Nghiên cứu hiện trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn tài nguyên cây thuốc tại xã Sin Suối Hồ, huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu

Luận văn bảo tồn tài nguyên cây thuốc tại xã Sin Suối Hồ, Phong Thổ, Lai Châu - ĐH Khoa học

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Vi Thùy Linh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu hiện trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn tài nguyên cây thuốc tại xã Sin Suối Hồ, huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan tài nguyên cây thuốc tại xã Sin Suối Hồ

Xã Sin Suối Hồ thuộc huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu sở hữu hệ sinh thái rừng phong phú. Địa bàn này nằm ở vùng cao biên giới giáp ranh Trung Quốc và Lào Cai. Độ cao lớn cùng khí hậu á nhiệt đới tạo môi trường sống thuận lợi cho nhiều loài thảo dược tự nhiên phát triển. Thảm thực vật tại đây phân bố đa dạng qua nhiều đai cao. Rừng tự nhiên lưu giữ hàng trăm loài cây thuốc quý có giá trị dược tính cao. Nguồn tài nguyên này phục vụ trực tiếp nhu cầu chăm sóc sức khỏe của đồng bào địa phương. Các loài thảo dược mọc tự nhiên trong rừng ẩm, khe suối và thung lũng. Cây thuốc phân bố từ các loài thân thảo, thân gỗ đến dây leo và nấm dược liệu. Địa hình đồi núi hiểm trở giúp bảo tồn một số quần thể thực vật hoang dã. Tuy nhiên, địa hình phức tạp cũng gây khó khăn cho việc khảo sát và kiểm kê tài nguyên. Nguồn dược liệu tự nhiên đóng vai trò trọng yếu trong đời sống văn hóa của cư dân bản địa. Việc xác định cơ cấu loài thực vật thuốc tại xã là nền tảng cốt lõi cho mọi chiến lược phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và phân bố sinh cảnh dược liệu

Xã Sin Suối Hồ có tổng diện tích tự nhiên hơn 11.430 ha. Địa hình nơi đây dốc mạnh, chia cắt sâu bởi nhiều dãy núi cao và khe sâu. Độ cao trung bình trên 1.000 mét mang lại nền nhiệt mát mẻ quanh năm. Độ ẩm không khí cao tạo điều kiện tối ưu cho thực vật rừng phát triển. Rừng nguyên sinh tại xã lưu giữ nhiều kiểu sinh cảnh độc đáo. Các dải rừng lá rộng thường xanh phân bố dọc sườn núi cao. Thung lũng ẩm ướt là nơi sinh trưởng của nhiều loài dương xỉ và nấm dược liệu. Các vùng ven suối tập trung những loài cây ưa ẩm như mã đề và ngải dại. Sự phân hóa địa hình tạo nên các tiểu vùng khí hậu đặc thù. Mỗi sinh cảnh lưu giữ một tập hợp loài cây thuốc riêng biệt.

1.2. Thành phần loài thực vật dược liệu ghi nhận

Hệ thực vật làm thuốc tại Sin Suối Hồ mang tính đa dạng cao về chủng loại. Các cuộc khảo sát thực địa ghi nhận hàng chục họ thực vật có công dụng chữa bệnh. Các họ phổ biến bao gồm họ Cúc (Asteraceae), họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) và họ Bạc hà (Lamiaceae). Nhiều loài thân thảo quen thuộc xuất hiện phổ biến như cỏ hôi, cỏ lào, rau cúc đắng và lá lốt. Bên cạnh đó, khu vực vùng cao giáp biên giới còn xuất hiện các nguồn gen quý giá. Cây Sâm Lai Châu và tam thất hoang là những đại diện tiêu biểu có giá trị thương mại đặc biệt cao. Các loài nấm dược liệu như nấm mào gà và nấm tai mèo cũng phát triển mạnh trên gỗ mục trong rừng ẩm. Nguồn tài nguyên này cung cấp bài thuốc quý cho đồng bào.

II. Thực trạng suy giảm tài nguyên cây thuốc tại xã Sin Suối Hồ

Tài nguyên dược liệu tự nhiên tại Sin Suối Hồ đang chịu nhiều áp lực nặng nề. Quá trình khai thác quá mức làm suy giảm nhanh chóng số lượng cá thể trong tự nhiên. Người dân thu hái tự do và bán cho thương lái qua đường tiểu ngạch sang biên giới. Phương pháp khai thác mang tính tận diệt khiến nhiều loài khó tái sinh sinh học. Nhiều người thu hái toàn bộ rễ, củ trước khi cây kịp ra hoa và kết hạt. Bên cạnh áp lực thu hái, các hoạt động canh tác nông nghiệp cũng thu hẹp sinh cảnh rừng. Việc đốt nương làm rẫy thiếu kiểm soát gây xói mòn và phá vỡ cấu trúc thảm thực vật dưới tán. Rừng tự nhiên bị thu hẹp dần diện tích qua từng năm canh tác. Nhận thức của một bộ phận người dân về bảo tồn còn nhiều hạn chế. Thu nhập bấp bênh thúc đẩy áp lực khai thác rừng để trang trải cuộc sống thường nhật. Công tác quản lý bảo vệ rừng tại cơ sở gặp muôn vàn trở ngại do nhân lực mỏng và địa bàn quá rộng. Hiện tượng buôn bán dược liệu quý hiếm trái phép vẫn diễn ra âm thầm dọc các tuyến đường mòn biên giới. Nguy cơ tuyệt chủng cục bộ của các loài cây thuốc quý đang trở nên hiện hữu.

2.1. Tác động từ khai thác thương mại thiếu bền vững

Thị trường dược liệu bùng nổ tạo sức ép khai thác vô cùng lớn. Thương lái thường lùng mua các loài sâm núi và thảo mộc đặc hữu với giá rất cao. Người dân địa phương vào rừng sâu dài ngày để tìm kiếm và đào bới triệt để. Hành vi này làm mất hẳn nguồn củ giống và cây non kế thế tự nhiên. Cường độ khai thác vượt xa khả năng phục hồi sinh học của thảm thực vật. Nhiều loài từng mọc phổ biến nay chỉ còn rải rác ở vùng hiểm trở. Hoạt động trao đổi tiểu ngạch qua biên giới khiến dòng tài nguyên thất thoát nhanh chóng. Sự suy giảm cá thể làm nghèo nàn nguồn gen bản địa quý giá.

2.2. Suy thoái môi trường sống do mở rộng nương rẫy

Sự mở rộng đất nương rẫy đe dọa trực tiếp môi trường sống của cây thuốc. Canh tác du canh truyền thống làm suy thoái lớp phủ thực bì che bóng tự nhiên. Tình trạng cháy rừng do đốt rẫy bất cẩn phá hủy hoàn toàn thảm thực vật tầng thấp. Độ ẩm nền rừng suy giảm đột ngột cản trở quá trình nảy mầm của hạt thuốc hoang dã. Đất dốc bị mưa lũ cuốn trôi lớp mùn hữu cơ màu mỡ. Nhiều tiểu sinh cảnh ẩm ướt biến mất vĩnh viễn sau các vụ biến động đất rừng. Các loài nấm và dương xỉ phụ thuộc môi trường rừng ẩm bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất. Sinh cảnh bị chia cắt khiến khả năng thụ phấn tự nhiên của cây thuốc suy giảm.

III. Giải pháp bảo tồn tài nguyên cây thuốc tại xã Sin Suối Hồ

Bảo tồn tài nguyên cây thuốc tại Sin Suối Hồ đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ nhiều giải pháp. Quy hoạch phân khu bảo tồn nghiêm ngặt là yêu cầu cấp thiết hàng đầu. Chính quyền địa phương cần thiết lập các khu vực bảo tồn nguyên vị (in-situ) đối với những vùng sinh cảnh nguyên vẹn. Song song đó, công tác bảo tồn chuyển vị (ex-situ) thông qua việc xây dựng vườn ươm giống cần được đẩy mạnh. Các trung tâm nghiên cứu cần chuyển giao kỹ thuật nhân giống vô tính và gieo ươm hạt cho nông dân. Đào tạo người dân bản địa phương pháp thu hái luân phiên, không tận diệt gốc rễ non. Xây dựng quy ước thôn bản gắn liền việc bảo vệ rừng với quyền lợi hưởng lợi tài nguyên. Tăng cường tuần tra biên giới nhằm ngăn chặn triệt để tình trạng xuất lậu dược liệu quý qua đường tiểu ngạch. Hỗ trợ tài chính và cung cấp cây giống thuần chủng giúp bà con chuyển đổi phương thức sản xuất. Chính sách giao khoán rừng gắn với vùng trồng dược liệu tạo động lực tự quản hiệu quả. Khoa học kỹ thuật hiện đại cần kết hợp hài hòa với kinh nghiệm cổ truyền của người dân tộc thiểu số.

3.1. Kết hợp bảo tồn nguyên vị và nhân giống chuyển vị

Chiến lược kết hợp bảo tồn tại chỗ và chuyển vị tạo nên lá chắn sinh học vững chắc. Bảo tồn nguyên vị tập trung khoanh nuôi các khoảnh rừng già có mật độ cây thuốc cao. Các khu vực phân bố sâm rừng và thảo dược quý hiếm được giám sát nghiêm ngặt bởi kiểm lâm. Đồng thời, mô hình bảo tồn chuyển vị được triển khai qua vườn thực vật chuyên đề. Các vườn ươm giống dược liệu tại xã tiếp nhận chuyển giao quy trình giâm cành và cấy mô. Hoạt động này vừa lưu giữ nguồn gen an toàn, vừa chủ động cung ứng cây giống sạch bệnh cho các mô hình trồng chuyên canh.

3.2. Quản lý rừng cộng đồng và kiểm soát khai thác

Sự tham gia của cộng đồng dân cư là nhân tố quyết định sự thành công lâu dài. Các tổ bảo vệ rừng tự quản tại các bản làng cần được thành lập và trao quyền rõ ràng. Hương ước bản làng quy định cụ thể mùa vụ thu hái đối với từng loài cây thuốc tự nhiên. Người dân cam kết tuyệt đối không nhổ bỏ cây non hoặc đào rễ tận diệt. Ban quản lý rừng xã thường xuyên tổ chức tuần tra các lối mòn trọng điểm giáp biên giới. Việc ký cam kết bảo vệ rừng gắn liền với các quyền lợi hưởng lợi từ dịch vụ môi trường rừng. Cách làm này biến người dân thành chủ thể trực tiếp bảo vệ nguồn sống của chính mình.

IV. Ứng dụng bảo tồn tài nguyên cây thuốc tại xã Sin Suối Hồ

Bảo tồn gắn với phát triển kinh tế là hướng đi chiến lược tại xã Sin Suối Hồ. Mục tiêu bảo vệ nguồn gen chỉ thực sự bền vững khi đem lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng. Địa phương có thể phát triển mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng tự nhiên. Phương thức này không làm thay đổi sinh cảnh rừng mà vẫn tạo ra sản phẩm thảo dược có giá trị cao. Việc hình thành chuỗi liên kết giữa hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến dược phẩm giúp ổn định đầu ra. Thêm vào đó, địa phương sở hữu tiềm năng du lịch cộng đồng rất lớn. Sự kết hợp giữa du lịch trải nghiệm sinh thái và tắm lá thuốc truyền thống tạo nét đặc sắc thu hút du khách. Khách du lịch đến xã vừa tham quan rừng vừa trải nghiệm văn hóa chăm sóc sức khỏe bản địa. Doanh thu từ du lịch được tái đầu tư trực tiếp vào các hoạt động khoanh nuôi và bảo vệ rừng. Mô hình phát triển kép này giải quyết việc làm cho lao động địa phương và giảm thiểu áp lực khai thác rừng hoang dã. Nguồn tài nguyên cây thuốc trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững cho vùng cao Phong Thổ.

4.1. Phát triển mô hình kinh tế trồng dược liệu dưới tán rừng

Trồng dược liệu dưới tán rừng là giải pháp kinh tế - sinh thái tối ưu tại Sin Suối Hồ. Các loài cây như sa nhân tím, thảo quả và tam thất thích nghi lý tưởng với điều kiện râm mát dưới tán cây gỗ. Mô hình này tận dụng độ che phủ tự nhiên, giữ ẩm đất và hạn chế xói mòn hiệu quả. Người dân không cần phát quang cây rừng mà vẫn thu được giá trị kinh tế bền vững. Doanh thu từ dược liệu cao gấp nhiều lần so với trồng ngô hay lúa nương truyền thống. Doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm hỗ trợ ổn định giá cả và quy chuẩn kỹ thuật thu hái. Đây là tiền đề chuyển đổi sinh kế xanh cho các hộ gia đình vùng cao.

4.2. Gắn kết bảo tồn dược liệu với phát triển du lịch sinh thái

Sin Suối Hồ là điểm du lịch cộng đồng nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên tráng lệ. Việc tích hợp các sản phẩm cây thuốc vào chuỗi dịch vụ du lịch tạo nên giá trị gia tăng khác biệt. Du khách có cơ hội trải nghiệm các dịch vụ ngâm chân thảo dược và tắm lá thuốc truyền thống của người bản địa. Các tour khám phá rừng nguyên sinh kết hợp giới thiệu cây thuốc bản địa giúp quảng bá giá trị đa dạng sinh học. Hợp tác xã địa phương phát triển các dòng sản phẩm trà thảo mộc, tinh dầu và cao dược liệu làm quà lưu niệm. Lợi nhuận từ dịch vụ du lịch tạo nguồn ngân sách bền vững để chi trả cho công tác tuần tra bảo vệ rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hệ sinh thái phong phú với hơn 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó có khoảng 4.472 đến 5.117 loài được ghi nhận có công dụng chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe. Tại khu vực miền núi Tây Bắc, xã Sin Suối Hồ thuộc huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu là địa bàn có vị trí chiến lược với đường biên giới giáp Trung Quốc dài khoảng 4 km và tổng diện tích tự nhiên đạt 11.430,22 ha. Trong đó, diện tích đất lâm nghiệp chiếm 6.798 ha cùng tỷ lệ che phủ rừng đạt xấp xỉ 60%. Địa hình có độ cao trung bình khoảng 1.500m kết hợp nền nhiệt độ mát mẻ quanh năm từ 21 đến 23°C và lượng mưa trung bình hàng năm đạt 2.621,7 mm đã tạo điều kiện thuận lợi cho thảm dược liệu tự nhiên phát triển phong phú.

Tuy nhiên, xã Sin Suối Hồ hiện có 889 hộ dân với 98% là đồng bào dân tộc thiểu số, gồm người H'Mông chiếm 70% và người Dao chiếm 28%. Thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt khoảng 12,5 triệu đồng mỗi năm và tỷ lệ hộ nghèo lên tới 43,87%. Đời sống phụ thuộc nặng nề vào tài nguyên rừng, dẫn đến thực trạng khai thác tận thu dược liệu quý để buôn bán thương mại qua biên giới. Hoạt động này khiến nguồn tài nguyên cây thuốc tại địa phương đứng trước nguy cơ suy kiệt nghiêm trọng.

Trước bối cảnh đó, nghiên cứu được triển khai từ tháng 9/2020 đến tháng 5/2021 nhằm đánh giá toàn diện hiện trạng các loài thực vật làm thuốc tại địa bàn. Mục tiêu trọng tâm là hệ thống hóa danh lục loài, phân tích trữ lượng, đánh giá tri thức bản địa và đề xuất giải pháp quản lý bền vững. Kết quả nghiên cứu đóng góp trực tiếp vào cơ sở dữ liệu thực vật học của tỉnh Lai Châu, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học để bảo tồn 96 loài cây thuốc quý trước áp lực tuyệt chủng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết bảo tồn đa dạng sinh học theo Luật Đa dạng sinh học năm 2018 kết hợp khung hướng dẫn bảo tồn cây thuốc của Tổ chức Y tế Thế giới từ Tuyên ngôn Chiang Mai. Khung lý thuyết này khẳng định hiệu quả bảo vệ tài nguyên chỉ bền vững khi kết hợp đồng bộ giữa bảo tồn nguyên vị tại sinh cảnh tự nhiên và bảo tồn chuyển vị tại vườn thực vật, đi đôi với gìn giữ tri thức y học dân gian của cư dân bản địa.

Bên cạnh đó, đề tài áp dụng mô hình quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng nhằm xác định người H'Mông và người Dao là chủ thể trung tâm trong bảo vệ rừng. Bốn khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa gồm: đa dạng sinh học dược liệu, tri thức bản địa, trữ lượng khai thác an toàn và cấp độ nguy cấp theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP cùng Sách Đỏ Việt Nam năm 2007.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê tỉnh Lai Châu năm 2019 với nguồn dữ liệu sơ cấp thực địa thu thập từ tháng 9/2020 đến tháng 3/2021.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 40 phiếu phỏng vấn bán cấu trúc tại 4 bản đại diện, phân bổ 10 phiếu mỗi bản theo 2 tuyến khảo sát chuyên biệt. Tuyến 1 điều tra cộng đồng người Dao tại bản Chí Sáng và bản Trung Hồ. Tuyến 2 điều tra cộng đồng người H'Mông tại bản Sin Suối Hồ và bản Sân Bay. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm tiếp cận nhóm đối tượng nắm giữ tri thức cốt lõi như già làng, trưởng bản, thầy lang, bà mế và người thường xuyên đi rừng. Lý do lựa chọn bảng hỏi bán cấu trúc là để đào sâu các kinh nghiệm trị bệnh truyền khẩu vốn không thể lượng hóa bằng khảo sát đóng thông thường.

Phương pháp hình thái so sánh kết hợp giám định mẫu vật thực địa được sử dụng để định danh danh pháp khoa học. Tác giả đối chiếu dữ liệu với bộ sách Danh lục các loài thực vật Việt Nam và tham vấn ý kiến chuyên môn từ 2 chuyên gia tại Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lai Châu cùng Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương để chuẩn hóa tên loài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu ghi nhận tổng cộng 96 loài thực vật được sử dụng làm thuốc tại xã Sin Suối Hồ. Trong đó, có 66 loài đã được định danh khoa học chính xác, thuộc 45 họ thực vật. Đáng chú ý, có 30 loài dược liệu bản địa được người dân địa phương sử dụng thường xuyên trong chữa bệnh nhưng chưa thể định danh tên khoa học, điển hình như củ Hùng-mảo chữa bệnh tiêu hóa, thân lá Xà-kính và Đìa-tân dùng điều trị sỏi thận.

Thứ hai, mức độ nguy cấp của tài nguyên cây thuốc tại địa bàn ở mức báo động. Đối chiếu với Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và Nghị định số 06/2019/NĐ-CP, khu vực có 11 loài thuộc diện cần bảo tồn ưu tiên. Trong đó, 2 loài thuộc Nhóm I nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại là Tam thất hoang và Lan kim tuyến. Có 8 loài thuộc Nhóm II bị đe dọa gồm Bảy lá một hoa, Hoàng liên ô rô, Cốt toái bổ, Lan một lá, Đẳng sâm, Cẩu tích, Hoàng tinh và Hà thủ ô đỏ.

Thứ ba, trữ lượng cây thuốc có sự phân hóa sâu sắc theo môi trường sinh thái. Các loài tự nhiên có giá trị kinh tế cao tại rừng già đầu nguồn như Tam thất hoang, Lan một lá và Bách bộ đang cạn kiệt nhanh chóng với mức độ suy giảm ước tính trên 65% so với thập kỷ trước. Ngược lại, các loài cây cỏ thuộc họ Cúc, Rau răm mọc hoang dại ven đường như Cỏ hôi, Cỏ lào, Rau cúc đắng vẫn duy trì mật độ phổ biến.

Thứ tư, tiềm năng kinh tế dược liệu dưới tán rừng đã hình thành quy mô đáng ghi nhận. Địa bàn hiện có 229 ha thảo quả cho năng suất 1,5 tạ/ha, trên 70 ha sa nhân tím trồng dưới tán rừng tự nhiên và 59,45 ha cây sơn tra, mở ra tiềm năng lớn để kết hợp bảo tồn với sinh kế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến nguồn cây thuốc suy kiệt xuất phát từ sức ép đói nghèo khi tỷ lệ hộ nghèo chiếm 43,87% và tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ đạt 26,9%. Do hạn chế về việc làm, người dân thu hái tự phát cả rễ củ bán thô sang biên giới mà không áp dụng biện pháp tái sinh. Bên cạnh đó, tri thức trị bệnh của người Dao và người H'Mông chủ yếu truyền khẩu trong gia đình nên nguy cơ mai một rất cao khi thế hệ trẻ rời quê hương tìm việc làm.

Về phương thức biểu diễn trực quan, dữ liệu về 45 họ thực vật và 11 loài nguy cấp có thể được minh họa tối ưu qua biểu đồ tròn phân bổ họ ưu thế cùng bảng ma trận đối chiếu cấp độ bảo tồn. Cách thức hiển thị này giúp nhà quản lý nắm bắt ngay các điểm nóng suy thoái sinh học để điều phối ngân sách can thiệp kịp thời.

So sánh với các công bố trước đây trên địa bàn toàn tỉnh Lai Châu với 459 loài cây thuốc có giá trị kinh tế, số lượng 96 loài ghi nhận tại Sin Suối Hồ chiếm hơn 20% tổng số loài toàn tỉnh. Con số này khẳng định Sin Suối Hồ là trung tâm đa dạng sinh học dược liệu đặc hữu cần được ưu tiên bảo vệ đặc biệt.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách và thể chế quản lý cộng đồng. Thành lập 01 tổ hợp tác bảo tồn cây thuốc tại 4 bản trọng điểm trong giai đoạn 2021 đến 2023. Ban hành quy ước thôn bản nghiêm cấm 100% hành vi khai thác tận diệt đối với các loài Nhóm I như Tam thất hoang và Lan kim tuyến, hướng tới mục tiêu giảm 80% tình trạng khai thác trái phép. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân xã Sin Suối Hồ phối hợp với Hạt Kiểm lâm huyện Phong Thổ.

Thứ hai, áp dụng kỹ thuật nhân giống và khoanh nuôi tái sinh. Quy hoạch 5 ha rừng tự nhiên trên độ cao 1.500m để bảo tồn nguyên vị các loài dược liệu cực kỳ nguy cấp, đồng thời xây dựng 01 vườn ươm giống bản địa quy mô 1.000 m2 trong giai đoạn 2022 đến 2024. Tổ chức tập huấn kỹ thuật thu hái bền vững cho ít nhất 250 hộ dân chuyên đi rừng. Chủ thể thực hiện: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lai Châu phối hợp Trung tâm Dịch vụ Nông nghiệp huyện Phong Thổ.

Thứ ba, huy động nguồn vốn đầu tư và liên kết chuỗi giá trị. Lồng ghép nguồn vốn từ Chương trình Mục tiêu Quốc gia giảm nghèo bền vững để phân bổ gói tín dụng ưu đãi tối thiểu 2 tỷ đồng cho người dân mở rộng diện tích sa nhân tím và sơn tra. Ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm với các doanh nghiệp dược đạt chuẩn thực hành nuôi trồng thu hái tốt. Chủ thể thực hiện: Ngân hàng Chính sách Xã hội và các Hợp tác xã dược liệu địa phương.

Thứ tư, tích hợp bảo tồn thảo dược với du lịch sinh thái văn hóa. Tận dụng điểm du lịch cộng đồng bản Sin Suối Hồ đang đón trên 19.000 lượt khách mỗi năm để phát triển các sản phẩm dịch vụ tắm lá thuốc người Dao và trà thảo mộc. Xuất bản 500 cuốn cẩm nang song ngữ giới thiệu 66 loài cây thuốc nhằm quảng bá tri thức bản địa trong giai đoạn 2023 đến 2025. Chủ thể thực hiện: Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Phong Thổ phối hợp Đoàn Thanh niên xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và lâm nghiệp: Sở Tài nguyên và Môi trường cùng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lai Châu có thể ứng dụng danh lục 96 loài cây thuốc và đánh giá trữ lượng để xây dựng bản đồ quy hoạch bảo tồn nguồn gen thực vật cấp tỉnh đến năm 2030.

Nhóm doanh nghiệp và hợp tác xã kinh doanh dược liệu: Các đơn vị chế biến đông dược có thể sử dụng thông tin sinh thái của 66 loài đã định danh cùng vùng trồng 70 ha sa nhân tím và 229 ha thảo quả để lập dự án đầu tư vùng nguyên liệu đạt chuẩn chất lượng cao.

Nhóm nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học: Các viện nghiên cứu sinh thái và dược học có thể kế thừa phương pháp điều tra 40 phiếu bán cấu trúc và danh mục 30 loài cây thuốc dân gian chưa định danh để mở rộng các đề tài phân tích hoạt chất hóa học và dược lý học thực nghiệm.

Nhóm tổ chức phát triển cộng đồng và điều hành du lịch: Các tổ chức phi chính phủ và ban quản lý du lịch bản Sin Suối Hồ có thể sử dụng giải pháp liên kết du lịch với cây thuốc để hỗ trợ cải thiện sinh kế cho 43,87% hộ nghèo tại địa phương một cách thiết thực.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã thống kê được bao nhiêu loài thực vật làm thuốc tại xã Sin Suối Hồ? Nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 96 loài thực vật làm thuốc trên địa bàn xã. Trong đó, tác giả đã định danh khoa học chính xác cho 66 loài thuộc 45 họ thực vật khác nhau, đồng thời tổng hợp được 30 loài cây thuốc dân tộc được đồng bào sử dụng thường xuyên nhưng chưa xác định được tên khoa học.

Những loài cây thuốc nào tại địa phương đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao nhất? Có 11 loài dược liệu quý hiếm thuộc diện cần bảo vệ khẩn cấp. Trong đó, Tam thất hoang và Lan kim tuyến thuộc Nhóm I theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP nghiêm cấm khai thác thương mại. Các loài như Bảy lá một hoa, Hoàng liên ô rô, Đẳng sâm, Lan một lá và Cốt toái bổ thuộc Nhóm II cũng đang suy giảm nghiêm trọng.

Phương pháp chọn mẫu 40 phiếu khảo sát được thực hiện như thế nào để đảm bảo tính khoa học? Tác giả thực hiện khảo sát 40 phiếu bán cấu trúc tại 4 bản đại diện thuộc 2 tuyến dân tộc chính, gồm 20 phiếu cho người Dao tại bản Chí Sáng, Trung Hồ và 20 phiếu cho người H'Mông tại Sin Suối Hồ, Sân Bay. Mẫu được chọn có chủ đích tập trung vào già làng, thầy lang và người đi rừng giàu tri thức.

Thực trạng kinh tế - xã hội tại xã Sin Suối Hồ gây ra những áp lực gì đối với tài nguyên cây thuốc? Xã Sin Suối Hồ có tỷ lệ hộ nghèo lên tới 43,87% và thu nhập bình quân chỉ 12,5 triệu đồng mỗi năm. Tình trạng thiếu việc làm cùng mức sống khó khăn đã thúc đẩy người dân khai thác tận thu các loài dược liệu quý trong rừng tự nhiên để bán sang Trung Quốc, dẫn đến cạn kiệt nguồn gen quý.

Mô hình nào được đánh giá là hiệu quả nhất để vừa bảo tồn cây thuốc vừa tạo thu nhập cho người dân? Mô hình phát triển dược liệu dưới tán rừng kết hợp du lịch sinh thái cộng đồng tại bản Sin Suối Hồ, nơi đón trên 19.000 lượt khách mỗi năm, mang lại hiệu quả cao nhất. Giải pháp này giúp 889 hộ dân có thêm thu nhập từ dịch vụ tắm thuốc và bán thảo dược chế biến mà không tàn phá rừng.

Kết luận

Nghiên cứu đã đạt được 5 kết quả cốt lõi về hiện trạng và giải pháp bảo tồn tài nguyên cây thuốc tại xã Sin Suối Hồ:

• Thiết lập hệ thống dữ liệu toàn diện với 96 loài cây thuốc, trong đó định danh khoa học thành công 66 loài thuộc 45 họ thực vật bậc cao.
• Lưu giữ và tư liệu hóa thông tin thực vật dân tộc học của 30 loài dược liệu bản địa chưa định danh của người H'Mông và người Dao.
• Xác định rõ danh mục 11 loài cây thuốc quý hiếm bị đe dọa theo Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định số 06/2019/NĐ-CP để ưu tiên bảo vệ.
• Làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa tỷ lệ hộ nghèo 43,87% với tập quán khai thác tận thu tài nguyên rừng của cộng đồng biên giới.
• Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp liên hoàn kết hợp giữa kỹ thuật khoanh nuôi 5 ha rừng tự nhiên với phát triển kinh tế du lịch cộng đồng.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp cơ sở khoa học xác thực giúp chính quyền địa phương cân bằng giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế miền núi. Trong giai đoạn 2022 đến 2025, việc khẩn trương triển khai khu vườn ươm giống 1.000 m2 và ban hành quy ước thôn bản là bước đi cấp thiết. Các cơ quan quản lý nhà nước cùng doanh nghiệp cần sớm chung tay đầu tư vốn và công nghệ để biến tiềm năng dược liệu Sin Suối Hồ thành động lực phát triển bền vững cho đồng bào vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và các phụ lục, luận văn gồm 3 chƣơng chính: Chƣơng 1: Tổng quan tài liệu Chƣơng 2: Đối tƣợng, nội dung, phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái quát về tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam 1. Đa dạng các loài thực vật ở Việt Nam Việt Nam nằm ở phía đông bán đảo Ðông Dƣơng, trong vùng nhiệt đới bắc bán cầu với tổng diện tích tự nhiên trên đất liền là 329.241 km2, trong đó 75% diện tích là đồi núi. Vùng biển có bờ biển dài khoảng 3.260 km với hàng ngàn đảo lớn nhỏ ven bờ.

Theo Luật Đa dạng sinh học (2018) Bảo tồn đa dạng sinh học là việc bảo vệ sự phong phú của các hệ sinh thái tự nhiên quan trọng, đặc thù hoặc đại diện; bảo vệ môi trƣờng sống tự nhiên thƣờng xuyên hoặc theo mùa của loài hoang dã, cảnh quan môi trƣờng, nét đẹp độc đáo của tự nhiên; nuôi, trồng, chăm sóc loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm đƣợc ƣu tiên bảo vệ; lƣu giữ và bảo quản lâu dài các mẫu vật di truyền. Sự đa dạng về địa hình, chất đất, cảnh quan và khí hậu là cơ sở rất thuận lợi tạo nên tính đa dạng sinh học vô cùng phong phú và đặc sắc của Việt Nam, thể hiện ở đa dạng các hệ sinh thái, đa dạng loài và đa dạng nguồn gen. Nƣớc ta nằm ở vị trí chuyển giao của nhiều luồng sinh vật, phía đông mang các đặc điểm địa sinh học của dãy Hymalaya; phía nam có các kiểu hệ sinh thái tƣơng tự với các hệ sinh thái biển đảo và đất liền của khu vực Đông Nam Á; dãy Trƣờng Sơn là vùng chuyển tiếp giữa kiểu khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới. Bên cạnh các dãy núi, Việt Nam còn có 16 hệ thống sông chính, trong đó có hơn 10 hệ thống sông mà lƣu vực có diện tích trên 10.000 km2 nhƣ hệ thống sông Hồng, sông Cửu Long, sông Đồng Nai.

Việt Nam còn đa dạng các loại hình sinh thái nhƣ rừng, trảng cỏ, đất ngập nƣớc nội địa, đồi cát, bãi bồi ven biển, cửa sông, bãi cỏ biển, rạn san hô và vùng biển sâu. Theo báo cáo quốc gia về đa dạng sinh học (ĐDSH), ở Việt Nam, có khoảng 7.500 chủng vi sinh vật; 20.000 loài thực vật bậc cao trên cạn và dƣới nƣớc; 10.500 loài động vật trên cạn; 1.000 loài cá nƣớc ngọt; 7.000 loài động vật không xƣơng sống dƣới biển, khoảng 2.500 loài cá và xấp xỉ 50 loài rắn biển, rùa biển và thú biển. Thống kê chƣa đầy đủ vào năm 2011 cho thấy, Việt Nam là nơi trú ngụ của 5 13.766 loài thực vật, với 25 giống thực vật có mạch đặc hữu, trong khi con số này ở Lào là 3 và Campuchia là 1. Rõ ràng nguồn gen thực vật đặc hữu này là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá mà Việt Nam có đƣợc.

Chính vì vậy, nƣớc ta đã đƣợc Tổ chức Bảo tồn động thực vật quốc tế (Fauna and Flora International) đã ghi nhận là quốc gia có tính ĐDSH cao với nhiều kiểu hệ sinh thái và loài, là một trong 25 nƣớc có mức độ ĐDSH cao nhất trên thế giới, xếp thứ 16 về mức độ ĐDSH (chiếm 6,5% số loài có trên thế giới) [3]. Sự đặc sắc của các loài thực vật bản địa đã tạo nên nền Y học cổ truyền Việt Nam giàu truyền thống, phong phú về các cây thuốc, bài thuốc và vị thuốc. Và ở hầu hết các nƣớc trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam, vấn đề bảo tồn ĐDSH nói chung, bảo tồn cây thuốc nói riêng vẫn luôn gắn liền với bảo tồn tri thức bản địa và nó ngày càng đƣợc quan tâm chú trọng.