái theo các nội dung cơ bản sau: a) cơ sở về tiềm năng tự nhiên; b) cơ sở về tiềm năng kinh tế, xã hội và nhân văn; c) cơ sở về tài nguyên; 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com d) cơ sở đảm bảo về môi trường; e) dự đoán các tai biến thiên nhiên và kế hoạch phòng tránh.