Chương 1. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CÁC NGUỒN VIỆN TRỢ QUỐC TẾ LIÊN QUAN ĐẾN LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP 1.1: Tổng quan về viện trợ nước ngoài Viện trợ nước ngoài là một hiện tượng chủ yếu phát triển từ sau năm 1945, chủ yếu nhờ ba yếu tố. Yếu tố đầu tiên chính là thành công của Kế hoạch Marshall mà Mỹ viện trợ cho châu Âu. Thứ hai, làn sóng giành độc lập của các quốc gia ở châu Á vào cuối những năm 1940, châu Phi vào những năm 1960 đã tạo ra động lực mới cho viện trợ phát triển giành cho các nước này.
Yếu tố thứ ba chính là cuộc Chiến tranh Lạnh, khi mà các siêu cường sử dụng viện trợ như một công cụ để mở rộng ảnh hưởng và giúp xác lập các “chế độ thân thiện” với mình. Viện trợ nước ngoài bao hàm mối quan hệ giữa một bên là chủ thể viện trợ và một bên là chủ thể nhận viện trợ. Mặc dù quốc gia là chủ thể quan trọng nhất trong các mối quan hệ viện trợ nước ngoài, song các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng đóng vai trò quan trọng. Viện trợ nước ngoài được xem là một công cụ chính sách mà chủ thể viện trợ thực hiện nhằm đạt được các mục tiêu nhất định.
Do vậy, dù chủ thể viện trợ là quốc gia hay tổ chức quốc tế thì tính chất chính trị trong các mối quan hệ viện trợ vẫn tồn tại. Tính chất chính trị này có thể được nhận thấy ở các điều kiện đi kèm mà chủ thể viện trợ đặt ra cho chủ thể nhận viện trợ. Ví dụ như IMF có thể yêu cầu nước nhận viện trợ thực hiện một số chính sách kinh tế nhất định để đổi lại các khoản viện trợ. Tương tự như vậy, Kế hoạch Marshall ngay từ đầu cũng mang các ngụ ý chính trị rõ ràng.
Ngoài ra trong nhiều trường hợp, viện trợ còn được thực hiện nhằm phục vụ những lợi ích kinh tế của chủ thể viện trợ. Trong các khoản viện trợ ràng buộc (tied aid), một số nước chỉ chấp nhận cung cấp viện trợ với điều kiện nước nhận viện trợ phải mua các hàng hóa nhập khẩu từ nước viện trợ. Hình thức viện trợ ràng buộc này còn được gọi là “viện trợ giảm giá trị” (devalued aid) vì nước nhận viện trợ phải nhập khẩu các hàng hóa này với giá cao hơn và chất lượng thấp hơn so với các hàng hóa cùng chủng loại có trên thị trường thế giới. Nhiều nước viện trợ khi gặp khó khăn về cán cân thanh toán chỉ chấp nhận cung cấp viện trợ dưới hình thức này.1: Khái niệm viện trợ nước ngoài Viện trợ nước ngoài trong tiếng Anh là Foreign aid.
Viện trợ nước ngoài là các khoản ưu đãi tài chính, hàng hóa và dịch vụ được tài trợ dành cho các nước đang phát triển nhằm thúc đẩy phát triển ở các quốc gia này, thường được thực hiện dưới hình thức hỗ trợ tài chính hoặc hỗ trợ kĩ thuật. 4 Luan van Cũng có thể hiểu, viện trợ nước ngoài là khoản tiền mà một quốc gia tự nguyện chuyển sang một quốc gia khác, có thể dưới dạng một món quà, một khoản trợ cấp hoặc một khoản vay. Ở Hoa Kỳ, thuật ngữ này thường chỉ đề cập đến hỗ trợ quân sự và kinh tế mà Chính phủ liên bang cung cấp cho các Chính phủ khác.2: Bản chất viện trợ nước ngoài Uỷ ban Hỗ trợ phát triển (Development Assistance Committee – DAC) thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đưa ra một định nghĩa chính xác hơn được sử dụng bởi câu lạc bộ các nhà tài trợ. Theo đó, viện trợ phải: - Đến từ các nguồn chính thức, không bao gồm các quỹ được huy động bởi các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức tình nguyện tư nhân, ngoại trừ những khoản viện trợ từ các nguồn chính thức nhưng được giải ngân thông qua các tổ chức phi chính phủ; - Được dành cho mục đích phát triển, vì vậy viện trợ không bao gồm viện trợ quân sự và các nguồn tài trợ phục vụ mục đích thương mại, ví dụ như tín dụng xuất khẩu; - Có mức độ ưu đãi cao (viện trợ không hoàn lại chiếm ít nhất 25% khoản viện trợ); - Được giành cho một quốc gia thuộc Phần I trên “Danh sách các nước nhận viện trợ” của DAC, trong đó bao gồm tất cả các nước thu nhập thấp và trung bình trên thế giới.
Các khoản tài chính quốc tế đáp ứng tất cả bốn điều kiện trên được gọi là Hỗ trợ Phát triển Chính thức (Official Development Assistance), những khoản đáp ứng tất cả các tiêu chí trừ điều kiện về mức độ ưu đãi được gọi là Tài chính Phát triển Chính thức (Official Development Finance).3: Vai trò của nguồn vốn Viện trợ quốc tế đối với Nước tiếp nhận - Bổ sung cho nguồn vốn trong nước: Đối với các nước đang phát triển, các khoản Viện trợ là nguồn tài chính quan trọng giữ vai trò bổ sung vốn cho quá trình phát triển. Đây là nguồn vốn bổ sung giúp cho các nước đang phát triển đảm bảo nguồn chi, giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước, nhờ vậy mà chính phủ các nước có thể tập trung đầu tư cho các dự án. Nguồn vốn Viện trợ quốc tế là điều kiện quan trọng thúc đẩy tăng trưởng nền kinh tế của các nước đang phát triển. - Viện trợ quốc tế giúp các nước nhận viện trợ tiếp thu những thành tựu khoa học, công nghệ hiện đại và phát triển nguồn nhân lực: Dù cho các nước tài trợ thường không muốn chuyển giao những công nghệ cao nhưng trên thực tế cũng có những công nghệ tương đối cao được chuyển giao làm tăng thêm tiềm lực khoa học 5 Luan van công nghệ của nước tiếp nhận.
Bên cạnh đó, Viện trợ quốc tế giúp các nước đang phát triển phát triển nguồn nhân lực và các vấn đề về bảo vệ môi trường. - Giúp các nước đang phát triển hoàn thiện cơ cấu kinh tế: Đối với các nước đang phát triển, khó khăn kinh tế là điều không thể tránh khỏi, trong đó nợ nước ngoài và thâm hụt cán cân thanh toán quốc tế ngày một gia tăng là tình trạng phổ biến. Vì vậy, Viện trợ quốc tế là nguồn bổ sung ngoại tệ và làm lành mạnh cán cân thanh toán quốc tế của các nước đang phát triển. - Tăng khả năng thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI và tạo điều kiện để mở rộng đầu tư phát triển trong nước: Viện trợ quốc tế được sử dụng có hiệu quả sẽ trở thành nguồn lực bổ sung cho đầu tư tư nhân.
Đối với những nước đang trong tieesnn trình cải cách thể chế, Viện trợ quốc tế còn góp phần củng cố niềm tin của khu vực tư nhân vào công cuộc đổi mới của Chính phủ. Mặt khác, để có thể thu hút được các nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài bỏ vốn đầu tư vào một lĩnh vực nào đó, thì tại các quốc gia đó phải đảm bảo cho họ có một môi trường đầu tư tốt, đảm bảo đầu tư có lợi với phí tổn đầu tư thấp, hiệu quả đầu tư cao. Việc sử dụng nguồn vốn Viện trợ quốc tế để đầu tư cải thiện sẽ tạo điều kiện cho các nhà đầu tư trong nước tập trung đầu tư vào các công trình sản xuất kinh doanh có khả năng mang lại lợi nhuận. - Giúp xóa đói, giảm nghèo, cải thiện sự chênh lệch đời sống của người dân: Xóa đói giảm nghèo là một trong những tôn chỉ đầu tiên của các nhà tài trợ quốc tế đưa ra khi hình thành phương thức hỗ trợ phát triển chính thức.
Mục tiêu này thể hiện tính nhân đạo của nguồn vốn Viện trợ quốc tế. - Giúp các nước đang phát triển tăng cường năng lực thể chế: Viện trợ quốc tế giúp các nước đang phát triển tăng cường năng lực và thể chế thông qua các chương trình, dự án hỗ trợ công cuộc cải cách pháp luật, cải cách hành chính và xây dựng chính sách quản lý kinh tế phù hợp với thông lệ quốc tế.4: Quy định về quản lý và sử dụng Viện trợ quốc tế không hoàn lại Việc quản lý và sử dụng viện trợ phải đảm bảo các nguyên tắc: 1- Quản lý và sử dụng viện trợ phải tuân thủ pháp luật Việt Nam. Các khoản viện trợ chỉ được tiếp nhận, thực hiện, sử dụng khi đã được cấp có thẩm quyền của Việt Nam phê duyệt. Nguồn tiền viện trợ phải là nguồn tiền, tài sản hợp pháp.
2- Không tiếp nhận những hàng hóa (kể cả vật tư, thiết bị) thuộc danh mục các mặt hàng cấm nhập khẩu theo quy định của pháp luật. 3- Cơ quan chủ quản chịu trách nhiệm toàn diện trong quản lý và sử dụng hiệu quả khoản viện trợ. 6 Luan van 4- Dòng tiền tiếp nhận và chi ra cho khoản viện trợ phải được thực hiện thông qua tài khoản tiếp nhận viện trợ, đảm bảo tính công khai, minh bạch, được báo cáo đầy đủ theo quy định. 5- Viện trợ thuộc nguồn thu ngân sách nhà nước phải được dự toán, hạch toán, quyết toán đầy đủ vào ngân sách nhà nước.
6- Đối với các khoản viện trợ không thuộc nguồn thu ngân sách nhà nước, Chủ khoản viện trợ được phép tự quản lý và chịu trách nhiệm về mục đích sử dụng viện trợ, kết quả sử dụng viện trợ, đảm bảo tuân thủ quy định của pháp luật Việt Nam và cam kết với các nhà tài trợ. Chủ khoản viện trợ định kỳ báo cáo Cơ quan chủ quản để tổng hợp, báo cáo Bộ Kế hoạch và Đầu tư để tổng hợp chung. 7- Sau 06 tháng kể từ ngày khoản viện trợ được phê duyệt, trường hợp khoản viện trợ vẫn chưa triển khai mà không có lý do chính đáng, cấp có thẩm quyền phê duyệt được thu hồi quyết định phê duyệt tiếp nhận khoản viện trợ đã ban hành. Cơ quan chủ quản có trách nhiệm thông báo cho bên cung cấp viện trợ về việc thu hồi quyết định phê duyệt khoản viện trợ.5: Một số cơ quan tổ chức nghiên cứu hỗ trợ nguồn viện trợ nước ngoài cho các dự án liên quan đến nông nghiệp Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO) Việt Nam gia nhập FAO từ năm 1950 dưới chính thể Quốc gia Việt Nam.
Năm 1955 chuyển sang Việt Nam Cộng hòa rồi Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam từ năm 1975 nhưng đến năm 1978, FAO mới chính thức mở Văn phòng đại diện tại Hà Nội. Trong hơn 40 năm qua, quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và FAO ngày càng phát triển theo chiều hướng tích cực: hỗ trợ của FAO đã góp phần thúc đẩy sản xuất nông nghiệp và lương thực ở Việt Nam một cách có hiệu quả và thu được những thành tựu to lớn.