Luận văn thực trạng phát triển rừng vầu đắng và thị trường tiêu thụ các sản phẩm từ rừng vầu đắng tại huyện bạch thông tỉnh bắc kạn

Bắc Kạn là tỉnh miền núi phía Bắc với điều kiện tự nhiên ưu đãi cho sự phát triển của nhiều loại cây lâm nghiệp, trong… 71 trang · Đại học Thái Nguyên · 2016.

• Tác giả: Ma Văn Duy
• Người hướng dẫn: TS. Trần Công Quân
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Thực Trạng Phát Triển Rừng Vầu Đắng Và Thị Trường Sản Phẩm Tại Bắc Kạn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu và yêu cầu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Tổng quan nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Những nghiên cứu trong nước
• 2.3. Đặc trưng về phân bố và sinh thái của tre trúc
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Phương pháp kế thừa số liệu, tài liệu
• 3.2.2. Phương pháp điều tra thu thập số liệu sơ cấp
• 3.2.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng phân bố và sinh trưởng cây Vầu đắng tại Huyện Bạch Thông, Tỉnh Bắc Kạn
• 4.1.1. Thực trạng phân bố rừng Vầu đắng ở khu vực nghiên cứu
• 4.1.2. Đánh giá khả năng sinh trưởng của cây Vầu đắng
• 4.2. Thực trạng khai thác, thị trường tiêu thụ các sản phẩm và giá trị kinh tế từ cây Vầu đắng tại huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn
• 4.2.1. Tình hình sử dụng và khai thác thân khí sinh và măng Vầu đắng
• 4.2.2. Thị trường và giá trị kinh tế của loài Vầu đắng
• 4.3. Đề xuất các giải pháp để phát triển tài nguyên Vầu đắng tại huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn
• 4.3.1. Nhóm các giải pháp về kỹ thuật
• 4.3.2. Nhóm các giải pháp về chính sách
• 4.3.3. Nhóm các giải pháp về tổ chức
• 5. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Rừng Vầu Đắng Bắc Kạn Hiện Nay

Bắc Kạn là tỉnh miền núi phía Bắc với điều kiện tự nhiên ưu đãi cho sự phát triển của nhiều loại cây lâm nghiệp, trong đó có vầu đắng. Rừng vầu đắng Bắc Kạn không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường, giữ đất, giữ nước. Tuy nhiên, việc phát triển rừng vầu đắng vẫn còn nhiều thách thức, đòi hỏi các giải pháp đồng bộ từ quy hoạch, kỹ thuật trồng, chế biến đến thị trường tiêu thụ. Theo tài liệu nghiên cứu, huyện Bạch Thông có khoảng 560,9 ha rừng vầu đắng, tập trung chủ yếu ở các xã Đôn Phong và Cẩm Giàng. Rừng vầu đắng có vai trò quan trọng về mặt kinh tế đối với cuộc sống của người dân, đặc biệt là nhóm hộ trung bình và nhóm hộ nghèo. Ngoài ra, vầu đắng còn có vai trò về mặt xã hội và môi trường sinh thái, tạo công ăn việc làm cho người dân, cải thiện đời sống văn hoá tinh thần, góp phần xoá đói, giảm nghèo cho người dân nơi đây.

1.1. Vai Trò Kinh Tế và Sinh Thái Của Rừng Vầu Đắng

Rừng vầu đắng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguyên liệu cho các ngành công nghiệp chế biến, thủ công mỹ nghệ. Măng vầu đắng là một đặc sản có giá trị dinh dưỡng cao, được thị trường ưa chuộng. Ngoài ra, rừng vầu đắng còn giúp bảo vệ đất, chống xói mòn, điều hòa nguồn nước, tạo môi trường sống cho nhiều loài động thực vật. Theo nghiên cứu, rừng vầu đắng giữ một vai trò quan trọng về mặt kinh tế đối với cuộc sống của người dân, đặc biệt là nhóm hộ trung bình và nhóm hộ nghèo.

1.2. Tiềm Năng Phát Triển Rừng Vầu Đắng Tại Bắc Kạn

Bắc Kạn có nhiều tiềm năng để phát triển rừng vầu đắng như diện tích đất lâm nghiệp lớn, điều kiện khí hậu phù hợp, kinh nghiệm trồng và chế biến vầu đắng của người dân địa phương. Việc khai thác và chế biến vầu đắng có thể tạo ra nhiều sản phẩm có giá trị gia tăng cao, đáp ứng nhu cầu thị trường trong và ngoài nước. Cần có chính sách hỗ trợ và đầu tư để khai thác hiệu quả tiềm năng này.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Thị Trường Vầu Đắng Bắc Kạn

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc phát triển thị trường vầu đắng tại Bắc Kạn vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún, chất lượng sản phẩm chưa đồng đều, thiếu liên kết giữa người trồng và doanh nghiệp chế biến. Giá vầu đắng biến động theo mùa vụ, gây khó khăn cho người trồng. Bên cạnh đó, công tác quảng bá, xúc tiến thương mại còn hạn chế, chưa xây dựng được thương hiệu vầu đắng Bắc Kạn trên thị trường. Theo tài liệu, sau khi bị tác động, rừng vầu đắng có khả năng phục hồi nhanh về số lượng (cây/ha) nhưng đường kính thì phục hồi rất chậm chạp.

2.1. Sản Xuất Nhỏ Lẻ và Chất Lượng Vầu Đắng Không Đồng Đều

Quy mô sản xuất vầu đắng còn nhỏ lẻ, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền thống, chưa áp dụng rộng rãi các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào trồng vầu đắng và chế biến. Điều này dẫn đến năng suất và chất lượng vầu đắng không ổn định, khó đáp ứng yêu cầu của thị trường. Cần có giải pháp để tập trung sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm.

2.2. Thiếu Liên Kết Giữa Người Trồng và Doanh Nghiệp Chế Biến

Sự liên kết giữa người trồng vầu đắng và doanh nghiệp chế biến còn lỏng lẻo, thiếu bền vững. Người trồng thường bán sản phẩm qua trung gian, bị ép giá, không có đầu ra ổn định. Doanh nghiệp chế biến thiếu nguồn cung ổn định, chất lượng đảm bảo. Cần xây dựng chuỗi giá trị vầu đắng từ sản xuất đến tiêu thụ.

2.3. Giá Vầu Đắng Biến Động và Khó Khăn Trong Tiêu Thụ

Giá vầu đắng biến động theo mùa vụ, phụ thuộc vào nhiều yếu tố như thời tiết, sản lượng, nhu cầu thị trường. Người trồng gặp khó khăn trong việc dự báo giá, lên kế hoạch sản xuất. Công tác tiêu thụ còn hạn chế, chưa có nhiều kênh phân phối hiệu quả. Cần có giải pháp để ổn định giá, mở rộng thị trường tiêu thụ.

III. Phương Pháp Trồng và Chăm Sóc Vầu Đắng Hiệu Quả Cao

Để phát triển rừng vầu đắng bền vững, cần áp dụng các phương pháp trồng vầu đắng và chăm sóc vầu đắng hiệu quả. Lựa chọn giống vầu đắng chất lượng, phù hợp với điều kiện địa phương. Áp dụng kỹ thuật trồng vầu đắng theo tiêu chuẩn VietGAP, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm. Chú trọng phân bón cho vầu đắng, phòng trừ sâu bệnh hại vầu đắng. Theo tài liệu, Vầu đắng có khả năng chịu bóng, ưa ẩm. Vầu đắng sinh trưởng tốt ở rừng có cây gỗ ở tầng trên, sườn âm, chân đồi hoặc theo các khe núi; ở những nơi rừng thưa, nhiều ánh sáng Vầu đắng sinh trưởng có vẻ kém hơn.

3.1. Lựa Chọn Giống Vầu Đắng Chất Lượng và Phù Hợp

Việc lựa chọn giống vầu đắng có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo năng suất và chất lượng sản phẩm. Nên chọn các giống có nguồn gốc rõ ràng, đã được kiểm định chất lượng, phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của địa phương. Có thể tham khảo ý kiến của các chuyên gia, cán bộ khuyến nông để lựa chọn giống phù hợp.

3.2. Kỹ Thuật Trồng Vầu Đắng Theo Tiêu Chuẩn VietGAP

Áp dụng kỹ thuật trồng vầu đắng theo tiêu chuẩn VietGAP giúp đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, nâng cao giá trị sản phẩm. Cần tuân thủ các quy trình về chọn đất, làm đất, bón phân, tưới nước, phòng trừ sâu bệnh. Ghi chép đầy đủ nhật ký sản xuất để truy xuất nguồn gốc khi cần thiết.

3.3. Bón Phân Hợp Lý và Phòng Trừ Sâu Bệnh Hiệu Quả

Bón phân đầy đủ, cân đối giúp cây vầu đắng sinh trưởng và phát triển tốt, cho năng suất cao. Sử dụng các loại phân hữu cơ, phân vi sinh để cải tạo đất, tăng cường sức đề kháng cho cây. Thường xuyên kiểm tra, phát hiện sớm các loại sâu bệnh hại vầu đắng để có biện pháp phòng trừ kịp thời, hiệu quả.

IV. Chế Biến Vầu Đắng và Phát Triển Sản Phẩm Giá Trị Gia Tăng

Để nâng cao giá trị vầu đắng, cần chú trọng khâu chế biến và phát triển các sản phẩm từ vầu đắng có giá trị gia tăng cao. Đầu tư công nghệ chế biến hiện đại, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm. Nghiên cứu, phát triển các sản phẩm mới như măng vầu đắng muối, măng vầu đắng khô, đồ thủ công mỹ nghệ từ thân vầu đắng. Xây dựng thương hiệu đặc sản vầu đắng Bắc Kạn trên thị trường. Theo tài liệu, Vầu đắng ra hoa đầu cành, bông chét dài tới 10 cm mang nhiều hoa. Hoa kết hạt nảy mầm cho một thế hệ mới nhưng chưa theo dõi được quá trình phát triển của cây tái sinh từ hạt, sau khi ra hoa thì cây chết.

4.1. Đầu Tư Công Nghệ Chế Biến Vầu Đắng Hiện Đại

Đầu tư công nghệ chế biến hiện đại giúp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, giảm thiểu lãng phí. Áp dụng các quy trình chế biến tiên tiến, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, giữ được hương vị tự nhiên của vầu đắng. Có thể tham khảo kinh nghiệm của các nước có ngành chế biến tre trúc phát triển.

4.2. Nghiên Cứu và Phát Triển Sản Phẩm Mới Từ Vầu Đắng

Nghiên cứu, phát triển các sản phẩm từ vầu đắng có giá trị gia tăng cao như măng vầu đắng muối, măng vầu đắng khô, đồ thủ công mỹ nghệ từ thân vầu đắng. Tạo ra các sản phẩm đa dạng, đáp ứng nhu cầu của nhiều đối tượng khách hàng. Chú trọng thiết kế bao bì, nhãn mác đẹp mắt, hấp dẫn.

4.3. Xây Dựng Thương Hiệu Đặc Sản Vầu Đắng Bắc Kạn

Xây dựng thương hiệu đặc sản vầu đắng Bắc Kạn trên thị trường là yếu tố quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm, tăng khả năng cạnh tranh. Xây dựng câu chuyện thương hiệu hấp dẫn, gắn liền với văn hóa, con người Bắc Kạn. Tham gia các hội chợ, triển lãm để quảng bá sản phẩm, thương hiệu.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Rừng Vầu Đắng Bền Vững

Để phát triển rừng vầu đắng bền vững, cần có các chính sách hỗ trợ trồng vầu đắng từ nhà nước. Hỗ trợ vốn vay ưu đãi cho người trồng và doanh nghiệp chế biến. Khuyến khích liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị. Hỗ trợ đào tạo kỹ thuật, chuyển giao công nghệ. Xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất, chế biến, tiêu thụ vầu đắng. Theo tài liệu, huyện Bạch Thông nằm ở trung tâm tỉnh Bắc Kạn, phía bắc giáp huyện Ngân Sơn và Ba Bể, phía tây giáp huyện Chợ Đồn, phía nam giáp huyện Chợ Mới và thành phố Bắc Kạn, phía đông giáp huyện Na Rì. Với tổng diện tích tự nhiên là 545,62km2 có 90% diện tích là rừng núi, địa hình khá phức tạp trong đó rừng Vầu đắng có khoảng 560,9 ha chủ yếu tập trung tại các xã Đôn Phong và Cẩm Giàng.

5.1. Hỗ Trợ Vốn Vay Ưu Đãi Cho Người Trồng Vầu Đắng

Cung cấp vốn vay ưu đãi cho người trồng vầu đắng để đầu tư vào sản xuất, mua sắm trang thiết bị, vật tư nông nghiệp. Tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận nguồn vốn vay. Có thể sử dụng các hình thức tín dụng linh hoạt, phù hợp với điều kiện của từng hộ gia đình.

5.2. Khuyến Khích Liên Kết Sản Xuất Theo Chuỗi Giá Trị

Khuyến khích liên kết giữa người trồng vầu đắng, doanh nghiệp chế biến, nhà phân phối để tạo thành chuỗi giá trị bền vững. Hỗ trợ xây dựng các hợp tác xã, tổ hợp tác để tập trung sản xuất, nâng cao sức mạnh tập thể. Tạo điều kiện cho các doanh nghiệp đầu tư vào vùng nguyên liệu.

5.3. Hỗ Trợ Đào Tạo Kỹ Thuật và Chuyển Giao Công Nghệ

Tổ chức các lớp đào tạo kỹ thuật trồng vầu đắng, chế biến vầu đắng cho người dân. Chuyển giao các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, chế biến. Mời các chuyên gia, nhà khoa học đến chia sẻ kinh nghiệm, tư vấn kỹ thuật.

VI. Tương Lai Phát Triển Bền Vững Rừng Vầu Đắng Bắc Kạn

Phát triển rừng vầu đắng bền vững là mục tiêu quan trọng của tỉnh Bắc Kạn. Cần có quy hoạch chi tiết, bài bản về phát triển vùng trồng vầu đắng. Tăng cường công tác bảo vệ rừng vầu đắng, phòng chống cháy rừng, khai thác trái phép. Nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò, giá trị của rừng vầu đắng. Theo tài liệu, nhằm cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến trong khu vực và giúp người dân địa phương có thu nhập ổn định từ rừng và kinh doanh rừng là mục tiêu quan trọng cho phát triển vùng.

6.1. Quy Hoạch Chi Tiết Vùng Trồng Vầu Đắng

Xây dựng quy hoạch chi tiết, bài bản về phát triển vùng trồng vầu đắng, đảm bảo tính khoa học, bền vững. Xác định rõ diện tích, vị trí, quy mô các vùng trồng. Phân vùng theo mục đích sử dụng (trồng lấy măng, trồng lấy thân, trồng kết hợp).

6.2. Bảo Vệ Rừng Vầu Đắng và Phòng Chống Cháy Rừng

Tăng cường công tác bảo vệ rừng vầu đắng, phòng chống cháy rừng, khai thác trái phép. Xây dựng lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách, trang bị phương tiện, thiết bị hiện đại. Tăng cường tuần tra, kiểm soát, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

6.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Giá Trị Rừng Vầu Đắng

Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò, giá trị của rừng vầu đắng. Khuyến khích người dân tham gia vào công tác bảo vệ, phát triển rừng. Xây dựng các mô hình du lịch sinh thái gắn với rừng vầu đắng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong cơ cấu sản xuất nông - lâm nghiệp tại các tỉnh miền núi phía Bắc, lâm sản ngoài gỗ (NTFPs) giữ vị trí then chốt đối với sinh kế của cộng đồng dân cư địa phương. Cây Vầu đắng (Indosasa amabilis McClure, cùng các định danh khoa học liên quan trong phân loại như Indosasa sinica C. Chao, Indosasa angustata McClure) là loài tre mọc tản thân lớn bản địa có giá trị đa dụng. Loài này vừa cung cấp măng làm thực phẩm có giá trị thương phẩm cao, vừa cung cấp thân khí sinh làm vật liệu xây dựng, nguyên liệu cho công nghiệp giấy, sản xuất tăm, đũa xuất khẩu và phục vụ che phủ, bảo vệ môi trường sinh thái đầu nguồn.

Huyện Bạch Thông là huyện miền núi nằm ở trung tâm tỉnh Bắc Kạn, có tổng diện tích tự nhiên 545,62 km² với hơn 90% diện tích là đồi núi có địa hình phức tạp thuộc cánh cung Ngân Sơn. Rừng Vầu đắng của huyện có diện tích khoảng 560,9 ha, phân bố tập trung chủ yếu tại hai xã Đôn Phong và Cẩm Giàng. Mặc dù rừng Vầu đắng đóng vai trò tạo việc làm và đem lại nguồn thu nhập trực tiếp cho người dân (đặc biệt là nhóm hộ nghèo và trung bình), thực trạng quản lý, khai thác lâm phần hiện nay vẫn mang tính tự phát, kỹ thuật tỉa thưa và thu hái măng chưa hợp lý, dẫn đến nguy cơ suy thoái tài nguyên và suy giảm năng suất.

Khóa luận xác định mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Đánh giá thực trạng phân bố, đặc điểm sinh trưởng phát triển và giá trị kinh tế của cây Vầu đắng tại huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn.
2. Đề xuất một số giải pháp kỹ thuật lâm sinh, chính sách và tổ chức nhằm phát triển bền vững và nâng cao giá trị kinh tế của cây Vầu đắng trên địa bàn nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn rõ ràng:

• Đối tượng nghiên cứu: Các trạng thái rừng Vầu đắng thuần loài, rừng hỗn giao có Vầu đắng và các hộ gia đình trực tiếp quản lý, khai thác rừng Vầu đắng tại hai xã Đôn Phong và Cẩm Giàng, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ diện tích rừng Vầu đắng phân bố tại địa bàn xã Đôn Phong và xã Cẩm Giàng.
• Phạm vi nội dung và thời gian: Đánh giá biến động diện tích, chỉ tiêu sinh trưởng lâm phần (đường kính $D_{1.3}$, chiều cao vút ngọn $H_{vn}$, mật độ), sản lượng khai thác thân khí sinh và măng, chuỗi thị trường tiêu thụ và giá trị kinh tế thu được trong chu kỳ sản xuất tính đến năm 2015–2016.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng trên nền tảng cơ sở phân loại thực vật học, sinh thái học rừng tre trúc và kinh tế tài nguyên rừng:

• Cơ sở phân loại và sinh thái: Cây Vầu đắng thuộc lớp Một lá mầm (Monocotyledoneae), họ Hòa thảo (Poaceae / Gramineae), phân họ Tre (Bambusoideae), chi Vầu (Indosasa). Khóa luận kế thừa các công trình phân loại và sinh thái tre trúc điển hình của Munro (1868), Gamble (1986), Dransfield (1995), Vũ Văn Dũng (1980), Phạm Hoàng Hộ (1999), Nguyễn Hoàng Nghĩa (2004, 2005), cùng các nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái, kỹ thuật gây trồng và khai thác Vầu đắng của Ngô Quang Đê (1994, 2003) và Trần Xuân Thiệp (1994). Về sinh thái học, Vầu đắng là loài tre mọc tản qua hệ thống thân ngầm sâu 20–30 cm dưới đất, có tính chịu bóng, ưa ẩm (độ ẩm 85–95%, lượng mưa 1.600–1.700 mm/năm trở lên), thích hợp trên đất phát triển từ đá mẹ phiến thạch sét, phiến mica có tầng dày 50–80 cm.
• Phương pháp kế thừa tài liệu: Thu thập số liệu thứ cấp về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, hiện trạng sử dụng đất đai, bản đồ phân bố rừng và báo cáo thống kê lâm nghiệp từ Ủy ban nhân dân và cán bộ chuyên trách xã Cẩm Giàng, Đôn Phong, Phòng Nông nghiệp & PTNT và Hạt Kiểm lâm huyện Bạch Thông.
• Phương pháp điều tra xã hội học (PRA): Sử dụng công cụ Đánh giá nông thôn có sự tham gia với 30 phiếu điều tra phỏng vấn trực tiếp các chủ hộ quản lý rừng Vầu đắng tại hai xã, kết hợp phỏng vấn sâu 3 cán bộ quản lý lâm nghiệp cấp huyện để đánh giá tập quán canh tác, khối lượng khai thác, kênh phân phối và giá bán sản phẩm.
• Phương pháp điều tra thực địa lâm sinh: Thiết lập 18 ô tiêu chuẩn (OTC) tạm thời có diện tích 1.000 m² (0,1 ha)/OTC, chia đều cho hai xã (mỗi xã 9 OTC). Tại mỗi xã, các OTC được bố trí đại diện trên 3 cấp mật độ lâm phần: cấp < 3.000 cây/ha (3 OTC), cấp 3.000 – 5.000 cây/ha (3 OTC) và cấp > 5.000 cây/ha (3 OTC). Tiến hành đo đếm toàn bộ cây trong OTC gồm: đường kính tại vị trí 1,3 m ($D_{1.3}$) bằng thước dây quy đổi, chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) bằng thước sào chuyên dụng, phân chia cấp tuổi (từ cấp tuổi 1 đến cấp tuổi già), điều tra mật độ cây tái sinh gỗ và độ che phủ thảm tươi.
• Phương pháp tính toán và xử lý số liệu:
  • Tính toán các đại lượng thống kê sinh học cơ bản: giá trị trung bình mẫu ($\bar{x}$), độ lệch chuẩn ($S$), hệ số biến động ($S%$), mật độ khóm ($N_k$), mật độ cây ($N_c$). Sử dụng tiêu chuẩn kiểm định Levene để đánh giá sự đồng nhất phương sai giữa các mẫu quan sát và phương pháp hệ số đường ảnh hưởng (HSĐAH) để xác định tương quan giữa nhân tố lập địa với sinh trưởng.
  • Tính toán chỉ tiêu kinh tế: Quy đổi tổng sản lượng thân khí sinh và măng thu hoạch về đơn vị 1 ha/năm theo các nhóm mục đích (tiêu dùng gia đình $S_{gđ}$, bán lẻ tại chợ địa phương $S_{chợ}$, bán buôn cho thương lái $S_{TL}$) theo công thức $S = \sum (Q_i \times P_i)$. Số liệu được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel và SPSS.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ tiềm năng tự nhiên của huyện Bạch Thông với hơn 560 ha rừng Vầu đắng nhưng chưa được khai thác tương xứng với giá trị. Đặt ra mục tiêu đánh giá toàn diện từ cấu trúc sinh thái, sinh trưởng đến chuỗi thị trường tiêu thụ nhằm tìm kiếm giải pháp nâng cao sinh kế nông thôn. Nêu rõ ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung dữ liệu sinh thái tiểu sinh cảnh của chi Indosasa và ý nghĩa thực tiễn đối với kỹ thuật điều chế, kinh doanh rừng bền vững.

Phần 2: Tổng quan nghiên cứu

Tổng hợp các công trình nghiên cứu về tre trúc trên phạm vi quốc tế (Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan) và trong nước. Khái quát các phát hiện phân loại học của Nguyễn Hoàng Nghĩa với 216 loài tre trúc tại Việt Nam, phân tích các chỉ tiêu lập địa, đất đai từ nghiên cứu của Ngô Quang Đê và Trần Xuân Thiệp. Đồng thời, chương này mô tả chi tiết điều kiện địa lý tự nhiên huyện Bạch Thông (diện tích 545,62 km², địa hình đồi núi dốc, sông suối lắm thác ghềnh phân bố dòng chảy không đều) cùng thực trạng phát triển kinh tế - xã hội, hạ tầng giao thông dọc Quốc lộ 3 và các dự án lâm nghiệp như Dự án 147.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định cụ thể địa bàn tại hai xã Cẩm Giàng và Đôn Phong. Thiết kế hệ thống phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu định lượng lâm sinh (18 OTC dung lượng 1.000 m²) và định tính/định lượng kinh tế xã hội học (30 phiếu phỏng vấn PRA). Trình bày chi tiết các công thức toán học thống kê rừng, công thức tính sản lượng khai thác và doanh thu bình quân trên 1 ha rừng vầu.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương trọng tâm trình bày kết quả thực nghiệm qua các bảng biểu và số liệu phân tích:

• Hiện trạng diện tích và phân bố: Cung cấp cơ cấu đất đai chi tiết của hai xã, xác định diện tích rừng Vầu đắng thuần loài tại Đôn Phong là 76,65 ha (trong tổng số 11.230 ha đất lâm nghiệp) và tại Cẩm Giàng là 21,42 ha (trong tổng số 621,59 ha đất lâm nghiệp).
• Đặc điểm sinh trưởng lâm phần: Đánh giá sinh trưởng theo 3 trạng thái rừng (Gỗ xen Vầu, Vầu xen gỗ, Vầu xen Nứa) và theo 2 tiểu vùng sinh thái xã. Phân tích thành phần 27 loài cây gỗ tái sinh và 25 loài cây bụi thảm tươi dưới tán rừng vầu.
• Khai thác và thị trường tiêu thụ: Thống kê sản lượng khai thác thân khí sinh và măng mọc tự nhiên, phân tích 3 kênh tiêu thụ (tự dùng, bán tại chợ phiên, bán buôn thương lái).
• Hạch toán giá trị kinh tế: Tổng hợp doanh thu từ thân khí sinh và măng, so sánh hiệu quả giữa hai địa phương.
• Hệ thống giải pháp đề xuất: Xây dựng 3 nhóm giải pháp đồng bộ về kỹ thuật lâm sinh, cơ chế chính sách và tổ chức quản lý chuỗi giá trị.

Phần 5: Kết luận, tồn tại và kiến nghị

Tóm lược các phát hiện định lượng chính của khóa luận về diện tích, sinh trưởng, năng suất và giá trị kinh tế của rừng Vầu đắng; chỉ rõ các tồn tại trong tập quán khai thác của người dân và đề xuất kiến nghị đối với chính quyền địa phương và cơ quan khuyến nông - lâm.

Kết quả và đóng góp

Số liệu thực nghiệm chính

Khóa luận đã tổng hợp các dữ liệu định lượng thực địa so sánh giữa hai xã nghiên cứu như sau:

Chỉ tiêu theo dõi	Đơn vị tính	Xã Đôn Phong	Xã Cẩm Giàng	Trung bình khu vực
Diện tích rừng Vầu đắng thuần loài	ha	76,65	21,42	Tổng: 98,07
Diện tích rừng vầu bình quân/hộ	ha/hộ	0,59	0,98	0,79
Nhiệt độ trung bình năm	°C	20,4	21,5	20,95
Lượng mưa trung bình năm	mm	1.860	1.586	1.723
Đường kính thân trung bình ($D_{1.3}$)	cm	8,74	8,52	8,63
Chiều cao vút ngọn trung bình ($H_{vn}$)	m	11,56	11,14	11,35
Sản lượng thân khí sinh khai thác	cây/ha/năm	1.287,20	997,96	1.142,58
Sản lượng măng khai thác	kg/ha/năm	814,60	581,30	698,00
Giá bán thân khí sinh (cho thương lái)	đồng/cây	2.500	2.500	2.500
Giá bán thân khí sinh (tại chợ)	đồng/cây	3.000	3.000	3.000
Giá bán măng (cho thương lái)	đồng/kg	12.000	12.000	12.000
Giá bán măng (tại chợ)	đồng/kg	15.000	15.000	15.000
Tổng giá trị kinh tế thu được	đồng/ha/năm	14.470.000	10.567.000	13.000.000 – 13.500.000

Nghiên cứu cấu trúc lâm phần bổ sung chỉ ra:

• Ở trạng thái Vầu xen cây gỗ, Vầu đắng sinh trưởng tốt nhất, đạt đường kính $D_{1.3} = 9,27\text{ cm}$ và chiều cao $H_{vn} = 12,02\text{ m}$. Ở rừng thuần loài, mật độ đạt từ 4.800 cây/ha.
• Mật độ cây gỗ tái sinh dưới tán rừng vầu đạt bình quân 10.500 cây/ha với 27 loài cây gỗ (trong đó có Màng tang, Thôi ba ở giai đoạn rừng phục hồi). Thảm tươi dưới tán có 25 loài (Lá dong, Lông culi, Bòng bong lá nhỏ, Sa nhân...) với độ che phủ 20–30%.
• Về cơ cấu sử dụng thân khí sinh: 83,28% sản lượng được bán cho thương lái (1.072 cây/ha/năm), 7,56% bán ngoài chợ (97,25 cây/ha/năm), và 9,16% để lại cho gia đình làm hàng rào, vật liệu (117,95 cây/ha/năm).
• Về cơ cấu tiêu thụ măng: 48,43% bán lẻ tại chợ địa phương (339,11 kg/ha/năm), 37,27% bán buôn cho thương lái vào chính vụ (261,0 kg/ha/năm), và 12,16% tiêu dùng nội bộ gia đình (85,14 kg/ha/năm).

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

Tác giả đề xuất 3 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Nhóm giải pháp kỹ thuật:
   • Tổ chức tập huấn kỹ thuật chăm sóc rừng tự nhiên thuần loài, kỹ thuật thu hái măng và khai thác thân khí sinh theo cấp tuổi (giữ lại cấu trúc tuổi hợp lý: tuổi 1 chiếm 20–30%, tuổi 2–3 chiếm 30–40%, chỉ khai thác cây tuổi 4–5 trở lên).
   • Chuyển đổi phương pháp nhân giống: Áp dụng kỹ thuật nhân giống bằng hom cành hoặc thân khí sinh mang đoạn thân ngầm (tuổi 2) thay thế phương pháp đào bới hom gốc nhằm tránh phá vỡ kết cấu đất và tổn thương hệ thống thân ngầm.
   • Hạn chế phát triển rừng Vầu đắng thuần loài do nguy cơ bùng phát bệnh chổi sể và sâu hại măng. Tiến hành trồng bổ sung hoặc chuyển hóa sang mô hình hỗn giao giữa Vầu đắng với các loài cây gỗ bản địa có khả năng chống chịu cao như Mỡ, các loài cây họ Đậu (Fabaceae).
2. Nhóm giải pháp chính sách:
   • Hoàn thiện công tác rà soát ranh giới, giao đất giao rừng cụ thể đến từng hộ gia đình để tránh tình trạng tranh chấp và tạo tâm lý an tâm đầu tư dài hạn.
   • Thiết lập cơ chế tín dụng ưu đãi, cho vay vốn dài hạn với lãi suất thấp để các chủ rừng có nguồn vốn đầu tư thâm canh, tu bổ rừng vầu trong giai đoạn nuôi dưỡng.
3. Nhóm giải pháp tổ chức:
   • Đẩy mạnh tuyên truyền thông qua các tổ chức đoàn thể (Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ) về vai trò bảo vệ tài nguyên và phòng chống khai thác kiệt quệ măng đầu vụ.
   • Xây dựng chuỗi liên kết trực tiếp giữa các hộ dân trồng vầu với các nhà máy, xí nghiệp chế biến tre nứa, tinh chế măng nhằm cắt giảm các tầng nấc trung gian, nâng cao giá trị thu mua thực tế cho người dân.

Đóng góp của đề tài

Khóa luận đã bổ sung nguồn dữ liệu điều tra thực nghiệm chuẩn xác về lâm học và kinh tế lâm sản ngoài gỗ của loài Vầu đắng tại huyện Bạch Thông; chứng minh được mối liên hệ chặt chẽ giữa điều kiện tiểu khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa) với năng suất sinh khối và giá trị kinh tế của rừng vầu tại hai xã Đôn Phong và Cẩm Giàng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn một số hạn chế do điều kiện thực hiện:

• Hạn chế về dữ liệu thực nghiệm: Số lượng mẫu khảo sát PRA còn giới hạn ở quy mô 30 hộ tại 2 xã; việc điều tra thổ nhưỡng chủ yếu dựa trên kế thừa tài liệu mà chưa thực hiện phân tích mẫu đất chuyên sâu trong phòng thí nghiệm; nguồn tài nguyên nước ngầm của huyện chưa được khảo sát đầy đủ.
• Hạn chế về mặt sinh học: Chưa thể theo dõi đầy đủ chu trình sinh trưởng và phát triển của cây con tái sinh từ hạt do chu kỳ ra hoa kết hạt của cây Vầu đắng kéo dài trên 50 năm và hiện tượng cây chết hàng loạt sau khi ra hoa.
• Hạn chế về hạch toán: Mô hình kinh tế mới dừng lại ở việc tính tổng doanh thu gộp từ sản lượng tiêu thụ, chưa bóc tách chi tiết các biến phí đầu vào và chi phí cơ hội của công lao động gia đình.

Hướng nghiên cứu tiếp theo: Thiết lập các ô định vị cố định để theo dõi động thái tăng trưởng dài hạn của rừng vầu sau các chế độ tỉa thưa thực nghiệm; nghiên cứu quy trình công nghệ phòng trừ sinh học đối với bệnh chổi sể và sâu hại măng; đánh giá chi tiết chuỗi giá trị và thị trường xuất khẩu sản phẩm chế biến sâu từ Vầu đắng.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu thực nghiệm hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên cao học các ngành Quản lý Tài nguyên rừng, Lâm học, Lâm nghiệp đô thị, Nông - Lâm kết hợp trong việc tham khảo phương pháp bố trí ô tiêu chuẩn điều tra tre nứa mọc tản và phương pháp đánh giá sinh kế nông thôn qua công cụ PRA.
• Cán bộ kỹ thuật lâm nghiệp, khuyến nông - khuyến lâm, Hạt Kiểm lâm tại Bắc Kạn và các tỉnh vùng Đông Bắc trong việc xây dựng hướng dẫn kỹ thuật tỉa thưa, điều chế rừng Vầu đắng và lập kế hoạch phát triển lâm sản ngoài gỗ.
• Các nhà hoạch định chính sách địa phương tham khảo cơ cấu doanh thu và mô hình liên kết thị trường để xây dựng chính sách giao đất giao rừng và hỗ trợ vốn sản xuất.
• Nội dung tham khảo giá trị nhất: Hệ thống bảng số liệu điều tra OTC 1.000 m² về sinh trưởng $D_{1.3}$, $H_{vn}$ theo trạng thái rừng và bảng hạch toán chi tiết cơ cấu doanh thu từ măng và thân khí sinh theo từng kênh phân phối.

Câu hỏi thường gặp

1. Cây Vầu đắng tại huyện Bạch Thông có đặc điểm hình thái và sinh thái như thế nào? Vầu đắng (Indosasa amabilis) là loài tre mọc tản không gai, thân ngầm đi trong đất ở độ sâu 20–30 cm. Kích thước thân khí sinh trung bình cao 17–20 m, đường kính 10–12 cm (cây lớn đạt 20 cm), lóng dài 30–50 cm (dài nhất 80 cm), vách thân dày 1 cm, thân tươi nặng khoảng 30 kg. Loài này ưa ẩm, chịu bóng tốt (độ tàn che rừng ổn định 0,8–0,9), thích hợp với nhiệt độ 20–22°C, lượng mưa từ 1.600 mm/năm và phân bố tốt trên đất phong hóa từ đá phiến.

2. Tại sao sinh trưởng và năng suất rừng Vầu đắng tại xã Đôn Phong lại cao hơn xã Cẩm Giàng? Số liệu thực nghiệm cho thấy xã Đôn Phong có điều kiện tiểu khí hậu thuận lợi hơn với lượng mưa trung bình năm cao hơn (1.860 mm so với 1.586 mm), độ ẩm không khí cao hơn (86–90% so với 85–87%) và nhiệt độ trung bình mát hơn (20,4°C so với 21,5°C). Do đó, cây Vầu đắng tại Đôn Phong đạt kích thước bình quân lớn hơn ($D_{1.3} = 8,74\text{ cm}$, $H_{vn} = 11,56\text{ m}$) và cho sản lượng khai thác thân khí sinh (1.287,2 cây/ha/năm) cũng như sản lượng măng (814,6 kg/ha/năm) vượt trội so với Cẩm Giàng.

3. Cơ cấu tiêu thụ sản phẩm măng và thân khí sinh Vầu đắng diễn ra qua những kênh nào? Thân khí sinh được khai thác quanh năm và tiêu thụ chủ yếu qua kênh bán buôn cho thương lái chở về xuôi hoặc xuất khẩu (chiếm 83,28% sản lượng, giá 2.500 đ/cây), bán lẻ tại chợ chiếm 7,56% (giá 3.000 đ/cây) và dùng tại chỗ 9,16%. Ngược lại, sản phẩm măng được bán lẻ ngoài chợ là chính (chiếm 48,43%, giá 15.000 đ/kg do bán rải rác đầu và cuối vụ), bán cho thương lái vào chính vụ chiếm 37,27% (giá 12.000 đ/kg) và giữ lại tiêu dùng gia đình chiếm 12,16%.

4. Khóa luận đưa ra khuyến nghị gì về phương pháp nhân giống và cơ cấu loài cây trong rừng vầu? Tác giả khuyến nghị người dân dừng phương pháp đào hom gốc truyền thống nhằm tránh làm đứt rễ ngầm và thoái hóa đất, chuyển sang áp dụng kỹ thuật nhân giống bằng hom cành hoặc hom thân khí sinh tuổi 2 có mang đoạn thân ngầm. Đồng thời, không nên trồng rừng Vầu đắng thuần loài để tránh sâu hại măng và bệnh chổi sể, mà cần phát triển mô hình trồng hỗn giao giữa Vầu đắng với các loài cây gỗ bản địa như Mỡ và cây họ Đậu (Fabaceae).

5. Hiệu quả kinh tế thu được từ 1 ha rừng Vầu đắng thuần loài tại huyện Bạch Thông đạt mức bao nhiêu? Bình quân 1 ha rừng Vầu đắng tại huyện Bạch Thông đem lại thu nhập từ 10.567.000 đồng/năm (tại xã Cẩm Giàng) đến 14.470.000 đồng/năm (tại xã Đôn Phong), mức trung bình toàn khu vực đạt trên 13.000.000 đồng/ha/năm. Trong đó, nguồn thu từ măng chiếm tỷ trọng chủ yếu trong tổng giá trị sản phẩm.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Ma Văn Duy đã phản ánh toàn diện và trung thực thực trạng phân bố, đặc điểm sinh thái - sinh trưởng lâm phần và chuỗi giá trị thương phẩm của cây Vầu đắng tại huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn thông qua hệ thống dữ liệu 18 ô tiêu chuẩn và 30 phiếu điều tra thực địa. Kết quả nghiên cứu khẳng định rừng Vầu đắng là nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế quan trọng, đem lại nguồn thu bình quân từ 10,5 đến 14,4 triệu đồng/ha/năm cho người dân địa phương. Các giải pháp kỹ thuật lâm sinh về nhân giống hom cành, phòng trừ bệnh chổi sể, điều chỉnh cấp tuổi khai thác và chuyển đổi sang mô hình hỗn giao với cây họ Đậu do tác giả đề xuất là cơ sở thực tiễn có giá trị để các cơ quan quản lý lâm nghiệp định hướng khai thác và phát triển bền vững tài nguyên rừng Vầu đắng trên địa bàn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Thực trạng phát triển cây hàng năm là một trong những bộ phận quan trọng của sản xuất nông nghiêp, là bộ phận sản xuất vật chất chủ yếu của nông nhiệp. Cây vầu đắng là một sản phẩm cây trồng hàng năm về lƣơng thực và râu xanh cung cấp cho sinh hoạt thƣờng ngày của con ngƣời, là nguyên liệu cung cấp cho công nghiệp, chế biến và các yếu tố sản xuất để phát triển cho các ngành kinh tế… Vầ u đắ ng (Indosasa amabilis Mc Clure) là loại tre không gai, mọc phân tán đơn độc từng cây. Kích thƣớc cây trung bình: Thân tre cao 17m, thẳng đứng, đƣờng kính 10 cm, lóng dài 35cm, vách thân dầy 1cm, thân tre tƣơi nặng 30 kg – Đây là loài điển hình cho nhóm tre mọc tản có kích thƣớc thân lớn ở Việt Nam. Rừng Vầ u đắ ng là loại rừng thứ sinh hình thành sau khi rừng gỗ nguyên sinh bị phá hại.

Tuỳ trạng thái rừng là hỗn giao với cây gỗ hay thuần loại, là mới phục hồi hay đã qua khai thác hoặc rừng tự nhiên ổn định mà mật độ cây trên 1ha biến động từ 1300 đến 6000 cây. Tỷ lệ cây già ở rừng ổn định thƣờng gấp hơn 2 lần ở rừng mới phục hồi và ngƣợc lại tỷ lệ cây non ở rừng già chỉ bằng 1/4 ở rừng phục hồi. Vầ u đắ ng có khả năng chịu bóng, ƣa ẩm. Vầ u đắ ng sinh trƣởng tốt ở rừng có cây gỗ ở tầng trên, sƣờn âm, chân đồi hoặc theo các khe núi; ở những nơi rừng thƣa, nhiều ánh sáng Vầ u đắ ng sinh trƣởng có vẻ kém hơn.

Vầ u đắ ng ra hoa đầu cành, bông chét dài tới 10 cm mang nhiều hoa. Hoa kết hạt nẩy mầm cho một thế hệ mới nhƣng chƣa theo dõi đƣợc quá trình phát triển của cây tái sinh từ hạt, sau khi ra hoa thì cây chết. Vầ u đắ ng cũng có thể ra hoa lẻ tẻ nhƣng thƣờng ra hoa rồi chết hàng lọat – Vào thập kỷ 70 2 hầu hết Vầ u đắ ng ra hoa rồi chết. Chu kỳ ra hoa chƣa đƣợc theo dõi nhƣng theo ngƣời dân thì cũng khá dài, khoảng trên 50 năm.

Sau khi bị tác động, rừng Vầ u đắ ng có khả năng phục hồi nhanh về số lƣợng (cây/ha) nhƣng đƣờng kính thì phục hồi rất chậm chạp. Vầ u đắ ng mọc rải rác ở các rừng tự nhiên và có nhiều ở các tỉnh Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Phú Thọ, Thái Nguyên, cũng có và có thể phát triển ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Sơn La, Hoà Bình, Thanh Hoá. Huyện Bạch Thông nằm ở trung tâm tỉnh Bắc Kạn, phía bắc giáp huyện Ngân Sơn và Ba Bể, phía tây giáp huyện Chợ Đồn, phía nam giáp huyện Chợ Mới và thành phố Bắc Kạn, phía đông giáp huyện Na Rì. Với tổ ng diện tích tự nhiên là 545,62km2 có 90% diê ̣n tić h là rừng núi , địa hình khá phức tạp trong đó rừng Vầ u đắ ng có khoảng 560,9 ha chủ yếu tập trung tại các xã Đôn Phong và Cẩm Giàng.

Hiện nay rừng Vầ u đắ ng của huyện Bạch Thông đƣợc thừa nhận về giá trị kinh tế, phòng hộ.Rừng Vầ u đắ ng giữ một vai trò quan trọng về mặt kinh tế đối với cuộc sống của ngƣời dân, đặc biệt là nhóm hộ trung bình và nhóm hộ nghèo. Ngoài ra, Vầ u đắ ng còn có vai trò về mặt xã hội và môi trƣờng sinh thái, tạo công ăn việc làm cho ngƣời dân, cải thiện đời sống Văn hoá tinh thần, góp phần xoá đói, giảm nghèo cho ngƣời dân nơi đây. Nhằm cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến trong khu vực và giúp ngƣời dân địa phƣơng có thu nhập ổn định từ rừng và kinh doanh rừng là mục tiêu quan trọng cho phát triển vùng. Xuất phát từ nhu cầu thự tiễn trên đƣợc sự thống nhất của Khoa Lâm Nghiệp, cùng sự hƣỡng dẫn của TS.

Trần Công Quân tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài “ Thực trạng phát triển rừng Vầ u đắ ng và thị trường tiêu thụ các sản phẩm từ cây Vầ u đắ ng tại Huyện Bạch Thông Tỉnh Bắc Kạn ” .Đặt ra rất cần thiết và có ý nghĩa thực tiến nhằm tổng kết và đánh giá thực trạng và 3 các giải pháp kỹ thuật lâm sinh phát triển rừng vầu đắng tại huyện Bạch Thông, rút ra những bài học kinh nghiệp cũng nhƣ đề xuất một số kiến nghị cho việc phát triển nhân rộng. Mục tiêu nghiên cứu và yêu cầu của đề tài - Đánh giá đƣợc thực trạng phân bố , sinh trƣởng phát triể n và giá trị kinh tế của cây Vầ u đắ ng tại huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn - Đề xuấ t đƣơ ̣c mô ̣t số gải pháp kỹ thuật phát triển và nâng cao giá trị kinh tế cây Vầ u đắ ng ta ̣i huyê ̣n Ba ̣ch Thông, tỉnh Bắc Kạn. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong khoa học Đề tài mở ra hƣớng nghiên cứu thực trạng của các loài vầu nói chung và Vầ u đắ ng nói riêng, thông qua nghiên cứu các đặc trƣng ở mức độ tiểu sinh cảnh, cá thể, quần thể, quần xã.

Từ đó đƣa ra đƣợc những cơ sở khoa học kinh doanh Vầ u đắ ng theo hƣớng bền vững và thị trƣờng tiêu thụ các sản phẩm từ cây Vầu đắng. Ý nghĩa trong thực tiễn Về phƣơng diện thực tiễn kết quả nghiên cứu xác định đƣợc đặc tính sinh thái loài Vầ u đắ ng sẽ giúp cho các nhà kỹ thuật và các hộ gia đình và áp dụng các biện pháp kỹ thuật lâm sinh trong chăm sóc cũng nhƣ khai thác, tổ chức kinh doanh rừng Vầ u đắ ng theo hƣớng bền vững. Dựa vào kết quả này ngƣời dân có thể áp dụng và các biện pháp thích hợp để tác động vào rừng vầu. Có thể làm tƣ liệu tham khảo cho các cấp, các ngành trong việc thực hiện gây trồng và xúc tiến tái sinh loài Vầ u đắ ng một trong những loài cây lâm sản ngoài gỗ đa tác dụng ở tỉnh Bắc kạn nói riêng , các tỉnh có phân bố cây Vầ u đắ ng nói chung.

4 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Tre trúc là tập hợp các loài thực vật thuộc họ Hoà thảo (Poaceae, hoặc còn gọi là Gramineae).Các loài tre trúc rất phong phú, đa dạng, phân bố rộng khắp trên thế giới, đặc biệt là ở Châu Á trong đó có Việt Nam. Tre trúc dễ trồng, sinh trƣởng nhanh, sớm cho khai thác, dễ chế biến nên đƣợc sử dụng cho rất nhiều mục đích khác nhau.Tre trúc có giá trị rất lớn đối với nền kinh tế quốc dân và đời sống nhân dân, đặc biệt là nông dân nông thôn và miền núi. Tre trúc là một nguồn lâm sản ngoài gỗ chiếm vị trí quan trọng trong tài nguyên rừng ở nhiều nƣớc trên thế giới.

Nhiều loài tre trúc là nguồn nguyên liệu quan trọng cho ngành thủ công mỹ nghệ, công nghiệp chế biến nông lâm sản, công nghiệp giấy sợi, công nghiệp chế biến ván nhân tạo, vật liệu trong xây dựng, kiến trúc, giao thông vận tải,. Một số loài tre trúc cho măng ăn ngon, đã trở thành nguồn cung cấp thực phẩm có giá trị. Các sản phẩm từ tre trúc không còn bó hẹp trong biên giới của một số quốc gia mà đã có mặt ngày càng nhiều trên thị trƣờng quốc tế và đƣợc nhiều nƣớc châu Âu, châu Mỹ ƣa chuộng. Chính vì vị trí quan trọng của tài nguyên tre trúc, nhiều nƣớc trên thế giới có tre trúc và kể cả những nƣớc sử dụng tre trúc, đã tiến hành nhiều nghiên cứu về tre trúc.

Tổng quan nghiên cứu trong và ngoài nƣớc 2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 2. Tình hình nghiên cứu về Tre trúc trên thế giới Tre trúc là một nguồn lâm sản ngoài gỗ chiếm một vị trí rất quan trọng trong tài nguyên rừng tại nhiều quốc gia, đặc biệt là các nƣớc vùng phía Nam và Đông Nam Á. Từ xa xƣa tre trúc đã là một vật liệu có nhiều công dụng trong cuộc sống của ngƣời dân nhƣ các vật dụng gia đình hay công cụ nông 5 nghiệp,… Nhiều loài tre trúc là nguồn nguyên liệu quan trọng cho nghành thủ công mỹ nghệ, công nghiệp chế biến nông lâm sản, công nghệ giấy.

Tre trúc cũng là vật liệu trong xây dựng, kiến trúc, giao thông vận tải,. Một số loài tre trúc cho măng ngon đã trở thành đối tƣợng cung cấp nguồn thực phẩm nhiều giá trị. Tre trúc thuô ̣c lớp thƣ̣c vâ ̣t 1 lá mầm (Moncotyledoneae), họ Hoà thảo (Poaceae), họ phụ Tre (Bambusoideae). Tre trúc đƣơ ̣c tách khỏi nhƣ̃ng ho ̣ Hoà Thảo là do đặc điểm hình thái tre rất đặc biệt , nó không giống các loài cỏ, cũng không giống các loài cây thân gỗ.

Thân tre lóng rỗng và đố t đă ̣c, đă ̣c biê ̣t dƣới gố c cây là hê ̣ thố ng thân ngầ m phát triể n ma ̣nh mẽ , trên mă ̣t đấ t là các thân khí sinh mang bẹ , cành, lá và rất ít khi gặp tre ra hoa kết quả. Đa số nhƣ̃ng đă ̣c điể m đó đƣơ ̣c coi là nguyên th ủy. Do vâ ̣y mà tre trúc là loài cây đƣơ ̣c nhiề u quố c gia quan tâm và nghiên cƣ́u tƣ̀ rấ t lâu. Những nghiên cứu đầu tiên về tre trúc là nghiên cứu về phân loại hình thái và sinh học.

Năm 1868, Munro có công trình “Nghiên cứu về Bambusaceae” đƣợc coi là công trình nghiên cứu về tre trúc đầu tiên, trong đó đã khái quát đƣợc một cách tổng thể về họ phụ tre trúc. Tre trên thế giới có phân bố ở 3 khu vực lớn: Châu Á Thái Bình Dƣơng, châu Phi và châu Mỹ. Các loài tre lớn thuộc chi Bambusa và Dendrocalamus phân bố ở khu vực châu Á Thái Bình dƣơng. Trên thế giới có 36,77 triệu ha rừng tre.

Diện tích tre của châu Á là 23,6 triệu ha, trong đó Ấn Độ 11,36 triệu ha, Trung Quốc 5,44 triệu ha, Indonesia 2,08 triệu ha, Lào 1,61 triệu ha, Myanmar 0,85 triệu ha, Việt Nam 0,81 triệu ha (FAO 2005) [7]. - Các dự án về trồng rừng và tái trồng rừng theo cơ chế phát triển sạch đang rất đƣợc quan tâm trong thời gian qua. Tính tới năm 2004, 16 dự án về hấp thụ CO2 thông qua việc trồng mới và tái trồng mới rừng đã đƣợc thực hiện, trong đó châu Mỹ Latin có 4 dự án, châu Phi có 7 dự án, châu Á có 5 dự án và 6 1 dự án liên quốc gia đƣợc thực hiện tại các nƣớc Ấn Độ, Brazil, Jordan và Kenya (FAO, 2004) [7].